Мардуми тоҷик

Аз Википедиа
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи
Тоҷикон
Тоҷикон
Collage People of Tajikistan.jpg
Халқи тоҷик
Тамоми аҳолӣ қариб 20 млн
Маҳаллаҳое бо шумораи бисёри аҳолӣ Flag of Afghanistan.svgАфғонистон: 8 000 000 (баҳои 2013)[1]

Flag of Tajikistan.svgТоҷикистон: 6 373 834 (қайди 2010)[2]
4 898 382 (қайди 2000)[2][3][4]
Flag of Uzbekistan.svgӮзбакистон: 1 165 713 (баҳои 2000)[5]
ё зиёда 6 000 000 (баҳои ғайрирасмӣ)[6]
Flag of Pakistan.svgПокистон: 1 000 000 (баҳо)[7]
Flag of Russia.svgРусия: 200 303 (қайди 2010)[8].
Flag of Kyrgyzstan.svgҚирғизистон:   46 105 (қайди 2009)[9]
Flag of Kazakhstan.svgҚазоқистон:   36 277 (қайди 2009)[10]
Flag of Ukraine.svgУкрайина: 4 255 (қайди 2001)[11]
Flag of Belarus.svgБеларусия:    871 (қайди 2009)[12]
Flag of Latvia.svgЛатвия:    123 (баҳои 2010)[13]
Flag of Estonia.svgЭстония:    33 (қайди 2011)[14]

Забон забони тоҷикӣ дарӣ (форсӣ)
Дин Ислом (суннии ҳанафӣ)
Бонуи тоҷик, Hammasa Kohistani - Міss Британия - 2005

Тоҷикон — миллат, аҳолии асосии Афғонистон - зиёда аз 8 млн., Тоҷикистон - 6,4 млн., Ӯзбакистон - 1,2 млн., тақрибан 20 млн. нафар.

Таърихи пайдоиш

Аз рӯи нуқтаи назари олимони ғарб, мардуми тоҷик, ягона миллатест, ки насли аслии халқҳои бостонии эрониёни шарқӣ буда, суғдиён, хоразмиён, бохтариён ва дигар қабилаҳои шарқии эронӣ (туронӣ), ки вуҷуди худро аз ҳазораи якуми пеш аз милод дар таърихи Осиёи Миёна пай намудаанд, дарбар мегиранд[15].

Забони бостонии тоҷикон, як чанд шеҳва дошт ва шеҳваҳои асосиаш суғдӣ, хоразмӣ ва бохтарӣ буд ва ба ҳамдигар хеши дошт, ки ба гурӯҳи забонҳои эронии шарқӣ дохил мешуд. Дар вахти ҷорӣ шудани дини ислом ва паҳн шудани забони форсӣ, ки бо муҷоҳидони форс омада буд, ин шеҳваҳо аз байн мераванд ва забони тоҷикии ҳозира ба мисли забони мардуми форс ба гурӯҳи забонҳои ғарбии эронӣ дохил мешавад[15].

То ҳол, забони яғнобӣ вуҷуд дорад, ки яке аз шеваҳои суғдӣ ба шумор меравад ва бисёр калимаҳои суғдӣ дар водии Зарафшон вақти суханронӣ истифода бурда мешаванд. Инчунин, забонҳои бостонии сакоиҳо дар мардуми Бадахшон, эҳтиёт шудааст, ки забонҳои шуғнонӣ, рушонӣ, ишкошимиро дарбар мегирад.

Авалин бор номи тоҷик ҳам чун тожик, олим Маҳмуди Қошғарӣ ки ҳамасри Ибни Сино буд, дар китоби худ сабт кардааст ва маънои онро ҳамчун форсзабонон маънодод кард. Дар ашъори шоирони порсигуй ҳам, калимаи тоҷик бисёр дида баромадан мумкин аст. Бузургвор Саъди Шерозӣ дар яке аз шеърҳояш чунин мегуяд:

شاید که به پادشه بگویند
ترک تو بریخت خون تاجیک

Шояд ки ба подшоҳ бигуянд:
«Турки ту бирехт хуни тоҷик».

Дигар бузургвор Абдураҳмони Ҷомӣ, дар бораи дӯстии худ бо шоир Алишер Навоӣ чунин навистааст:

او که یک ترک بود و من تاجیک،
هردو داشتیم خویشی نزدیک.

'У ки як турк буд ва ман тоҷик
Ҳарду доштим хуши наздик


Лафзи тоҷик ё тоҷак ё тожик лафзест қадимӣ, ки ба мардуми ориёӣ ё Эрони кӯҳан ва ё Хуросони бузург таалуқ дорад. Нависандаи дигар гӯяд: Тоҷик шакли миёнаи калимаи ориёии тоифае аст. Н. Ханков мегӯяд, ки ин ном аз тариқи тоҷикӣ — дарӣ гирифта шудааст ва изофа мекунад, ки Зардушт тоҷро монанди салиби муслимин ҳамчун аломат истифода мекард ва лафзи тоҷик аз калимаи "тоҷ", ки зиннати сар аст, гирифта шудааст. Хенри Фейлд баҳси тоҷик ( "тожик", "тоҷи", "тоҷик")-ро чунин фушурда месозад:

«Тоҷикон асри ҳозир мардуме ҳастанд, ки бо хушсимоӣ маъруфанд қиёфаи ҷиддӣ абрувони мушаххоси мушкӣ ва чашмони ғизолӣ доранд. Тоҷикон дар воқеъ мардуми машҳуранд, ки на танҳо дар сар то сари Машриқзамин, балки дар тамоми олам сукунат доранд ва то кӯҳҳои Тибет пахш шудаанд.»

Бояд ёдовар шуд, ки калимаи тоҷикро чун афроди "асилзода", "асилзодагон" гӯянд.

Садриддин Айнӣ маънои калимаи «тоҷик»-ро хеле муфассал ва аз ҷиҳати таърихӣ ва забоншиносӣ – этимологӣ таҳлил мекунад ва исбот менамояд, ки калимаи «тоҷик» аз «тоҷ» бармеояд.

Дурустии ин сӯханро нависанда ва олими эронӣ Алиакбар Деҳхудо тасдиқ мекунад. Асли ин калимаи паҳлавии «ТОҶИК» мансуб ба кабилаи «тоҷ» аст, ки аз қабилаи Эрон буда:

Халқи тоҷик дар давоми таърихи чандинҳазорсолаи худ басо фарозу фуруди рузгорро дида аст. Тоҷикон аз асрҷои миёна инҷониб дар зери ҳокимияти сулолаҳои сершумори турку муғулнажод зиндагӣ кардаанд вале забони тоҷикиро гум накардаанд. Хушбахтона халқи баору номуси тоҷик ба оламиён тоҷики тоҷдор будани худро ба фарҳангу маданияти худ исбот кардааст.

Мавқеъи зист

Мавқеъи зисти тоҷикон дар Осиёи Миёна (тақрибан)
Харитаи этникии Тоҷикистон бо истифода аз додаҳои соли 1989

Аксарияти тоҷикон дар Осиёи Миёна зиндагӣ мекунанд. Мавқеъи асосии ҷои зист аз шарқ ва шарқу-шимолии давлати ҳозираи Эрон, дар шимоли давлати Афғонистон, Тоҷикистон, Узбакистон, Қирғизистон ва Покистон ҷойгиранд. Заминҳои расмии мардуми тоҷик, водии Фарғона, Чач (Тошканд), водии Зарафшон (аз Мастчоҳ сар карда то Самарқанду Бухоро), заминҳои хати резишгоҳи болооби Амударё (дарёи Панҷ), Мурғоб ва Кобул, ва гирду атрофи ҳавзаҳои дарёҳои Ҳилмонду Арғандоб, (Афғонистон) аст.

Тоҷикон дар Тоҷикистон

Дар тамоми қаламрави Тоҷикистон тоҷикон сукунат доранд. Дар минтақаҳои Зарафшон ва Рашт омехташавӣ бо дигар миллатҳо кам дида мешавад. Дар минтақаи кӯҳии Кӯлоб ҳам омехташави тоҷикон ноаён аст.[Ниёзманди манбаъ]

Тоҷикон дар Афғонистон

Ҳамаи форсизабонони Афғонистон ба лафзи тоҷикӣ ҳарф мезананд. Вилояти Ҳирот дар тасарруфи тоҷикони ориёӣ аст.

Тоҷикон дар Узбакистон

Тоҷикони Ӯзбакистон то ҳоло симои тоҷикии худро ҳимоя кардаанд. Дар шаҳрҳои Бухоро, Самарқанд, Намангон, Термез ва ҳатто шаҳри Тошканд тоҷикон аксари кулли мардуми ин шаҳрҳоро ташкил медиҳанд.

Тоҷикон дар Эрон

Дар Эрон ду гурӯҳи бузургнажоде вуҷуд дорад, яке тоҷикони навъи қадим, ки соли 640 ба Ҳиндустон рафтанд ва дигаре эрониёнанд. Тоҷикони даштӣ моҳрутар ва сафедтар аз тоҷикони куҳистонӣ ҳастанд. Тоҷиконе, ки дар марзи Шарқии Эрон, Хуросон ва Форс зиндагӣ доранд, ба лафзу симои тоҷикон дохиланд.

Тоҷикон дар Покистон

Тоҷикон дар Русия

Тоҷикон дар Русия зиёда аз 350000 нафарро (баҳои 2012) ташкил мекунанд, ки шаҳрванди ду давлат ба ҳисоб мераванд (Русия ва Тоҷикистон). Аксарияти онҳо бо сохтумон ва тиҷорат машғул ҳастанд (ба ғайр аз мардикорон).

Ташаккул ва инкишофи биологии тоҷикон (нажод)

Олимони ҷаҳон, шакли инкишофёбии биологии мардуми тоҷикро ба гурӯҳҳои Помиру-Фарғонагӣ[16] ва Баҳри Миёназамин, ки дар дохили нажоди Аврупоӣ дохил мешаванд, ҷой кардаанд.

Дар донишномаи Брокгауз ва Эфрон, ки дар асри XIX ба нашр омадааст, дар бораи шакли зоҳирии тоҷикони кӯҳистон, чунин нависта шудааст:


«Тоҷикони кӯҳистон, бисёр қашоқ ҳастанд валек аз ҷиҳати шакли зоҳири, шакли халқҳои бостонии эрониёнро эҳтиёт карданд. Бисёри онҳо қади миёна ё ин ки баланд, рӯи зебои байзавӣ, чашмони кушоди рангаш қаҳвагӣ ва кабуд, бинии рости зебо баъзе вақт уқобшакл, пешонии васеъ, мӯйҳои сиёҳ, қаҳваранг ва малла доранд.[17]»


Горянка.JPG Tajik Kids.jpg Женщина за столом.JPG Tajik Pamiri children.jpg
Духтарчаи тоҷики Зарафшонӣ аз деҳаи Дар-Дар Духтарчаҳои тоҷик бо либоси миллӣ Хатлон Бонуи тоҷик аз шаҳри Хуҷанд Кудакони Бадахшон

Манбаъ

  1. The World Factbook. Central Intelligence Agency
  2. 2.0 2.1 Том 3. Национальный состав и владение языками, гражданство населения Республики Таджикистан (2010) // Агентство по статистике при Президенте Республики Таджикистан
  3. Итоги переписи населения Таджикистана 2000 года: национальный, возрастной, половой, семейный и образовательный составы
  4. Включая памирские народы (шугнанцы, рушанцы, ваханцы, бартангцы, язгулямцы, хуфцы, ишкашимцы, всего ок. 135 тыс. чел.) и ягнобцев (ок. 5 тыс.), включаемых переписями в состав таджиков)(там же)
  5. Этнический атлас Узбекистана Институт "Открытое общество", 2002 - 451 с. (см.)
  6. Lena Jonson, «Tajikistan in the New Central Asia», Published by I.B.Tauris, 2006. pg 108
  7. Ethnologue.com’s entry for Languages of Pakistan. В источнике приведено число лиц, говорящих на восточном фарси, при этом национальность не учитывалась.
  8. "Всероссийская перепись населения 2010 г. Национальный состав населения Российской Федерации ". «Демоскоп». Archived from the original on 2012-05-31. http://www.webcitation.org/683aGZggq. 
  9. Национальный состав населения Киргизии по переписям 1999 и 2009 и по оценке на начало 2010 и 2011
  10. Агентство Республики Казахстан по статистике. Перепись 2009. (Национальный состав населения.rar)
  11. "&n_page=4 Всеукраинская перепись населения 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку ". Государственный комитет статистики Украины. http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=75&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20%20 &n_page=4. 
  12. "Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. НАСЕЛЕНИЕ ПО НАЦИОНАЛЬНОСТИ И РОДНОМУ ЯЗЫКУ ". belstat.gov.by. Archived from the original on 2012-02-03. http://www.webcitation.org/65BNNIkIs. 
  13. Распределение населения Латвии по национальному составу и государственной принадлежности на 01.07.2010 Шаблон:Ref-lv
  14. Перепис населения Эстонии 2011 г.(англ.)
  15. 15.0 15.1 ENCYCLOPEDIA BRITANNICA(англ.)
  16. Народы мира. Историко-этнографический справочник. Главный редактор Ю.В. Бромлей. Москва. Советская энциклопедия. 1988 (рус.)
  17. Тоҷикони кӯҳистон/ Доиратулмаорифи Брокгауз ва Ефрон(рус.)

Ба инҷо ҳам нигаред

Адабиёт

  • Таърихи мухтасари халқи тоҷик. - Сталинобод, 1947;
  • История таджикского народа в кратком изложении, т. 1. С древнейших времён до Великой Октябрской социалистической революции 1917 г. - М., 1949, 1952, 1955;
  • Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история. - М., 1972. - 866 с.;
  • Тоҷикон. Таърихи қадимтарин, қадим ва асри миёна. Китоби 1. - Душанбе, 1973; Китоби 2, Душанбе, 1985;
  • Тоҷикон. Таърихи қадимтарин, қадим, асри миёна ва давраи нав. Китоби 1,2. - Душанбе, 1998. - 870 с.;
  • Тоҷикон. Таърихи қадим, асри миёна ва давраи нав. Китоби 1,2. - Душанбе, 2008.- 870 с.
  • Хабибулло Холджураев, Гафурджон Зоиров, Курбонджон Алиджанова

Из истории создания книги «Таджики» - Худжанд, 2010. - 209 с.

Пайвандҳо