Забони тоҷикӣ

тоҷикӣ, تاجیکی‎, tojikī
:	Tojikipic.png
Spoken in:	Тоҷикистон, Ӯзбакистон, Эрон, Афғонистон, Покистон, Қирғизистон, Қазоқистон ва Руссия 44 миллион нафар гуфтугӯ мекунанl. Шумора: 44 миллион
Шумораи аҳолӣ:	—
Оилаи забон:	Ҳинду-Аврупоӣ  Ҳинду-Эронӣ   Эронӣ    Ғарби Эронӣ     Ҷануби-Ғарби Эронӣ      Форсӣ       тоҷикӣ, تاجیکی‎, tojikī
Системаи навиштан:	кирилликӣ, Форсӣ
Кодҳои забон
ISO 639-1:	tg
ISO 639-2:	tgk
ISO/FDIS 639-3:	tgk

Забони тоҷикӣ, ки дар Эрон: форсӣ, ва дар Афғонистон дарӣ номида мешавад, забони давлатии кишварҳои Тоҷикистон, Эрон ва Афғонистон мебошад. Дар Ӯзбакистон, агарчӣ забони ақаллият тоҷикӣ маҳсуб мешавад, вале дар Ӯзбакистон зиёда аз 15 миллион нафар ба тоҷикӣ гуфтугӯ мекунанд. Ин забон ба хонаводаи забонҳои ҳинду-аврупоӣ дохил мешавад. Дар маҷмӯъ: порсигӯёни асил(форсӣ, тоҷикӣ, дарӣ) зиёда аз 122 млн мардум мебошанд. Аммо тамоми порсигӯёни ҷаҳон 222 млн ҳастанд. Фақат ба гӯиши тоҷикӣ 44 миллион нафар гап мезананд. Забони точикӣ, яке аз забонҳои бостонтарини ҷаҳон ба шумор меравад. Давраи нави инкишофи он дар асрҳои 7-8 сар шудааст. Бо ин забон шоирону нависандагони бузург Рӯдакӣ, Фирдавcӣ, Хайём, Сино, Ҷомӣ,Мавлоно, Ҳофиз, Дониш, Айнӣ, Лоҳутӣ, Турсунзода ва дигарон асарҳо эҷод кардаанд.

Забони точикӣ диққати олимон ва нависандагони оламро ба худ ҷалб кардааст. Ба омӯзиши забони порсӣ-точикӣ яке аз асосгузорони коммунизми илмӣ Фридрих Энгелс мароқ зоҳир карда буд. Забони тоҷикӣ рӯз то рӯз рушд мекунад ва садҳо вожаҳои нав ба таркиби луғавии забони тоҷикӣ ворид мешаванд.

Таснифот

Забони тоҷикӣ, ки аз хонаводаи забонҳои ҳинду-аврупоӣ порсӣ - тоҷикӣ ва порсӣ - дарӣ дар асл форсӣ = порсӣ мибошад, ба забонҳои эронӣ дохил мешавад. Забони тоҷикӣ ба забонҳои порсиву дарӣ хеле монанд аст ва аҳолии кишварҳои Эрон, Ӯзбакистон, Кирғизистон, Қазоқистон, Афғонистон ва Покистон, инчунин дар Тошқурғони Ҷумҳурии Халқии Чин бо ин забон гуфтугӯ мекунанд. Солҳои баъди Истиқлоли ҶТ тоҷикони зиёде ба муҳоҷират ба Руссия барои кор рафтаанд ва баъзеҳояшон онҷо муқимӣ гаштанд, алалхусус дар шаҳрҳои калони Россия. Ҳоло тоҷиконро дар тамоми гӯшаву канори ФР пайдо кардан мумкин аст. Аз рӯи ҳисоби омории Руссия, ҳоло дар Руссия зиёда аз 222 ҳазор мардуми тоҷик муқимӣ гаштаанд. Муҳоҷирони тоҷик бошанд дар Руссия зиёда аз 1,5 млн шахсро фарогир ҳастанд.

Тақсимоти ҷуғрофӣ

Шеваҳо

Шеваҳои забони тоҷикӣ 4 гурӯҳ дорад.

• Шеваи шимолӣ (Шимоли Тоҷикистон, ҷануби Ӯзбакистон ва Қирғизистон)
• Шеваи марказӣ (Шеваҳои Мастчоҳ, Айнӣ, Ҳисор, ва Варзоб)
• Шеваи ҷанубӣ (Шеваҳои Рашт ва Кӯлоб)
• Шеваи ҷануби-шарқӣ (Шеваҳои Панҷ ва Дарвоз)

Фонология

Садонокҳо

Забони тоҷикӣ 5 садонок дорад.

Садонокҳо тоҷикӣ
	Пеш	Марказ	Қафо
Баланд	и /i/		у /u/
Миёна	е /eː/	ӯ /ɵː/	о /ɔː/
Паст	а /a/

Ҳамсадоҳо

	Губные (лабӣ)	Зубные(дандон-)/ Альвеолярные	Пост- альвеолярные	Палатальные	Велярные (пуштикомӣ)	Увулярные	Глоттальные
Носовые (унна)	м /m/	н /n/
Взрывные	п б /p/ /b/	т д /t/ /d/			к г /k/ /g/	қ /q/	ъ /ʔ/
Щелевые	ф в /f/ /v/	с з /s/ /z/	ш ж /ʃ/ /ʒ/			х ғ /x/ /ʁ/	ҳ /h/
Аффрикаты			ч ҷ /tʃ/ /dʒ/
Дрожащие		р /r/
Аппроксиманты		л /l/		й /j/

Таърих

Забони тоҷикӣ - забони модарии мардуми тоҷик, ки аҳолии aсосии Ҷумҳурии Tоҷикистонро ташкил медиҳад (88%), ба ҳисоб меравад. Берун аз марзи ин давлат забони тоҷикиро тоҷикони маҳаллӣ дар дар қисмати аъзами аз шаҳру ноҳияҳои кишвари Узбекистон (ба хусус дар шаҳрҳои Бухоро, Самарқанд ва ҳатто Термезу Намангон) ба ҳайси забони модарии xеш зиёда аз 15 миллион мешиносанд ва ҳамчун воситайи гуфтугузори ҳарруза истифода мебаранд. Ҳатто дар шаҳрҳои Бухоро ва Самарқанд гуфтугӯи мардуми ин шаҳрҳо ба тоҷикӣ сурат мегирад. Танҳо дар як шаҳри Тошканд зиёда аз 1 млн тоҷикон сукунат доранд. Бо забони тоҷикӣ инчунин намояндагони миллатҳои дигар, ки маскуни Тоҷикистон ҳастанд, ҳангоми муомила бо тоҷикзабонон тоҷикӣ ҳарф мезананд. Зиёда 40 дарсади аҳолии Aфгонистон, ки аз лиҳози этнологӣ тоҷик ҳисоб мешаванд (зиёда аз 15 млн) ва худро тоҷик меноманд, ҳарчанд бо забони аз тоҷикии Oсиёйи Миёна фарқи бузург надошта гуфтугу мекунанд, валекин забони хешро расман форсӣ - дарӣ ва ё кобулӣ мегӯянд ва худро тоҷик ном мебараранд. Аксари кулли мардуми Афғонистон ба забони тоҷикӣ (88%) гуфтугӯ мекунанд. Ҳатто ҳамаи паштунҳо тоҷикӣ балад ҳастанд. Тайи солҳои охир забони тоҷикиро аз муҳочирони миллаташон тоҷик дар гӯшаҳои гуногуни собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ,махсусан Русия, зиёда 222 ҳазор расмӣ ва ҳамчун муҳоҷир зиёда аз 1,5 миллион, инчунин дар шаҳрҳои Эрон, Туркия, мамолики Иттиҳоди Аврупо ва дар Иёлоти Муттаҳидаи Амрикова Канада шунидан мумкин аст. Аз чиҳати забоншиносӣ забони тоҷикӣ ба гуруҳи ғарбии забонҳои эронӣ, oилаи калони ҳиндуаврупои дохил карда мешавад. Бар ин гўруҳ аз забонҳои имрӯзи зинда ғайр аз тоҷикӣ ду забони дигар, ин ҳам бошад, форсии навин (теҳронӣ), яъне забони Эрони имрӯза ва забони дарӣ - кобулӣ, ки дар боло аз он сухан рафт, тааллуқ доранд. Ҳарсеи ин забони имрӯза давомгирандагони бевоситаи забони форсии нав, ки ҳамчунин бо номворҳои порсӣ (форсӣ ин шакли арабикунондашудаи ин калима аст), форсии классик aдабӣ ё форсӣ дарӣ маъруф аст, мебошанд. Он забон дар навбати худ аз забони форсии миёна, ки дар аҳди Сосониён чаҳорсад сол роли забони давлат cунин империюми бузургро иҷро мекард ва имрузҳо дар байни забоншиносон чун забони паҳлавӣ шинохта мешавад, сарчашма гирифта дар садсолаҳойи ҳастум ва нуҳум ба вучуд омад.Аз ҳамон вақт инчониб дар таркиби лугав забони форси аз калимаҳойи араби хеле васеъ истифода карда мешавад. Ҳиссайи лексикайи аз забони араби иқтибоссуда дар ба'зе матнҳойи насри классики то 80 фойизро таскил медиҳад. Дар забони форс классики дар давоми қарнҳойи 9-17 адабиёти бойи оламшумул эчод карда шуд дар сарзаминҳойи Осиёйи Миёна, Эрон, Афгонистон, инчунин дар Озарбойчон, Покистон ва Ҳиндустон, ки дар давраҳои гуногуни таърих забони давлатияшон форсӣ буд. Гарчанде ки тули ин садсолаҳо забони классикӣ, яъне забони адабиёт тагйири зиёде надид ва чун пештара дар тамоми олами форсизабон ягона буд, забони гуфтугуй мардум, забони зинда ба таври интенсивӣ дигаргуниҳойи нав мепазируфт ва аз забони адабӣ торафт дур мешуд. Ба замми ин дар натичайи ба миён омадани фарқиятҳойи намоён дар инкисофи сиёсӣ, динӣ ва ичтимой кишварҳойи олами форсизабон, хусусан баъд аз қарни пурошӯби 16ум дар байни шеваҳои ҳам адабӣ, ҳам гуфтугуй минтақаҳои гуногун номонандиҳои чиддие пайдо гаштанд. Оддӣ карда гӯем, забони ҳар як давлат роҳи инкисофи хешро пеш гирифт. Ҳаминтавр, аз асри сонздаҳ сар карда метавон дар бораи забони точикӣ чун мафҳуми илми сухан гуфт. Ба ин маром забони точикиро забони аҳолии форсизабони Осиёйи Миёна аз садсолайи 16ум минбаъд донистан чоиз аст. Аммо мисли он ҳоле ки дар боло ёдовараш шудем, дар дохили худи забони точикӣ низ фарқиятҳо арзи ҳастӣ кардан гирифтанд ва ба ин минвол ба асри 19 омада ҳам байни забони адабиёту забони омма, ҳам байни лаҳчаҳойи маҳалҳойи гуногун фарқияти бузурге ба миён омад. Ҳанӯз ҳамон вақт маорифпарвари Бухоро Аҳмади Дониш кӯшиш ба харҷ дод, то забони адабиро оммафаҳм ва аз ибораҳойи душвору такаллуфомез барӣ гардонад. Лекин кори асосиро дар самти ба роҳ мондани нормаи ягонаи забон дар айёми Шӯравӣ олимон ва адибони точик бо сарвар Садриддин Айнӣ анчом доданд. Ҳамчун асоси забони адабӣ забони классик aсрҳои 16-19 бидуни арабизмҳои душворфаҳми он гирифта шуд, валекин сохти грамматикӣ ва лексикайи забони навбунёди тоҷикиро шевайи мардуми точикзабони водии Зарафшон, аз чумла Бухорову Самарқанд ташкил дод. Далели ин қарори забоншиносони онвақтайи тоҷик ин буд, ки дар ин минтақа тоҷик нисбатан асил ва тоза боқӣ мондааст. Дар ин забон, яъне забони расман тоҷикӣ, дар солҳойи Шӯравӣ адабиёти

Фарқиятҳои гӯишии Тоҷикистон ва Aфғонистон ва Эрон

Забони адабии тоҷикӣ аз ҷиҳати фонетикӣ ва луғавӣ байни ин ойилайи сегона ҳам ба форсии классикӣ ва ҳам ба паҳлавӣ аз ҳама бештар наздикӣ дорад. Яъне, забони тоҷикӣ қадимтар аст, фонетика (дар инҷо кобулӣ ба тоҷикӣ наздиктар аст) ва таркиби луғавии oн дар тули асрҳо дигар нашуда ва бинобарин архаикӣ мондааст. Ҳолоонки тарзи талаффузи эрониҳо баройи гушҳои тоҷикон ва афғонистониҳо бегона мерасад, чунки модернтар ва мулойимтар аст. Ибораҳо, стилистика ва тарзи ҷумлабандии тоҷикон то ҳудудӣ дигаранд. Дар натиҷайи ҳамзистии мардуми тоҷик бо мардуми туркзабон, хусусан бо халқи ӯзбак дар тули асрҳо, ба забони тоҷикии гуфтугуйӣ ва лаҳҷаҳойи он зиёдтар калимаҳойи баромадашон туркӣ ворид гаштаанд. Баръакс фойизи лексикайи арабӣ дар гӯиши Тоҷикистон нею дар гӯишҳои Эрон ва Афғонистон, яъне забонҳойи давлатҳойи исломӣ баландтар аст. Ҳам ба тоҷикии aдабӣ, ҳам ба тоҷикии гуфтугуйӣ муддати шаст-ҳафтод соли охир забони русӣ та'сири бузург расонидааст ва расонида истодааст. Ҳаминтавр, калимаҳойи байналмилалиро гуиши тоҷикистон аз русӣ иқтибос карда меояд то ҳануз, дар ҳоле ки теҳронӣ аз фаронсавӣ ва инглисӣ ва кобулиҳо аз инглисӣ истифода мекунанд. Рост аст, ки имрузҳо метавон дар матбуот ва телевизиони Тоҷикистон ба шакли фаронсавӣ-теҳронии kалимаҳойи хориҷӣ дучор омад, ки корбаст карда мешаванд ба ҷойи пешина тарзи рус навишти онҳо, масалан конфронс ба ҷойи конферентсия. Вале ҷиддитарин фарқияти гуиши тоҷикиро аз кобулию теҳронӣ дар грамматика пайхас мекунем. Чунин шаклҳо мисли "рафта истодаам; падарама ҷойи корасон"-тоҷикон ё "дорам мирам, исмиш Фирийдун ҳастиш"-и эрониҳо байни ҳамдигари онҳо фаҳмо нестанд. Ва албатта, наметавон қайд накард ин нуктаро, ки тамоми адабиёти форсии kлассикӣ ба хатти форсӣ навишта шуда ва ин хат то ҳануз дар Эрону Афгонистон ҷорӣ аст, миллати тоҷик бошад, аз сабабҳойи сиёсӣ ду бор тайи 80 соли охир алифбояшро дигар кард, аввал аз ҳуруфи форсӣ ба лотинӣ, баъд ба кириллик гузашт. Ин яке аз омилҳойи асосийест, ки ин гӯишҳоро боз ҳам аз якдигар дуртар сохтааст.

Ҷадвал

Забони тоҷикӣ	моҳ	нав	модар	хоҳар	шаб	бинӣ	се	сиёҳ	сурх	зард	сабз	гург
Другие Забонҳои Ҳинду-Аврупоӣ
Забони форсӣ	mâh	now	mâdar	хâhar	šab	bini	se	siyâh	sorx	zard	sabz	gorg
Забони толишӣ	манг	нуй	моâ	hовâ	шâв	выни	се	сийо	сы	зард	hавз	нечи, варг
Забони пушту	myāsht	nəvay	mōr	khōr	shpa	pōza	dre	tōr	sur	zhaṛ	shin	lewa
Забони осетинӣ	мæй	нæуæг	мад	хо	æхсæв	фындз	æртæ	сау	сырх	бур	цъæх	бирæгъ
Забони урду	māh / māheena	nayā	mā / walda	behn	rāt	nāk	tīn	siah / kālā	surkh / lāl	pīlā	sabz / harā	bheyrya
Забони ҳиндӣ	mās	nayā	mātā	bahin	rāt	nāk	tīn	kālā / shyam	lāl	pīlā	harā	bik
Забони русӣ	месяц	новый	мать	сестра	ночь	нос	три	чёрный	красный	жёлтый	зелёный	волк
Забони сербӣ	месец	ново	мајка	сестра	ноħ	нос	три	црно	црвено	жуто	зелено	вук
Забони англисӣ	month	new	mother	sister	night	nose	three	black	red	yellow	green	wolf
Забони даниягӣ	måned	ny	moder	søster	nat	næse	tre	sort	rød	gul	grøn	ulv
Забони арманӣ	amis	nor	mayr	quyr	gisher	qit	erek'	sev	karmir	deghin	kanach	gayl
Забони лотинӣ	mēnsis	novus	māter	soror	nox	nasus	trēs	āter, niger	ruber	flāvus, gilvus	viridis	lupus
Забони фаронсавӣ	mois	nouveau	mère	soeur	nuit	nez	trois	noir	rouge	jaune	vert	loup
Забони итолиявӣ	mese	nuovo	madre	sorella	notte	naso	tre	nero	rosso	giallo	verde	lupo
Забони олмонӣ	Monat	neu	Mutter	Schwester	Nacht	Nase	drei	schwarz	rot	gelb	grün	Wolf
Забони португалӣ	mês	novo	mãe	irmã	noite	nariz	três	negro	vermelho	amarelo	verde	lobo
Забони испанӣ	mes	nuevo	madre	hermana	noche	nariz	tres	negro	rojo	amarillo	verde	lobo
Забони каталанӣ	mes	nou	mare	germana	nit	nas	tres	negre	roig / vermell	groc	verd	llop
Забони руминӣ	luna	nou/noi	mamă	soră	noapte	nas	trei	negru	roşu	galben	verde	lup
Забони чехӣ	měsíc	nové	matka	sestra	noc	nos	tři	černý	červený	žlutý	zelený	vlk
Забони кимрӣ (زبان ولزی)	mis	newydd	mam	chwaer	nos	trwyn	tri	du (/di/)	coch, rhudd	melyn	gwyrdd, glas	blaidd
Забони полякӣ	miesiąc	nowy	matka	siostra	noc	nos	trzy	czarny	czerwony	żółty	zielony	wilk
Забони латишӣ	mēnesis	jauns	māte	māsa	nakts	deguns	trīs	melns	sarkans	dzeltens	zaļš	vilks
Забони литвонӣ	mėnuo	naujas	motina	sesuo	naktis	nosis	trys	juoda	raudona	geltona	žalias	vilkas
Забони булғорӣ	месец	нов	майка	сестра	нощ	нос	три	черен	червен	жълт	зелен	вълк
Забони украинӣ	місяць	новий	мати	сестра	ніч	ніс	три	чорний	червоний	жовтий	зелений	вовк
Забони белорусӣ	месяц	новы	маці	сястра	ноч	нос	тры	чорны	чырвоны	жоўты	зялёны	воўк

Шеър дар васфи забони тоҷикӣ

Қанд ҷӯйи, панд ҷӯйи эй ҷаноб,

Ҳарчи меҷӯйи, биҷӯ,

Бекарон баҳрест, гавҳар беҳисоб,

Ҳарчи меҷӯйи, биҷӯ.

Порсӣ гӯйи, дарӣ гӯйи варо,

Ҳарчи мегӯйи, бигӯ.

Лафзи ишқу дилбари гӯйи варо,

Ҳарчи мегӯйи, бигӯ.

Баҳри ман танҳо забони модарист

Ҳамчу меҳри модар аст.

Баҳри ӯ ташбеҳи дигар нест, нест,

Чунки шири модар.

З-ин сабаб чун шӯхиҳои дилбарам

Дӯст медорам варо,

Чун навозишҳои гарми модарам

Дӯст медорам варо.

Аз Мӯъмин Қаноат

Сарчашмаҳо

• Қонуни забон қабул шуд (Радиои Озодӣ дастраси 2 октябр соли 2009)
• Қонуни забони тоҷикӣ
• Би-Би -Си Форсӣ - Хамоиши забон дар Точикистон
• Рӯзи ҷашни забони тоҷикӣ тағйир ёфт (Радиои Озодӣ дастраси 2 июни соли 2010)
• Луғати тоҷикӣ-русӣ
• Луғати тоҷикӣ-русӣ
• Луғати русӣ-тоҷикӣ
• Луғати русӣ-тоҷикӣ