Мадраса

Аз Википедиа
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи
Мадраса дар Самарқанд

МАДРАСА (арабӣ: مدرسة ҷои дарс хондан, дарсхона), таълимгоҳе, ки толибон таҳсили илм мекунанд, дониши худро такмил медиҳанд. Ба шаҳодати муаррих Наршахӣ Мадраса нахуст дар Бухоро пайдо шуда, соли 937938 аз сӯхтор нобуд шудааст. Дар ҳудуди асрҳои 11—12 дар кишварҳои ғарбии олами Ислом ҳам таъсис ёфтани Мадраса ба фаъолияти ҳукуматдорони салҷуқӣ, ки ба интишори маданияти эронӣ мусоидат мекарданд, алоқаманд аст.

Мадраса ҳамчун таълимгоҳи олии динӣ дар замони таҷаддуди маданияти тоҷикон (асрҳои 9—10) ба миён омада, асосан ба анъанаҳои таълимии маҳаллӣ (дабиристонҳо) такья дошт. Ба таркиб, тартиботи дохилӣ ва ҳаёти илмии Мадраса дорулфунунҳои атикаи ибтидои асрҳои миёнаи Эдесса, академияи Ннсибия, дорулфунунҳои Хирону Чанди Шопур таъсири зиёде расонидаанд. Дар аҳди Сомониён дар Самарқанд 17 Мадраса амал мекард. Дар Мадрасаи шаҳри Кият — маркази Хоразм олими маъруф, устоди Берунӣ Абунаср Мансур ибни Алии Ироқӣ дарс медод. Дар Мадрасаҳои Самарқанд хам олимони номдори аср — Абулқосим Ҳакими Самарқандӣ, Абумансур Муҳаммади Мотридӣ, Абулайси Самарқандӣ ва дигарон дарс мегуфтанд. Дар ибтидои асри 11 Мадрасаҳои Нишопур, Балх, Разна, Марв дорои китобхонаҳои пурсарвате буданд. Ба шаҳодати Байҳақӣ дар ноҳияи Хатлон ҳам бештар аз 20 Мадраса мавҷуд будааст. Дар Мадрасаи «Ҷомеи арӯси фалак»-и Разна, толибон илмҳои «мазҳабию» «мадрасагӣ» касб мeкардаанд. Аввалин Мадрасаи китобхонадори Марв дар асри 10 пайдо шудааст. Муқаддасӣ, ки Мадрасаи Марвро дида будааст, менависад: «Ҳар мударрис ротиба (маош)-е дорад». Ёкути Ҳамавӣ аз байни Мадрасаҳои Марв «Шарафулмулк», «Низомия», «Амдия», «Хотуния» ва «Дутория»-ро ташхис дода, махсус қайд кардааст. Дар Марв дар нимаи аввали асри 11 бо унвони «Бану Тамим», дар асри 12 бо унвони «Аҳмадия» ва «Шиҳобӣ» М.- ҳо мавчуд будаанд. Муаллифи «Китоб-ул-ансоб» «Самъонӣ (1113—60) аз ҷумлаи мударрисони «Аҳмадия» буд. Адибону мутафаккирони машҳури форсу-тоҷик Рашиди Ватвот, Чалолуддини Румӣ аз ҷумлаи таҳсилдидагони мадрасаи «Низомия»-и Балх буданд. Ҳадди охири интишори М. дар Осиёи Марказӣ ш. Хутан буд. Яке аз муассисони асосии М. вазири маърифатпаноҳи Салҷуқиён Низомулмулк буд. Дар аҳди фаъолияти ӯ дар Бағдод, Нишопур, Ҳирот, Балх, Марв, Исфахон, Мавсил, Табаристон М.-ҳо кушода шуданд. М.-ҳое, ки бо ташаббуси ӯ кушода шуда буданд, ба шарафи у «Низомия» ном гирифтанд. Дар асрҳои миёна М. ҳақиқатан маркази асосии таълим буда, олимон он ҷо ба тадқиқи илм низ машғул мешуданд. Дар М. омузиши фанҳои табииёт мавқеи калон дошт. Олим Майсорӣ, мусаннифи достони «Донишнома» менависад, ки чаҳор илми асосӣ вуҷуд дорад: нуҷум, ҳандаса, тиб, илоҳиёт. Насриддини Тусӣ дар расадхонаи Марога М. таъсис кард. Машғулият дар он ихтиёрӣ буд. Риёзиёт ва диг. фанҳои дақиқ дар Мадраса бо усули Осиёи Миёна таълим дода мешуд. Асарҳои Мухаммади Хоразмӣ «Хисоб-ул-ҷабр ва-л-мукобала», Махмуд ибни Вусудӣ «Лубоб-ул-ҳисоб» ва диг. беҳтарин васоити таълим буданд. М.-и давра чандон равияи динӣ надошт, балки дорулфунуни том буд, ки дар таълими он илоҳиёт мавқеи калон надошт. С. Айнй қайд мекунад, ки М.-и Алишер Навоӣ дар давраи худ ба унт монанд буд. Дар а. 15 М.-и Улуғбек маркази афкори илмии Самарқанд ҳисоб мешуд. Аз мударрисони он олимони барҷастаи Шарқ; Қозизодаи Румӣ, Риёсуддини Ҷамшед, Муинуддини Кошӣ ва дигаронро ном бурдан мумкин аст. А. Ю. Якубовский ва Т. Қорӣ Ниёзӣ қайд кардаанд, ки дар Мадрасаи Улуғбек на фақат илоҳиёт, балки илмҳои дақиқ, аз ҷумла нуҷум низ таълим дода мешуд. Дар а. 15 якчанд М.-ҳо илми тибро таълим медоданд. М.-и Рубъи Рашидӣ (наздикии Табрез) аз ҳамин қабил буд. Дар ин ҷо табибони машҳури Ҳиндустон, Хитой, Миср, Сурия дарс медоданд. Ҳар табиб 10 шогирд дошт. Ҳирот дар а. 15 2 то чунин М. дошт: Дорушшифои Султонӣ (бо амри Шохрух сохта шудааст) ва Шифоия (Навоӣ таъсис додааст). С. Айнй менависад: «Дар он Мадраса аз табибҳои хозики ҳамон замон, ки илми тибро бо амалиёташ медонистанд, Мавлоно Риёсуддин Муҳаммад ва Мавлоно Ҷалолиддин барин донишмандон дарс медоданд». Дар охири асри 17 дар Регистони Бухоро Мадрасаи дигари Дорушшифо сохта шуд, ки дар он табибони ботаҷриба дарc медоданд ва беморонро муолиҷа мекарданд.