Архимед

Аз Википедиа
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи

Архимед (дар забони юнонии қадим: Архимедес, 287 пеш аз мелод, Ситсилия-212 пещ аз мелод, ҳамон ҷо)

бузургтарин риёзидон ва физики Юнони Қадим ва низ шояд тамоми дунёи антиқа буд. Сиракуз дар замоне, ки Архимед таваллуд шуда буд, мустамликаи ниммустақили юнониён дар ҷазираи Ситсилия ба шумор мерафт.Падари ӯ Фидиас ситорашинос буд. Архимед дар шаҳри Искандарияи Миср, ки яке аз калонтарин шаҳрҳои дунёи онрӯза ҳисобида мешуд ва дорои китобхонаи беҳтарине буд, дониш андӯхтааст. Вале аксарияти умри хешро дар Сиракуз паси сар карда, асосан ба гузаронидани таҷрибаҳои физикавӣ машғул шудааст. Дар охири асри сеюми пеш аз мелод республикаи пурқудратгаштаи Рим ба забт намудани шаҳр-давлатҳои ҷануби Итолиё ва шимоли Африко пардохт.Байни онҳо Сиракуз ҳам буд. Ривояте нақл мекунад,ки олими бузурги сиракузиро як сарбози римӣ дар ҳоле, ки вай сари нақшҳои ҳандасавии дар рег кашидашудаи худ хам буд ва баъд аз он, ки ба сарбоз бо хашм "Доираҳои маро вайрон накун" гӯён фарёд зад, бо зарби шамшер ба қатл расонидааст. Бисёре аз кашфиёти Архимед то имрӯз аҳамияти хешро гум накардаанд ва одамони замони моро аз истеъдоди барҷастаи он нобиғаи ду ҳазору дувист сол пеш зиста ба ваҷд меоранд. Дар риёзиёт Архимед формулаи ҳисоб кардани суммаи қатори беохири геометриро медонист. Муайян намуд, ки кура, силиндри дар гирди он кашидашуда ва конуси асосу баландии бо силиндр якхела дошта дорои ҳаҷмҳои бо нисбати 2:3:1 ифодашаванда мебошанд. Аввалин шуда масоҳати эллипсро ҳисоб кардааст. Инчунин ҳаҷми параболоиди чархзананда, эллипсоид ва ҳиперболоидро ёфт, ин ҳам бошад, айнан бо тарзе, ки имрӯз дар ҳисоби интегралӣ истифода мебарем. Ҳиссаи арзандаи хешро олим барои муайян кардани қимати адади Лудолф, ё ки пи гузоштааст.Ӯ бо воситаи ду 96-кунҷаи якеаш ба дохили давра, дуввумаш ба беруни он кашидашуда қимати адади пиро дар фосилаи 3+10/71<π<3+10/70 ба даст овард. Аз ин қимати Архимед ҳисоб карда то худи асри 17-уми мелодӣ қимати аниқтареро ҳеҷ кас ёфта натавонист. Дар илми ҳандаса бошад, Архимед мафҳумоти аввалан геометрӣ набударо мисли маркази вазнинӣ ва хатти вазнро ҷорӣ кард.Чунин аксиомаҳои имрӯз ба ҳар як мактаббача маълум: "хатти рост кӯтоҳтарин пайвасти ду нуқта аст" ва "ҳар як порчаро аз миқдори муайяни порчаҳои кӯтоҳтар сохтан мумкин аст" аз тарафи Архимед ба ҳандаса дароварда шудаанд.Онҳо дар инкишофи ҳандаса минбаъд роли шоёнеро бозидаанд.

Ба кашфиёти машҳуртарини худ-қувваи болотеладиҳанда(бартелишро) Архимед ба шарофати он, ки бо шоҳи Сиракуз Ҳиерони дуввум дӯсти наздик буд, соҳиб шудааст.Шоҳ мехост, муайян кунонад, оё тоҷи навсохташудаи ӯ мувофиқи фармоишаш ҳақиқатан ҳам аз тиллои тоза иборат аст ё заргар бар он дигар металлҳои арзонбаҳоро омехтааст? Барои ҳамин аз Архимед дархост кард, то тоҷро аз тафтиш гузаронад бидуни он, ки ба он ягон хел осебе бирасонад. Олим якчанд рӯз андеша мекард, чӣ тавр ин масъалаи душворро ҳал намояд, чунки сохти тоҷ хеле мураккаб буда, бад-ин минвол ҳисоб кардани ҳаҷми он аз имкон берун буд.Ниҳоят рӯзе Архимед дар вақте, ки барои оббозӣ ба ҳаммоми пуроб даромад, мушоҳида намуд, чи гуна як миқдори об аз канори ванна мешорад. Олим дарҳол пайхас кард, ки он миқдори шорида рафта айнан ба ҳаҷми бадани ӯ баробар аст. Архимед аз ванна ҷаҳида бархест ва тамоман бараҳна дар кӯчаҳои Сиракуз "Эврека, эврека!" (Дарёфтам, дарёфтам) додзанон битохт. Ба туфайли ин қонуни муҳимми физикавӣ ӯ муқаррар намуд, ки тоҷи Ҳиерон асосан аз металли оддӣ рехта шуда танҳо аз рӯяш бо тилло андовида шуда будааст. Мутаассифона, ҷазои заргари қаллоб он сахттарин буд-ӯро бо фармони шоҳ ба қатл расонданд. Ва яке аз ривоёти сершумор дар бораи Архимед мегӯяд, ки он сарбози ӯро куштагӣ римӣ набуд, балки аз худи Сиракуз буд-хешованди ҳамон заргари бадбахт.