Кӯлоб

Аз Википедиа
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи


Кӯлоб
[[Акс:{{{Харита}}}|center|200px]]
Kulob welcome.JPG
Нишон
{{{Нишон}}}
Вилоят: Хатлон
Замони таъсис:
Шаҳр аз: Кӯлоб
Координатаҳо: ?? с.ш.; ?? в.д.
Иқлим:
Масоҳат (га): ??
Паҳноӣ(км): {{{Паҳноӣ}}}
Дарозӣ (км): {{{Дарозӣ}}}
Аҳолӣ, ҳазор нафар: 100 000 (2014)[Ниёзманди манбаъ]
Коди телефонӣ: +992 3322
Нишонаи почта:
Вақт: UTC +5

Шаҳри Кӯлоб аз ҷумлаи қадимтарин шаҳрҳои Осиёи Вусто маҳсуб мешавад. Далели мӯътамади таърихӣ будани онро ҳафриёти гуногуни бостоншиносон шаҳодат медиҳад. Дар солҳои 1993-94 бостоншиносон Павел Самойлик ва Музаффар Азизов аз шафати оромгоҳи Мири Кабир хумдонеро пайдо карданд, ки ба асрҳои ҳафт шаши пеш аз мелод мансуб буд. Хумдони мазкур яке аз далелхои таърихи 2700 солаи шаҳри Кӯлоб мебошад.

Омӯзиши таърихи Кӯлоб бо дастгирии Президенти Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмонов соли 2001-ум шурӯъ шуда то кунун идома дорад. Дар акнофи шаҳри Кӯлоб бостоншиносон беш аз 200 – ҳандақро мавриди омӯзиш қарор доданд, ки панҷтои он дар ҳудуди хумдонҳои мақбараи Мири Кабир маҳфузанд. Бостоншиносон дар ҳар қабати хоки ин ҳандақхо, ки андозаи онҳо ба 1,5-2 метр мерасад шумораи зиёди сафолпораҳоро дарёфт карданд, ки аз осори тамаддуни салтанати Ҳахоманишиён гувоҳӣ медиҳад.

Сафолпораҳои ёфтшуда шаҳодати онанд, ки дар асрҳои 7-6 -и пеш аз мелод дар ин ҷо ҳунари кулолгарӣ ба вижа кӯзагарӣ,ки усулан хоси мардумони шаҳранд, хело рушд карда буда аст. Ин бозёфти археологӣ аз мавҷудияти як шаҳри аз лиҳози фарҳангу маданият рушд карда дар ҳудуди имрӯзаи шаҳри Кӯлоб гувоҳ аст. Бозёфти қалъаи қадимае бо унвони «Қалъаи Кӯлоб» дар мавзеи имрӯзаи гузари «Чармгарон» яке аз шаҳрҳои қадимтарини Осиёи Марказӣ будани шаҳри Кӯлоб гувоҳ аст.

Соли 1991 таҳти роҳбарии узви вобастаи АУ ҶТ Юсуфшо Яъқубов дар акнофи қалъаи Кӯлоб ҳафриёти бостоншиносӣ гузаронида шуд, ки дар натиҷа девори салтанати Кушониён, ки мансуб ба асрҳои 6-1- пеш аз мелод мебошад, ёфт гардид. Дар қабатҳои хоки мавзеи таҳқиқшуда, дар чуқурии 2-4 метр осори даврони ҳукмронии Юнону Бохтарро пайдо карданд, ки ба асрҳои 3-2-и пеш аз мелод рост меояд. Қабатҳои зисти Юнонӣ Бохтарӣ дар як нуқтаи дигари шаҳри Кӯлоб дар қалъаи Купчинор ва соҳили рости сангови Тебалай, ки аз паҳлӯи он мегузарад, ошкор карда шуданд. Дар ин ҷо дар буриши рости сангови Тебалай дар масоҳати 200 -300 метр қабатҳои замони Юнонӣ Бохтарӣ мушоҳида мешаванд. Дар қабатҳо сафолҳои ин давра пайдо карда шудаанд. Ҳамин тавр дар замони Юнонӣ Бохтарӣ шаҳр аз ду қалъа ва ду шаҳристон иборат буд. Қалъаи якум калонтар ва асосӣ буда, дар мавзеи Чармгарони Поён дар қисми ғарбии имрӯзаи шаҳр ҷойгир буд. Дар назди ин қалъа шаҳристон вуҷуд дошт. Ин шаҳристон чандон калон набуда, масоҳаташ 170х150 метрро ташкил мекард. Дар ин мавзеъ чашмаҳо бисёранд ва он барои зиндагӣ хело мувофиқ аст.

Дар ҳавлии хонаи 149, воқеъ дар кӯчаи якуми Май ёдгорие пайдо намуданд.ки ба замони Ҳахоманишиён (асри 4-и пеш аз мелод), замони Юнону Бохтарӣ ва давлатдории Кушониён мансуб мебошад.

Таърих[вироиш]

Шаҳри Кӯлоб бо таьрихи куҳани худ таваҷҷухи олимону сайёҳони оламро ба худ ҷалб сохта аст. Дар акнофи шаҳри қадимаи Кӯлоб шаҳрхое амсоли Ҳулбук, Мунк, Бубакон, Тандичароғ, Искандара, Лангар, Маранда, мавҷуданд, ки ҳануз дар асрҳои IX-VII - пеш аз мелод дар Осиёи Вусто маълум буданд. Кӯлоб аз шахрхои нисбатан бузурги Тоҷикистони имрӯзи, таърихи рангину кадима дорад. Дар замонҳои пешин он ҷузъи давлат ё вилояти таърихии Хатлон (Хуталл, Хуталлон) ба ҳисоб мерафт. Хатлони таърихи кишваре буд вокеъ дар байни ду руди бобаракати Панҷу Вахш ва шохони он тибки маълумоти Ибни Хурдодбех лакаби «хутталоншоҳ» ё «шерони Хутталон»-ро доштаанд. Ин кишвар дар таърих бо аспҳои хушзоти бидови хуб, "аспҳои хатли" ва мардуми ҷангии худ машҳури кишварҳои Хуросону Мовароуннаҳр будааст.

Хатлон бо истихроҷи тиллою намаки худ низ дар таърих шӯҳрати беандоза дошт. Ногуфта намонад,ки яке аз намунаҳои аввалини шеъри дарии форсии точики,ки то ба замони мо омада расидааст,маҳз ба номи Хатлон марбут аст. Табари муаррихи машҳур дар «Таърих-ар-русул вал-мулук»-и худ бори аввал зимни тавсифи ҳаводиси соли 108/726 ва сипас зимни овардани ҳаводиси санаи 119/737 он китъаро зикр намудааст. Дар соли 737 мелоди сарлашкару волии Хуросон Асад ибни Абдуллоҳ ба Хуттал ҳуҷум оварда аз Ҳокони турк - Курсугонун мадад мехоҳад. Ӯ ба ёри пеш меояд. Асад аз ин ҳол бохабар шуда ба зуди аз назди Ҷабалу-л мулх (Кӯҳи намак,ки имруз дар Кӯлоб бо номи Хоҷа Мӯъмин маъруф аст) гузашта ба соҳили дарёи Панҷ мерасад ва аз бисту се ҷои дарё ба гузаштан шуруъ мекунад. Ҳануз убур ба охир нарасида буд,ки туркону хатлониён аз дарё гузашта бори дигар лашкари Асадро мунхазим сохтанд. Асад бо ҳоли табоҳ ба Балх муроҷиат мекунад. «Ана дар ҳамин газоҳо — навишта буд Табари - мардум ба форси ба ӯ чунин гуфтанд:

Аз Хутталон омадия,

Ба рӯ табоҳ омадия,

Обор боз омадия,

Хушк назар омадия.

Дар асрҳои IX-X мелоди дар замони Сомониён Хатлон хеле пуркувват буда, ба давлати Сомониён итоат намекард. Давлатҳои хурди минтака ба амири сомони соле як бор ҳадя мефиристодаанд.

Баъд аз заволи давлати Сомониён дар охири асри X Хатлон низ мисли давлатчахои дигари хамсояи худ дар тули асрхои минбаъда борхо дучори хамлаи аквоми туркнажод гардида,хар дафъа баъд аз харобиҳои зиёду катлу горати мардум Хатлониён боз ба ободонии кишвари худ мепардохтанд. Ҳучумхои карахониҳо,карахитоиҳо, лащкари Султон Маҳмуди Газнави, салҷукиён ва туркҳои маҳалли аз ҳамин кабилаанд.

Аз ҳуҷумхои мазкур ду ҷанг боиси харобии нихоят сахти Хатлон гардидаанд. Яке аз онхо бо номи шохзодаи карахони - Буритегин ва дигар бо номи Алпарслони салҷуки марбут мебошад. Тибки маълумоти овардаи сохиби «Таърихи Байхаки» Буритегини мазкур, ки номаш Иброҳим ибни Наср буд,дар санаи 1038-39 бо кумичиёну туркони ганҷина, ки дар дараҳои Шумону Вашгирд байни Чагониёну Хутталон мезистанд,ба Вахшу Хутталон ҳуҷум бурда , онхоро то наздикихои Хулбук- пойтахти Хутталон горат карданд. Амири газнави Масъуд баъди шунидани ин хабар чунин гуфта буд: "Буритегин баъдтар аст аз туркманон , ки фурсате чуст ва дартохту бештар аз Хутталон горат кард. Ва агар мо пасттар (дертар) расидеми,вай он навохи горат карди"

Хамин тавр, ба соли 1038-1039 кисми бештари Хатлон дучори набху горат ва хароби гардид.Чи тавре ки маъхазхои таърихи дарак медихад, Хатлон баъд аз муддати кутохе вазъи худро ба эътидол оварда дар замони салчукиён сар аз итоат боз зад. Муаррихи бузурги араб Ибна-л-Асир вокеаи чанги байни Хатлониёну Алпарслони салчукиро зимни баёни хаводиси соди 456/1063-1064 чунин ба калам додоааст.

«Баъд аз марги Тогрулбек ба чои у Алпарслон подшох шуд. Амири Хутталон дар калъаи худ оси гардида,хироч напардохт. Султон ба чанги у шитофт. Чун ба Хутталон расид ,дид, ки калъаи он бисёр мустахкаму баланд аст. Ӯ чанде бо сохиби калъа чангид,вале ба чизе ноил нагардид.Рузе Алпарслон бо шахси худ ба чанг пардохт. Ӯ аз асп пиёда шуда ба кух (баланди)баромадан гирифт. Аскарон аз ӯ пайрави карда, ба мавкеи Хутталиён наздик шуданд ва ба хучумхои пай дар пай пардохтанд. Сохиби калъа (яъне шоҳи Хутталон) дар замон дар болои калъа назди тиркаше истода буд ва афроди худро ба чанг тахриз мекард.Нохост тире,ки онро ба суи у кушод дода буд, ба вай расид ва уро бикушт. Сипас Алпарслон калъаро фатҳ кард ва Хутталон ба ҳайати кишварҳои ӯ даромад».

Гуфтан мумкин аст,ки бо ин ҷанги дар санаи 456/1063-64 рух дода, бо Хатлону маркази он зарбаи мухлик дода шуд. Баъд аз таърихи мазкур номи маркази Хатлон шахри Хулбукро дигар дар маохизи таърихи дучор намеоем. Баръакс дар давраи мазкур муаррихон аз калъаи Кӯлоб дар наздикихои Ҷайхун ёд кардаанд, ки ба гумони голиб он дар чои шахри Кӯлоби имруза вокеъ буд. Чунин ба назар мерасад,ки баъди дар санаи 1038-1039 аз тарафи Буритегину кумичиёну туркони ганчина хароб карда шудани шахрхою деҳоти Хатлон табдил ёфт. Баъди инхидому хароб сохтани калъа хаёт дар он мавзеъба кулли катъ нагардид ва чи тавре ки дар боло кайд кардем, дар он чо бо мурури замон деха ва сипас шахре бо номи Кӯлоб дар асрхои XV-XVI комат афрохт. Бо хамин, дигар то асри XVI оиди шаҳри Кӯлоб дар сарчашмаҳои таърихи маълумоте дучор намегардад. Як нафар амирони турк Сайиди Алии Раис, ки ашъори зиёдеро аз девонҳои Саъди, Амир Хусрави Деҳлави ва Мавлоно Ҷалолиддини Руми аз бар медонист ва худ низ ба форси шеър мегуфт, дар асари ба забони турки навиштани — "Миръоту-л-мамолик" (ойинаи кишвархо) оиди Хатлону шаҳри Кӯлоб ва мавзеи тавозуди мазори хазрати Амири Кабир Сайид Алии Ҳамадони маълумоти тозаи пуркимат додоааст. Аз порчаи мазкур чунин бармеояд, ки Дили яке аз мавзеъхои асосии Хатлон будааст, зеро тобути мубораки Сайид Алии Ҳамадониро шогирдонаш дар асри XIV, бори аввал махз дар Дилии Хатлон гуронида будаанд, на дар шаҳри Кӯлоб ки шояд дар он замон ободу машҳур набуд. Аз мавзеи Дили як нафар амирзодаи мугул — Мирзо Ҳайдар дар асари худ «Таърихи Рашиди» хамчун яке аз мавзеъхои мухими Хатлон ёд кардааст.Мирзо Хайдари мазкур дар соли 912/ 1506-7 хангоми аз Хисори Шодмон ба Бадахшон аз узбакхо гурехтанаш аввало дар Пушинг (деҳаест маъруф то имруз бо ҳамин ном дар нохияи Дангараи вилояти ҳозираи Хатлон) истода, сипас аз он чо ба Дилии бозор меравад:«Чун бо Дилии бозор, ки аз курайёти муътабараи Хатлон аст, расида шуд, ин аҳвол маълум гашт».[1]


Дар ибтидои асри XVI - Ҳофиз Таниши Бухороӣ таърихнигори Абдуллохони Шайбонӣ дар китоби худ «Шарафномаи шоҳӣ» («Абдуллонома»),ки ҳуҷуми Абдуллохон ба Кӯлоб ривоят мекунад, дар се мақола далелу арқом оварда аст. Дар мақолаи аввал, ки «Кӯлоб дар асрҳои 16» ном дорад муаллиф аз хусуси таьрихи бунёди шаҳри Кӯлоб дар асри XIII то асри XVI ва низ дар бораи хароб гардидани шаҳр аз ҷониби Шайбонӣ ва ҳам азнавсозии шаҳр замони ҳукуматронии Абдуллохон маълумот оварда шуда аст.

Ҳофизи Таниш зимни тавсифи ҷангҳои байни лашкари Абдуллохони узбек ва кӯлобиён дар соли 992/1584 оиди калъаи Кӯлоб маълумоти муҳим меорад:

«Ва калъаи Кулоб алҳакк аз килои машҳур ва ба хасонату устувори, расонату пойдори бар алсинаву афвох мавсуфу мазкур, гуй аршест афрохта шуда. Ва хандаке амик монандаи муҳит гирди ҳисори сипеҳр пардохтаанд.

Магу калъа, кӯҳе, вале бошукуҳ, Дар у киначуён— палангони кӯҳ.. Чу садри Сикандар дараш устувор, Чу ҳисни фалак мухкаму пойдор. Ба ҳар рукни ӯ бурҷ афзун зи сад, Чу айвони Кайвону бурҷи Асад Зи пӯлод фаршу рахаш рехта, Сурайё зи такаш даровехта. Яке тарф хандак чу дарёи Нил, Равон гирд дар гирди ӯ мил-мил. Ба болои бурҷу фасили Ҳисор, Муҳайёву омода то сад ҳазор….

Аз порчаи мазкур ба хулосаҳои зерин омадан мумкин аст: 1) Шаҳри Кӯлоб дар мавзеи Халвои бисёр тез комат афрохтааст: 2) Дар он калъаи устуворе сохтаанд: 3) Турбати поки Амири Кабир Сайид Алии Ҳамадониро аз мавзеи Дили(Имомали) дар ҳудуди солхои 1584-1594 ба чивори шаҳри Кӯлоб— ба мавзеи имрӯзааш кӯчонидаанд.[2]

Мақолаи дуввум, «Дар бораи тасарруфи Кӯлоб аз тарафи Абдуллохони Шайбонӣ» роҷеъ ба вазьи сиёсии шаҳри Кӯлоб ва аъзои ҳукумати Абдуллохон то давраи ҳуҷум ба Кӯлоб нақл мекунад.

Дар омӯзиши таьрихи Кӯлоб саҳми олимону бостоншиносони рус аз ҷумла Маева, Н,А, Матвеева, Покатило Н. Н, Семенов А. А, Баринский А. А, Варична М.А калон аст. Дар асарҳои худ ин олимон дар бораи ҳудудҳои ҷуғрофӣ, таъриху маданияти халқҳои бумӣ, урфу одати онҳо ва мавзеъҳои топаграфӣ, маконҳои таърихӣ ва дигар махсусиятҳои ин диёр маълумотҳои дақиқ медиҳанд. Вале бо вуҷуди ин ҳама таърихи шаҳр ба омӯзиши чуқур ва ҳамаҷониба ниёз дорад. Дар бораи Хатлон, аз ҷумла, минтақаи Кӯлоб дар давраи Юнонӣ-Бохтарӣ дар сарчашмаҳои хаттӣ низ баъзе маълумот мавҷуданд. Дар нақли муаррихи Юнони қадим Ариан дар бораи шӯриши Бохтариён бо сарварии Оксиарт бар зидди Юнониёни ишғолгар, шикаст хурдани шӯриш ва ба дасти Искандари Македонӣ асир афтодани ӯ ва духтараш Рухшона «Пули Сангин», ки дар наздикии ш.Нораки имрӯза воқеъ гардидааст, номбар карда мешавад. Дар ҷои дигар гуфта мешавад, ки аз ҳама бештар ба муқобили Юнониён Пратакенҳо ва сокинони Бубасена бо сарварии Катон ва Овсиён мубориза бурданд. Муҳаққиқи маъруф Маркварт Бубасенро дар Балҷувон ҷой медиҳад. Ба ақидаи ӯ Бубасена шакли қадими номи Балҷувон мебошад. Бояд ёдовар шавем, ки дар бораи мавзеъи баргузоршавии ин шӯриш фикру мулоҳизаҳои дигар низ вуҷуд дорад. Масалан, ба ақидаи Ю.Яъқубов шӯриш бо сарварии Оксиарт (Вахшуарт) дар Қалъаи куҳи Хориён дар вилояти Самангон рух додааст. Ба фикри ҳамин муаллиф ноҳияҳои Пратакен ва Бубасен дар ҳудуди ноҳияи Данғара ҷойгир буданд, зеро дар ин ҷо дар роҳи корвонгард деҳаи Паркамчӣ вуҷуд дорад. Ин деҳа дар таърихи Байҳақӣ бо номи Баракадми во мехурад. Дар назди он қалъаи қадиме низ ҳаст. Эҳтимол, вожаи Баркадми шакли арабишудаи паркамчи вуҷуд дорад. Ин деҳа дар таърихи Байҳакӣ бо номи Баракадми вомехӯрад.

Маориф[вироиш]

Дар шаҳри Кӯлоб 63 муасиссаи таьлимӣ амал мекунад,ки аз он 39 тояш муассисоти таьлимоти умумӣ, 5 мактаби асосӣ, 7 мактаби ибтидоӣ 3 литсей,2 мактаб-интернат, 1- муассисаи тарбиявӣ ғайримактабӣ мебошад.

Шумораи муҳасилин дар макотиби таҳсилоти умумӣ 42 581 нафарро ташкил мекунад. Ба онҳо 2240 нафар устодон таълим медиҳанд. Аз ҷамьи умумии муаллимон 1916 нафар яъне (85,5) фисадашон дорои маьлумоти Олӣ мебошанд. 142 нафари дигар соҳиби маьлумоти нопурраи Олӣ ва 182 нафари дигар тахасуси миёна доранд. Аз шумораи дар боло зикр шуда 135 нафар устодон дараҷаи олии тахасус, 132 нафар дараҷаи якум ва 122 нафари дигар дорои дараҷаи дуюм мебошанд. Чор муаллим бо унвони ифтихории корманди Шоистаи Тоҷикистон ва 151 муаллим бо нишони Аълочии Маорифи Тоҷикистон сарафроз гаштаанд.

Соли 2004 бо кӯмаки президенти Тоҷикистон дар шаҳри Кӯлоб ду мактаб ва соли 2005 боз ду мактаби дигар ба истифода дода шуда, бо таҷҳизоти навтарин муҷаҳҳаз гаштанд. Ҳамчунин дар ҳамаи макотиби таҳсилоти умумии шаҳру ноҳия таьмир оғоз шуда аст.

Соли 2005 ҳамаи мактабҳои шаҳру ноҳия бо усули нави маблағгузори гузаштанд, ки ин усул аллакай натиҷаи дилхоҳ нишон дод. Айни замон дар муассисаҳои таьлимӣ 21- ҳазор мизу курсӣ, 320 компутар ва 10- муҳарики барқи мавҷуд аст. Дар шаҳри Кӯлоб ҳамчунин як донишгоҳи давлатӣ, коллеҷи тиббӣ, коллеҷи омӯзгорӣ, ду омӯзишгоҳи касбии техникӣ, омӯзишгоҳи санъат фаьолият менамоянд, ки барои соҳаҳои гуногуни хоҷагии халқ мутахассис тайёр менамоянд.

Хонаи бахт дар Кӯлоб

Васоити ахбори омма[вироиш]

Дар шаҳри Кӯлоб се рӯзнома ( ҳафтавор) « Садои Кӯлоб» «Кулябская Правда», « Навиди Кӯлоб» як телевизиони маҳалли «Телевизиони Кӯлоб» як ниҳоди мустақили хабарии «Хатлон-Пресс» фаьолият мекунанд. Ниҳодҳои номбаршуда мунтазам мардумро аз таҳаввулоти шаҳр ва водии Кӯлоб огаҳ месозанд. Дар Донишгоҳи давлатии Кӯлоб рӯзномаи Донишгоҳ бо номи «Анвори дониш» фаъол аст,ки аз ҳаёти донишҷӯёни донишгоҳ мавод чоп мекунад. Дар шаҳри Кӯлоб ҳамчунин моҳвораи «Шаҳрванд»-и Ташкилоти ғайридавлатии Шаҳрванд ба табъ мерасад.

Ғайр аз ин аҳолии Кӯлоб аз тамошои намоишҳои Телевизиони Тоҷикистон, телевизиони Хатлон, шабакаи РТР бархурдоранд. Ба шаҳри Кӯлоб мунтазам рузномаҳои маркази аз қабили «Садои мардум», «Ҷумҳурият», «Минбари Халк», «Миллат», «Тоҷикистон», «Чархи гардун», «Азия-Плюс» ва дигар рӯзномаҳо оварда мешаванд,ки мардум ба тариқи обуна ва харидорӣ аз дӯкон онҳоро мутолиа мекунанд.

Айни ҳол дар шаҳри Кӯлоб якчанд нуқтаи истифодаи Интернет аз ҷумла дар Донишгоҳи Давлатии Кӯлоб ва мактаби №40 мавҷуд аст.

Бародаршаҳрӣ[вироиш]

Шаҳри Кӯлоб бо шаҳри Ҳамадони Ҷумҳурии Исломии Эрон бародаршаҳранд. Тафоҳумномаи бародаршаҳрӣ 20 Марти соли 2001 дар чаҳорчуби ҳамкориҳои ин ду шаҳр ба имзо расида аст. Дар доираи ин тафоҳумнома як зумраи корҳо ба анҷом расиданд. Чуночи як гуруҳи мутахассисини кӯлоби моҳи сентябр-октябри соли 2001 ба шаҳри Ҳамадон сафар карданд. Дар ин сафар онҳо бо вазьи иқтисодӣ-иҷтимоии сокинони шаҳри Ҳамадон ошно гашта, аз амкони таьрихӣ ва муқаддаси ин шаҳри бостонӣ зиёрат карданд.

Моҳи Марти соли 2002 гуруҳи варзишгарони Ҳамадони ба Кӯлоб ташриф оварда дар чанд риштаҳои варзиш қувваозмоӣ карданд.

Дар моҳи апрели соли 2003 бошад ташрифи ҷавобии варзишгарони Кӯлоби ба шаҳри Ҳамадон сурат гирифт.

Ба хотири бародаршаҳри дар шаҳри Кӯлоб яке аз хиёбонҳои шаҳр ба номи Ҳамадон номгузорӣ гашта, Хонаи Ҳамадон бунёд ёфт. Дар Ҳамадони Эрон бошад чунин як хиёбон номи Кӯлобро гирифта ва низ Хонаи Кӯлоб таьсис ёфт.

Манобеъ[вироиш]

  1. http://kulobjonvatanam.wordpress.com/about/
  2. http://kulobjonvatanam.wordpress.com/about/

Пайвандҳои беруна[вироиш]

Сомонаи расмии шахри Кӯлоб