Садриддин Айнӣ

Аз Википедиа
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи
Садриддин Саидмуродзода
Садриддин Айнӣ
Ayni.jpg
Зодрӯз 15 апрели 1878
Зодгоҳ рустои Соктаре дар Бухоро
Даргузашт 15 июли 1954, Душанбе
Пеша нависанда

Садриддин Айнӣ (18781954) (порсӣ: صدرالدین عینی) — бунёдгузори адабиёти советии тоҷик, нависанда, олим, академик ва нахустин Президенти АИ ҶШС Тоҷикистон (1951- 1954), ходими хизматнишондодаи илмии ҶШС Тоҷикистон, академики фахрии Академияи Илмҳои ҶШС Узбекистон. Қаҳрамони Тоҷикистон(1997).

Ayni monument dushanbe.JPG

Зиндагинома[вироиш]

Сардафтари адабиёти навини тоҷик ва Қаҳрамони миллии Тоҷикистон Садриддин Саидмуродзода Айнӣ 15 апрели соли 1878 дар деҳаи Соктареи тумани Ғиждувони Аморати Бухоро (дар ноҳияи Ғиждувони вилояти Бухорои Узбакистон) ба дунё омадааст. Фарзандаш ховаршиноси барҷастаи Тоҷикистон Айнӣ Камол. Падараш Саидмуродхоҷа кишоварз буд аммо чун худ соҳиби хату савод буд, кӯшиш мекард, ки фарзандонаш низ донишомӯхтаву донишманд бошад. Аз ин рӯ писараш Садриддинро дар шашсолагӣ ба мадрасаи рустояшон дод. Устод Айнӣ донишомӯзияш дар он мадрасаро дар достони «Мактаби кӯҳна» тасвир карда ва дар «Ёддоштҳо» мегӯяд: «Чунон ки падарам дид, дар он мактаб ман саводи амиқ гирифта натавонистам ва маро ба мактаби духтарона дод». Дар мактаби духтарона Садриддин чанд чузъ аз Бедил ва чанд чузъ аз газалиёти Соибро хонда дар даҳсолагӣ мактабро хатм мекунад. Аммо бачагии Садриддин дар оғуши падару модар дер давом накард. Вабое, ки соли 1889 Бухоро ва атрофии онро фаро гирифт, дар чиҳил рӯз ӯро ҳам аз падар ва ҳам аз модар ҷудо кард.

Орзую ҳаваси илму шеър Айниро дар 12-солагӣ ба Бухоро овард. Ба мадрасаҳои Бухоро дохил шудан ва дониш гирифтан барои Айнӣ барин фақирзодагони илмҷӯ хеле мушкил буд. Вале ӯ ба шарофати ҳавасмандӣ ва толиби илм буданаш тамоми душвориҳои рӯзгор ва омӯзишро паси сар карда, 16 сол дар мадрасаҳои Бухоро таҳсил намудааст. Айнӣ дар мадрасаҳои мири Араб, Олимҷон, Бадалбек, Ҳоҷӣ Зоҳид ва Кӯкалтош таҳсил карда, соли 1908 онро хатм мекунад.

Муддати 27 соли зиндагӣ дар Бухоро Айнӣ боз аз ду мактаби дигар гузаштааст: яке мактаби меҳнат ва дигаре мактаби ҳаёт. Барои ёфтани қути лоямуташ у аз ҳеҷ кору заҳмат даст накашидааст: гоҳ фарроши мадраса, гоҳ ошпаз, гоҳ ҷомашуй, гоҳ мардикор буд. Дар мактаби ҳаёт Садриддин ҳаёти ҷамъиятро омухт. Аз табақаю тоифаи гуногуни одамон, муносибатҳои синфии мардум, ҷаллодони амир, задухурдҳои дорою нодоро дониши зиндагӣ меомухт. Аз соли 1896 Садриддин бо тахаллуси адабии «Айнӣ» ба навиштани шеърҳои мустақилона cар кардааст. Назари устод Айнӣ пас аз мутолиа кардани асари Аҳмади Дониш «Наводирулвакоеъ» нисбат ба сохти пусидаи аморати Бухоро тамоман дигар гардид ва нисбат ба ин ҷамъияти фарсуда дар дили у як нафрати ниҳоние пайдо шуд. Аз ин рӯ, дар ибтидои асри 20 устод эҷодиёти идеяҳои пешқадами маорифпарварон Аҳмади Дониш ва Шоҳинро давом дода, рохи ояндаи худро муайян намуд. «Таҳзибуссибён»-ро устод Айни маҳз ба хотири тарбияи наврасон дар руҳияи муосир соли 1909 барои шогирдони дар Бухоро мактабҳои усули нав офарид. Чунин корҳои хайр ба Амир маъқул набуд. Аз ин хотир, устодро ба зиндон мепартояд ва ӯро 75 чӯб мезананд. Пас аз 52 рӯзе, ки дар беморхона муолиҷа мекунад, Садриддин ба Самарқанд кучида меояд. Ӯ чӣ дар Самарқанд ва чӣ дар Тошкент дар корҳои комитети революционӣ иштирок карда, варақа, даъватнома ва баённомаҳои ҷанги менависад, таргиботу ташвиқот мебарад. Амири Бухоро аз он ки Ҳокимияти Шуравӣ ба Айнӣ пушту паноҳ шудааст, бо тӯҳмати алоқа доштан бо муборизони зиддиаморат, бародари хурдии нависанда - Сироҷиддинро ваҳшиёна дар зиндон мекушад. «Марсия» - и чонгудози Айнӣ ба ҳамин муносибат навишта шудааст. Ҳирси хунхории Амир бо ин ҳам каноат накарда, бародари калонии у Мухиддинхоҷаро низ катл менамояд. Баъди ин вокеахо калами Айнӣ тезу бурро шуд ва ба ӯ муяссар гардид, ки дар мақолаю рисолаҳо, асарҳои таърихи ва бадеии минбаъдааш нишон дихад, ки бо хоку замин яксон шудани тартибу низоми амири таърихан қонунист. Ҳамин тавр бо ғалабаи Инқилоби Октябр нависанда аз нав ҷавон шуд. Истеъдоди шоирию публисистӣ, насрнависию олимии устод Айнӣ ба дараҷае тараққӣ кард, ки ӯ аз 15 ҷилди куллиёташ 14 ҷилди онро дар нимаи дуюми умраш, дар чилсолагиаш эҷод намудааст. Дар сохаи илм ба у дараҷаи доктори илмҳои филологӣ бахшида шуда, бо унвони академики фахрии Академияи илмҳои ҶШС Ӯзбекистон тақдир карда шуда буд. Айнӣ академики АИ ҶШС Тоҷикистон таъин гардида буд, ӯ нахустпрезиденти АИ ҶШС Тоҷикистон (1951—1954) мебошад. Аз соли 1958 инҷониб ҳар сол дар рӯзи таваллуди нависанда маҷлиси илмии «Солонаи Айнӣ» барпо шуда, материалҳои он дар маҷмуаи махсуси «Ҷашнномаи Айнӣ» нашр мегарданд. Бисёр деҳаву ноҳияҳо, кучаю хиёбонҳо, мактабҳо номи ӯро гирифтанд. Устод Садриддин Айнӣ соли 1954 дар шахри Душанбе аз олам чашм пушид. Ҳоло Мақбараи Айнӣ дар як ҷои хушманзараи Душанбе зиёратгоҳи аҳли адаб аст. Он ҷоро ҳозир Боғи фароғат ва истироҳати ба номи Садриддин Айнӣ мегӯянд.

Мукофоту ҷоизаҳо[вироиш]

Барои хизматҳои адабӣ ва ҷамъиятиаш Айнӣ

Мероси илмӣ ва адабии устод[вироиш]

Айнӣ академики АИ ҶШС Тоҷикистон ва нахустпрезиденти АИ ҶШС Тоҷикистон (1951—1954) мебошад. Айнӣ асосгузори адабиёти советии тоҷик ва таҳиягари адабиёти советии ӯзбак.

Соли 1978 бо қарори ЮНЕСКО 100-солагии зодрӯзи устод дар тамоми ҷаҳон қайд карда шуд.


Эчодиёти Айнӣ аз солҳои 90-уми асри X{X шурӯъ мешавад ва ӯ зуд дар радифи шоирони пешқадам қарор мегирад. Садриддин Айнӣ ба эчоди асархои илми хануз дар ибтидои асри XX шуруъ карда буд. Аввалин асархои илмии устод китобхои дарси буданд, ки барои мактабхои навтаъсис иншо гардидаанд. Яке аз онхо «Тахзибуссибён» аст, ки устод аз нигохи нав барои толибилмони хурдсол онро иншо кард. Дар китоб дар баробари додани коидахои забон хикояхои хурди пандомез, ки бештари онхо эчоди худи муаллиф буданд, дохил гардидаанд. Пас аз Инкилоби Октябр як гурух донишмандоне пайдо шуданд, ки мавчудияти миллати точик ва забону адабиёти моро инкор мекарданд. Айнӣ ба мукобили ин чараёни носолими пантуркизм бархоста, китоби «Намунаи адабиёти точик»- ро соли 1926 иншо намуд. Устод дар ин асар исбот кард, ки точикон мардуми тахчоии хамин сарзамин (Мовароуннахру Хуросон) буда, забону фарханг ва адабиёти кадима доранд. Устод дар асар намунахои зиёде аз эчодиёти адибони пешин ва хамзамононаш оварда, исбот менамояд, ки чароги илму адабро кайхо дар ин сарзамин устод Рудаки, Кисоии Марвази, Абухафси Сугди ва дигар адибон фурузон карда буданд. Ба хамин тарик, дар асоси факту далелхои эътимодбахш таърихи кухан, фархангу адабиёти гани доштани точиконро собит менамояд. Ахамияти дигари ин асар боз дар он аст, ки барои мухаккикони оянда дар омузиши таърихи адабиёти точик маслихатхои муфид медихад, ки имруз хам «Намунаи адабиёти точик» басо арзишманд аст. Ва мардуми моро дар рухияи худшиноси ва ифтихори милли тарбият менамояд. Пас аз ин Айнӣ дар бораи симохои барчастаи фарханги ва адабии точик ба навиштани асархои илмию тадкикоти мепардозад Соли 1934 асари пурарзиши худ дар бораи Фирдавси ва «Шохнома»- и уро ба анчом мерасонад. Хамин тавр, пайдархам асархои «Шайхураис Абуалии Сино», «Шайх Муслихиддин Саъди Шерози», «Устод Рудаки», «Камоли Хучанди», «Алишер Навои», «Зайниддин Махмуди Восифи» ва амсоли инхоро ба табъ мерасонанд. Устод дар асархои хеш бисёр масъалахои бахсталаб ва халнашудаи хаёту эчодиёти адибони дар боло ёдшударо бо далелу бурхонхои котеъ хал менамояд. Чунончи, солхои тулони доир ба бисёр масъалахои мубрами хаёту фаъолияти эчодии Абулкосим Фирдавси, чи дар байни муаллифон сарчашмахо ва чи дар байни шаркшиносони шуравиву хоричи фикру мулохизахои мухталиф мавчуд буданд. Аксарияти онхо ривоятхои афсонавиро хамчун факту далелхои эътимодбахш кабул намуда, ба галатхо рох дода буданд. Аз ин чихат хизмати устод Айнӣ, пеш аз хама, дар он аст, ки ба тадкики хаёту фаъолияти Фирдавси ба воситаи асари офаридааш ибтидо гузошт ва рохи ояндаи омузиши мухаккиконро муйян намуд. Ба хамин тарик, устод муддати тулони ранч кашида, аз нахли кухан боги зебое орост, ки имруз пажухишгарон аз буи гулхои муаттараш бахра мегиранд, асархои пурарзиш меофаранд. Худи устод ин маъниро ба тарики зайл баён кардааст:

Ин бог зи нахли кухан оростаам,
В-он нахл ба теги хона пиростаам.
Сайронгахе зиёда кардам ба шумо,
Харчанд зи умри худ басе костаам.

Асосан устод бо шеъри «Гули сурх», ки соли 1895 бо тахаллуси Айнӣ эчод карда буд, ба остонаи адабиёт ё шеъру шоири ворид гардид. Таърихи эчоди шеъри мазкур хам ачиб аст. Дар ин шеър устод пас аз тасвири бахору зебоихои он ва ситоиши Гули сурх дар банди охири он аз муфлиси, нодорами ва кашшокии хеш дарду аламашро изхор мекунад:

Рози дил мегуфтам ар як мархаме медоштам,
Шиквахо мекардам аз гам хамдаме медоштам
Аз тамошои Гули сурх аз чи мемондам чудо
Гар ба каф чун ахли олам дирхаме медоштам

Устод Айнӣ пас аз Инкилоби Октябр рохбару сарвари адибони точик гашт ва худ ашъори рангин иншо кард. Аммо дар тули солхо мазмуну мундаричаи идеявии ашъори адиб комилан тагйир ёфт. Акнун ба мавзуъхои талаботи руз даст зада, дар бораи инкилобу озодии мардуми захматкаш сухан меронад. Шеърхои «Марши хуррият», «Ба шарафи инкилоби октябр», «Якуми май» ва гайрахо эчод намуд. Инчунин дар ашъораш мавзуъхои байналмилаллии дустиву рафокати мехнаткашони дуне мехнати софдилонаи мардуми точик мавкеи асоси дошт. Соли 1923 дар Тошканд мачмуаи ашъори устод бо номи дар «Ахтари Инкилоб» аз чоп баромад. Вале устод Айнӣ эхсос кард, ки замон дигар шуда, вазифаю масъулияти зиёде ба душ дорад. Дар адабиёт образхои нав офаридан лозим. Аммо назм барои баёни чунин афкору андеша гуфстариши ходисаю вокеоти руз танги мекард. Ба ин маъни устод чунин ибрози назар кардааст:

Айнӣ, ба як газал натавон арзи хол кард
Бояд ба инкилоб навишт китоби сурх.

Баъдтар асархои устод Айнӣ пайдархам ба табъ расида, дастраси хонандагон мегарданд. Устод соли 1927 - 1929 романи «Дохунда»-ро навишта ба охир мерасонад. Романи «Ғуломон»- ро низ дар байни солхои 1932 – 1935 навишта онро ба забони узбеки бармегардонад. Ва онхо дар солхо 1934 ва 1935 чоп шуда дастраси хонандагон мегарданд. Устод байни солхои 1936 - 1940 повести «Марги судхур», «Ятим» , «Лугати нимтафсили забони адабии точик» «Шомили 15 хазор калима хаст», «Мактаби кухна» ва боз бисёр асархои дигарро офарид. Садриддин Айнӣ дар давраи ЧБВ бештар асархои публисисти иншо кард. «Чингизи асри XX», «Деви ҳафтсар», «Хари бедум», «Шероз», «Талвосаи чонкании дарандаи захмдор», «Модар- Ватан» ва гайра, ки дар мачаллаю рузномаҳои давр ба табъ расида буданд, рухияи ватандусти ва дустии байни халкхоро таквият мебахшиданд. Чавононро алайхи душман – фашизм ба мубориза мехезониданд. Повести «Ятим» ба яке аз мавзуъхои мухими руз - ватандусти, садокат нисбати Ватан бахшида шудааст. Устод дар асари худ рузгори дардомези як чавони камбагал – Шоди Мурод (Ятим)-ро ба калам додаст. Яке аз асархои барчастаи устод, ки солхои дароз дар болои он кор кард, «Ёддоштхо» мебошад. У пеш аз маргаш тавонист, ки ин шохасарашро ба анчом расонад. Устод бо ин асараш сазовори лаурети мукофоти давлати гардид. «Ёддоштхо» аз чахор чилд иборат буда , рузнигори якдавраи томи халки точикро фаро гирифтааст, ки кахрамони асосии асар худи устод мебошад. Ходисаю вокеахои солхои 80 то галабаи инкилоби, ки устод Айнӣ яке аз иштирокчиёни фаъоли он буд бисёр чозиб ва мушаххас инъикос ёфтааст. Аз ин хотир, ин асар дар адабиёти точик хамчун асари ёддошти ёд шудааст. Дар дохили «Ёддоштхо» бисёр кисса, новелла, хикоя ва повестхои алохида ворид гаштанд. Аз ин ру «Ёддоштхо» -ро метавон хамчун мачмуи осори насрии солхои охири устод ба калам дод. Хамин тавр, устод Айнӣ асосан аз «Бадоеулвакоеъ» -и Восифи илхом гирифта, эчодкорона аз он истифода бурда, шохасари бузург «Ёддоштҳо»-ро офарид, ки он ба аксарияти забонхои дуне тарчума шудааст. Осори бузурги Садриддин Айнӣ, ки саросар зиндагиро вакфи хидмат ба одамизодагон кард ва партаве дар чахони маърифат тофт, ки харгиз фуру нахохад нишаст, дар миён хаст ва хохад буд ва човидон хохад монд. Имрузхо дар хама чо номи Айниро вомехурем. Дар худи шахри Душанбе мучассамаи у гузошта шудааст, ба номи у театри опера ва балет инчунин кучаю хиёбон ва бог гузошта шудааст. Дар вилояти Сугд ба номи у нохия гузошта шудааст, ки як вактхо худи у дар он чо зиндаги карда буд. Дар Кулоб низ уро хама медонад ва мехнаташро кадр мекунанд. Яке аз калонтарин китобхонаи ш. Кулоб ва инчунин хиёбон ва куча низ ба номи Айни гузошта шудааст. Мо хеч гох кахрамони Точикистон С. Айниро фаромуш намекунем ва нахохем кард. Устод Айни таърихдон, забоншинос, лугатдон, мурабби ва омузгор, марди пуркору мехнатдуст буд. Хар гох, ки шахс бо мухаббат ба чини пешонии устод назар андозад, ба хотираш мавчхои дарёхои бузург ва рудхои шух меоянд. Он мавчхо хам васеъ, хам амик, хам мусаффо менамоянд. Он мавчхо аз мехнати чандинсолаи ин адиби бузург шаходат медихад. Аз ин ру, асархои эчодкардаи устод оинаи дили халки мо шудаанд. Онхо орзу, умед ва муборизахои халки моро инъикос мекунанд.

Хазорон хамчу булбул дар бахоре мешавад пайдо,
Навосанче чу ту дар рузгоре кай шавад пайдо?

Бузургӣ ва қувваи эҷодиёти С.Айнӣ[вироиш]

Дар таърихи пешрафту тараққиёти маданияту адабиёти халқи тоҷик устод Айни аввалин шахсест, ки бо асарҳои хеш хазинаи адабиёти халқи тоҷикро ғани гардонидааст. Тавлиди адабиёти нави тоҷик ба номи у сахт вобаста аст. Барои Айнӣ ҳамчун барои тамоми сухансароён хақиқати воқеи сарчашмаи асосии эҷоди буд. Ба фарроши чашмгуруснаи дирузаи мадраса, ки бо як бурида нон қаноат карда, дониш андухтааст, моҳияти тағиротхои зиндаги на якбора равшан гардидааст. Роҳи Айнӣ бо суи комёбиҳои адабиёт аз зиндони амири Бухоро мегузарад. Нависанда ба гузаштаи таърихи халқи хеш ру меорад, то аз қуллаҳои музаффариятҳо дигаргуниҳои бузургро равшантар бубинад. Дар солҳои гуногун паси ҳам асарҳои ӯ, ки бо ҳаёти воқеи сахт алоқаманд буданд, хонандагони бешумореро пайдо намудаанд. Аввалин асархои илмии устод китобхои дарси буданд, ки барои мактабхои навтаъсис иншо гардиданд. Повесту романхои нависанда: Чаллодони Бухоро, Одина, Ятим, Дохунда, Гуломон, Ёддоштхо, Ахтари Инкилоб, Тахзибуссибён аз ҳаёти халқи азиятдида нақл мекунанд.

Нахустин шеъри инкилобие, ки дар он барномаи сиёсию ичтимоии С. Айнӣ эълон гардидааст, ин « Марсия» - и уст. Ин асар ба муносибати фочиаи кушта шудани бародараш Сирочиддин бахшида шуда буд:

Дустон! Фочиаи сахт биёмад ба сарам,
Рафт аз ин фочиа рух аз тану нур аз басарам.
Чигарам об шуду рехт зи ду чашми тарам,
Чигарам, во чигарам, во чигарам, во чигарам!
Хохам он хонаи бедоду ситам вайрон бод!
Хохам, он махкамаи чабр мазористон бод!
Хохам, он тахт, ки шуд боиси бадбахтии мо,
Реза-реза шуда бо хоки сиях яксон бод!
Хохам он муфтию он козию он шоху вазир,
Сарнагун гашта ба хуни худашон галтон бод!

Шеърхои ба мактабу илмчуи бахшидаи Айнӣ бо забони соддаю воситахои тасвири дилнишин гуфта шудаанд. Идеяхои маорифпарварии у дар шеърхои Замзамаи дабистон, Суруди мактаб, Сахаргохон ва гайра боварибахш ва самимона эчод гашта, ба фазилати мактаб, таълиму тарбия такя дорад:

Биёед эй рафикон дарс хонем,
Ба бекорию нодони намонем,
Ба олам хар касе бекор гардад,
Ба чашми ахли олам хор гардад.

Мақолаҳо[вироиш]

Садриддин Айнӣ, ки ба махорати зиндагидони ва хакикатнигории Аҳмади Дониш баҳои баланд додааст, дар хусуси образи ин баккол дар “Ёддоштҳо”-яш чунин навиштааст: Ин тасвири Ахмад махдум ба ман он чунон таъсир кард, ки бакколи мазкур аз назарам хеч дур намерафт ва ман хостам дар зиндаги монанди он бакколеро ёфта тамошо кунам. Бакколонеро, ки дар раставу бозор дар ду тарафи куча дар дуконхошон нишаста молхошонро мефурухтанд, дуру дароз истода тамошо кардан барои ман мумкин набуд… Охир дар ру ба руи гушаи гарбии сахни мадрасаи Кукалтош бакколеро ёфтам, ки аз чихати киёфаи зохири хам ба бакколи Аҳмади Дониш монанди дошт… Ман хар руз соатхо дар гуши сахн нишаста кору кирдори он бакколро дар зери назари диккат мегирифтам ва хама кори уро мувофики кирдори бакколи Ахмад махмуд меёфтам ва дар ин хол ба назари зиндагибин ва ба калами хакикатнигори муаллифи «Наводирулвакоеъ» тахсин бар тахсинам меафзуд.

Дар бораи таъсири Аҳмади Дониш дар роҳи тараккиёти минбаъдаи адабиёти тоҷик ва махсусан насри бадеии он С. Айнӣ чунин гуфтааст: «Дар ҳамон вактҳо (яъне дар вакти барои аввал хондани «Наводирулвакоеъ» дар солхои 1897 - 1898) ман орзу мекардам, ки «бояд кас насрнавис шавад ва агар ин максад ба даст дарояд, монанди Аҳмад Махдум насрнавис шавад, ки вокеаҳоро дар пеши хонанда бо забони содда мучассам кунонда нишон дода тавонад… Фикри содданависи ҳам дар ман баъд аз шинос шуданам бо «Наводирулвакоеъ» пайдо шуд, чунки забони ин китоб ба хонандагони замони ҳозира хеле душвор намояд ҳам (ва дар ҳакикат хеле душвор ҳам ҳаст), дар он замонҳо, ки ман ба ин китоб ошно шудам, нисбат ба дигар китобҳо ва аз он чизҳо, ки иншонависони ҳамон замон менавиштанд, хеле осон буд».

Асарҳо дар китобхонаи электронӣ[вироиш]

Нигаред[вироиш]

Пайвандҳои беруна[вироиш]

Commons-logo.svg
Анбори Википедиа аксҳое дар бораи ин мавзӯъ дорад:
[[Commons::Category:Sadriddin Ayni|Садриддин Айнӣ]]


Emblem of Tajikistan.svg

Тоҷикистон