Заҳири Форёбӣ

Аз Википедиа
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи

Захири Форьёби аз шоиронест , ки хаёти адабии асри XII бо эчодиёти у хатм меёбад. Захариддини Абулфазл Тохир ибни Мухаммади Форьёби, такрибан соли 1156 дар мавзеи Форьёби Балх таваллуд шудааст. Ачдоди у касони фозили замон будаанд. Тахсили ибтидоири дар Форьёб гузаронда, Захир барои давом додани тахсил ба Нишопур меравад. У забону адабиёти точику араб ва илмхои хайату нучум фалсававу риёзиёт ва таъриху тасаввуфро азхуд мекунад. Вай ба Исфаҳону Мозандарон ва Озарбайҷон хам сафархо кардааст. Хаёти Захир дар тангдасти ва кашшоки гузаштааст. Шоир моҳи декабри соли 1201 дар Табрез вафот ёфтааст. Уро дар кабристони Сурхоб, ки мадфани шоирони он замон будааст, дар пахлуи Хокон ива Анвари Дафн кардаанд. Аз осори шоир қасида, ғазал, рубои ва китъа, ки дар як девон мураттаб шудаанд, боки мондааст

Тар[вироиш]

Захириддин Мухаммад бинни Тохири Форёби дар Форёби Балх таваллуд щудааст. Вай дар чавони ба Нишопур омада, шаш сол илм омухтааст. Эчодиети у дар Нишопур таракки кардааст. Вай дар ин вакт гайри эчоди ашъор рисолаи илми оид ба «Абтоли туфони бод» навишта ба хокими вилоят Тугоншох пешкаш сохтааст. Баъди вайронии муносибатхо бо Тугоншох шоир дар Ироку Мозандарон ва Озарбойчон мусофират карда, ба дари мансабдорони ин чойхо рафтуо намудааст. Вай окибат аз хизмати мулук малул гашта, тарки сухбати онхо гуфтааст. У минбаъд рузгори камбагалонаро пеша сохтааст ва бо ин ахвол мохи декабри соли 1201 дар Табрез вафот кардааст. Шеърхои Захир ба тасвири лавхахои чудогонаи хаёташ бахшида шуда, мазмунхои гуногунро дар бар гирифтаанд. Кариб хамаи онхо бо сабабе ба вучуд омадаанд ва ба ягон мансабдор унвон шудаанд. Ин шеърхо бо дигаргунихои вазъияти хаёти сохибсухан ва новобаста ба ин бо тагйиру такмили фикру эхсосоти у алокаманданд. Шоир дар онхо дар хусуси ахлоки нораво ва рафтори нодурусти хокиму феодалон, носозиҳои замона, вазъияти нохуби зиндаги ва нобаробарихо фикрхои ичтимоии мохиятан барчаста изхор сохтааст. Афкори танкидиро Зохир гох ошкору гох нихон баён кардааст. Дар зимни онхо у аз насихату тарбия хам бисёр фикр рондааст. Шеърхои тарчимахолии вай аз хар чихат кимати калон доранд. Онхо нафакат дар боби баркарор кардани чараёни зиндагии у маълумот медиханд, балки барои омухтани мухимтарин гояхои пешкадами шоир доир ба зиндагию сохти чамъият низ кумак мерасонанд.


Эҷодиёти Захири Форёби[вироиш]

Аз эчодиёти Захири Форёби девони ашъори у маълуму машхур аст. Нусхаи нахустини девони вай мукаддима доштааст. Аммо ин мукаддима дар хамаи нусхахои мавчудаи девони у боки намондааст. Вайро дар баъзе нусхахои девон, аз чумла дар дастнависе, ки ношири девонаш - Такии Биниш дар матни тахякардааш бо харфи (А)(алиф) ишора кардааст, дар нусхае, ки дар тахти раками 36 дар китобхонаи Банкипур махфуз аст ва дар баъзе нусхахои дигар дидан мумкин аст. Аз ин ҷо тахмин меравад, ки дастнависхои мазкур аз нусхахои кухнатарини девони шоир, ки дорои мукаддима будаанд, китобат шудаанд. Девони Захир дар нимаи аввали асри XIII аллакай маълуму машхур будааст. Тазкиранависи ин давр-Мухаммад Авфии Бухорои аз девони вай ном бурда, латофату фасохати ашъорашро ишора кардааст. Тахмин меравад, ки дар ин вакт, яъне аз вакти вафоти шоир то навишта шудани тазкираи Авфи (тазкираи у соли 1228 таълиф шудааст) девони у якчанд нусха доштааст. Вагарна Авфи, ки тазкираашро хамаги 26 соли баъди вафоти вай дар Хиндустон тартиб додаст, наметавонист, аз девони у ном гирифта, аз шеърхояш порчахои чолиби диккат накл намояд. Кариб аз се ду хиссаи осори Захирро касида ташкил додаст. Аксари касидахои у аз панч кисми анъанави: ташбиб, гурез, мадх, талаб ва хотима иборатанд. Аммо ин кисмхо аз хамдигар чудо, яъне бе алокаи якдигар вокеъ нашудаанд. Баръакс дар байни онхо вобастагии том мавчуд аст ва онхо якчоя як асари мустакилро ташкил додаанд. Аз газалхои Захири Форёби микдори кам боки мондааст. Вале ба мо маълум нест, ки газалхои у аслан кам будаанд ва ё ин ки кисмашон бархам хурдаанд. Адади китъахои Захир дар нусхахои девонаш гуногун дучор мешавад. Аксари китъахои вай аз дах то понздах байт доранд. Дар байни онхо китъахои бисёрбайтаи калон низ мавчуд хастанд. Дар китъахои Захир мадх мавкеи махсус дорад. Вай дар китъахои мадхи чахондоронро таъриф намуда, аз онхо хар гуна талабхо кардааст. Вале дар китъахои у мавзуъхои гуногуни дигар низ васеъ инъикос гардидаанд. Вай дар онхо хасби хол намуда, аз чархи дунё, замона ва бузургони пастфитраташ шиквахо кардааст. Охангхои танкиди ва панду насихат дар китъахои у зиёд садо медиханд. Сухан рондан аз танкиду шикоят муҳимтари хусусиятхои китъахои уст.


Аз Қасоид[вироиш]

Маро зи дасти хунархои хештан фарьёд,
Ки хар яке ба дигар гуна дорадам ношод .
Бузургтар зи хунар дар Ирок айбе нест ,
Маро мапурс, ки ин ном бар ту чун афтод.
Хунар нухуфта чу анко бимонд аз он-ки намонд
Касе ки бозшиносад хумойро аз худ.
Танам гудохт чу мум аз ано дар ин фикрат,
Ки оташ аз чи ниходанд дар дили фулод?
Чаман чи гуна биёрост комати ар-ар?
Сабо чи гуна биперост турраи шамшод?
Дилам чи хуни чигар хурд то бидонистам,
Ки одами зи чи пайдо шуду пари зи чи зод?
Валек хечам аз ин дар Ирок собит нест.
Ту хох дар Хамадон гиру хох дар Багдод.
Маро худ аз хунари хеш нест чандон бахт,
Хушо фасонаи Ширину киссаи Фарход.
Таматтуъе, ки ман аз фазл дар чахон дидам
Хамон чафои падар буду силии устод.
Камина, пояи ман шоирист, худ бингар,
Ки то чи поя кашидам зи дасти у бедод.
Ба пеши хар ки аз ин ёд мекунам тарфе,
Намекунад пас аз он то тавонад аз ман ёд.
Зи шеър чинси газал бехтар асту он хам нест
Бизоате, ки тавон сохтан бар он бунёд.
Бинои умр хароби гирифт чанд кунам
Зи рангу буйи касон хонаи хавас обод?
Маро аз ин чи ки ширинлабест дар Кашмир?
Маро аз ин чи ки симинбарест дар Нушод?
Дар ин басанда кун аз холи мадху хеч мапурс,
Ки шархи дарди дили он наметавонам дод
Бехин гуле, ки аз у бишкуфад маро он аст .
Ки банда хонам худрову сарвро озод.
Гахе лакаб нихам ошуфта зангиеро хур,
Гахе хитоб кунам зиштсифлаеро род,
Хазор домани гавхар нисорашон кардам,
Ки хеч кас шабахе дар канори ман нанход.
Хазор байт бигуфтам, ки об аз у бичакид,
Ки чуз зи дида дигар обам аз касе накшод.
Дар ин замона чу фарёдрас намебинам,
Маро расад, ки расонам бар осмон фарьёд…


Аз Ғазалиёт[вироиш]

Хирочи Чин сари зулфат зи мушки ноб гирифт,
Рухи ту оина аз дасти офтоб гирифт.
Гар офтоб най, аз чи, эй камонабру
Ту чун савор шуди, мохи нав рикоб гирифт?
Ту то ба ноз фиганди ба чехра зулфи сиёх,
Фигон зи халк баромад, ки офтоб гирифт.
Бигу ба хоб, ки дар чашми ман маё имшаб,
Чазирае, ки макони ту буд, об гирифт.
Миёни хоб ба ман гиря даст дод Захир,
Фигон, ки душмани хуни маро ба хоб гирифт.


Дилам чун дар сари зулфи ту чон баст,
Бар у ишкат дари хар ду чахон баст.
Сари зулфат чу з-ин холат хабар ёфт,
Ба касди чони ман чон бар миён баст.
Туро чун нест руи ошнои,
Чи тарф аз васли руят бартавон баст.
Латофат дар чахон руи ту овард.
Сабо чизе аз он бар гулситон баст.
Шакар дар най чу хаттат сабзу тар дид,
Аз он худро бар он шириндахон баст.
Лабатро лаъл хонам, не, на к-он чун
Зи савдои лабат дар ирк кон баст.
Надонам то чи мехохи ту, з-он лаб-
Маро боре дар он маъни забон баст.
Даре гар фитна аз чашми ту бикшуд,
Ба дасти маъдалат сохибкирон баст.


Боз бар чонам фирокат подшохи мекунад,
В-он чи дар олам нагунчад аз табохи мекунад.
Шахри сабрам то сипохи хачри ту горат заданд,
Бар ман он карди, ки бо русто сипохи мекунад.
Бегунохам кушт ишкат, вой агар буди гунох,
Хол чун буди, чу ин дар бегунохи мекунад?
Чашми ту даъвои хуби карду абру шуд гувох,
Каж чаро шуд гар на майле дар гувохи мекунад.
Дар гамам гуфти сабури кун, бале, шояд кунам,
Хеч чое сабр агар беоб мохи мекунад?

Аз Рубоиёт[вироиш]

Бо он ки хуш омад аз ту, эй ёр, чафо,
Лекин набувад чафот харгиз чу вафо.
Бо ин хама розиям ба дашном аз ту
Аз дуст чи дашном, чи нафрин, чи дуо?


Розе, ки ба гул насими сунбул гуфтаст,
Пайдост надонам, кӣ ба булбул гуфтаст?
Аз гунчаи лаббаста наёяд ин кор,
Гул буд дахандарида, хам гул гуфтаст.


Асбоби тараб аз хама бобе дорам,
Аз дидаву дил маю кабобе дорам.
Хар гуша, ки менишинам аз давлати ашк
Дар мадди назар чадвали обе дорам.


Вогардад агар панд пазирад гурба.
Ё дар тала чун муш бимирад гурба.
Гуянд чахонгир шавад гурба, валек
Гар муш шавад, чахон нагирад гурба.

Аз Муқаттаот[вироиш]

То ту боши, хар кучо боши, забон хомуш дор,
В-аз сухан, к-ат суд кучо боши забон хомуш дор,
Хар чи гуи, куш то девори хона нашнавад.
З-он ки бас деворхоро гуш бошад, хуш дор.


Муаллак аст дилам дар кашокаши гами вом,
Чунон-к гуи бийнассамои вал арз аст.
Ба холате бирасидам, ки то ба оби сабуй
Хар он чи вазъи маоши ман аст аз карз аст.


Шунида банда, ки фармондехи чахон мегуфт,
Ки гам махур ту, ки тимори кори ту бибарам.
Зи хурданихо ман худ хамин гаме дорам,
Чу з-ин баромадам, охир, аз ин сипас чи хурам?