Садриддин Айнӣ

Аз Википедиа
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи
Садриддин Саидмуродзода
Садриддин Айнӣ
Садриддин Айни.JPG
Зодрӯз 15 апрели 1878
Зодгоҳ рустои Соктаре дар Бухоро
Даргузашт 15 июли 1954, Душанбе
Пеша нависанда, Қаҳрамони Тоҷикистон

Садриддин Айнӣ (18781954) (порсӣ: صدرالدین عینی) — бунёдгузори адабиёти советии тоҷик, нависанда, олим, академик ва нахустин Президенти АИ ҶШС Тоҷикистон (1951- 1954), Ходими хизматнишондодаи илмӣ ҶШС Тоҷикистон, академики фахрии Академияи илмҳои ҶШС Узбакистон. Қаҳрамони Тоҷикистон(1997).

Зиндагинома[вироиш]

5 сомонӣ бо акси С.Айнӣ
Маркаи СССР, 1958

Сардафтари адабиёти навини тоҷик ва Қаҳрамони миллии Тоҷикистон Садриддин Саидмуродзода Айнӣ 15 апрели соли 1878 дар деҳаи Соктареи тумани Ғиждувони Аморати Бухоро (дар ноҳияи Ғиждувони вилояти Бухорои Узбакистон) ба дунё омадааст. Фарзандаш ховаршиноси барҷастаи Тоҷикистон Айнӣ Камол. Падараш Саидмуродхоҷа кишоварз буд аммо чун худ соҳиби хату савод буд, кӯшиш мекард, ки фарзандонаш низ донишомӯхтаву донишманд бошад. Аз ин рӯ писараш Садриддинро дар шашсолагӣ ба мадрасаи рустояшон дод. Устод Айнӣ донишомӯзияш дар он мадрасаро дар достони «Мактаби кӯҳна» тасвир карда ва дар «Ёддоштҳо» мегӯяд: «Чунон ки падарам дид, дар он мактаб ман саводи амиқ гирифта натавонистам ва маро ба мактаби духтарона дод». Дар мактаби духтарона Садриддин чанд чузъ аз Бедил ва чанд чузъ аз газалиёти Соибро хонда дар даҳсолагӣ мактабро хатм мекунад. Аммо бачагии Садриддин дар оғуши падару модар дер давом накард. Вабое, ки соли 1889 Бухоро ва атрофии онро фаро гирифт, дар чиҳил рӯз ӯро ҳам аз падар ва ҳам аз модар ҷудо кард.

Орзую ҳаваси илму шеър Айниро дар 12-солагӣ ба Бухоро овард. Ба мадрасаҳои Бухоро дохил шудан ва дониш гирифтан барои Айнӣ барин фақирзодагони илмҷӯ хеле мушкил буд. Вале ӯ ба шарофати ҳавасмандӣ ва толиби илм буданаш тамоми душвориҳои рӯзгор ва омӯзишро паси сар карда, 16 сол дар мадрасаҳои Бухоро таҳсил намудааст. Айнӣ дар мадрасаҳои мири Араб, Олимҷон, Бадалбек, Ҳоҷӣ Зоҳид ва Кӯкалтош таҳсил карда, соли 1908 онро хатм мекунад.

Муддати 27 соли зиндагӣ дар Бухоро Айнӣ боз аз ду мактаби дигар гузаштааст: яке мактаби меҳнат ва дигаре мактаби ҳаёт. Барои ёфтани қути лоямуташ у аз ҳеҷ кору заҳмат даст накашидааст: гоҳ фарроши мадраса, гоҳ ошпаз, гоҳ ҷомашуй, гоҳ мардикор буд. Дар мактаби ҳаёт Садриддин ҳаёти ҷамъиятро омухт. Аз табақаю тоифаи гуногуни одамон, муносибатҳои синфии мардум, ҷаллодони амир, задухурдҳои дорою нодоро дониши зиндагӣ меомухт. Аз соли 1896 Садриддин бо тахаллуси адабии «Айнӣ» ба навиштани шеърҳои мустақилона cар кардааст. Назари устод Айнӣ пас аз мутолиа кардани асари Аҳмади Дониш «Наводирулвакоеъ» нисбат ба сохти пусидаи аморати Бухоро тамоман дигар гардид ва нисбат ба ин ҷамъияти фарсуда дар дили у як нафрати ниҳоние пайдо шуд. Аз ин рӯ, дар ибтидои асри 20 устод эҷодиёти идеяҳои пешқадами маорифпарварон Аҳмади Дониш ва Шоҳинро давом дода, рохи ояндаи худро муайян намуд. «Таҳзибуссибён»-ро устод Айнӣ маҳз ба хотири тарбияи наврасон дар руҳияи муосир соли 1909 барои шогирдони дар Бухоро мактабҳои усули нав офарид. Чунин корҳои хайр ба Амир маъқул набуд. Аз ин хотир, устодро ба зиндон мепартояд ва ӯро 75 чӯб мезананд. Пас аз 52 рӯзе, ки дар беморхона муолиҷа мекунад, Садриддин ба Самарқанд кучида меояд. Ӯ чӣ дар Самарқанд ва чӣ дар Тошкент дар корҳои комитети революционӣ иштирок карда, варақа, даъватнома ва баённомаҳои ҷанги менависад, тарғиботу ташвиқот мебарад. Амири Бухоро аз он ки Ҳокимияти Шуравӣ ба Айнӣ пушту паноҳ шудааст, бо тӯҳмати алоқа доштан бо муборизони зиддиаморат, бародари хурдии нависанда - Сироҷиддинро ваҳшиёна дар зиндон мекушад. «Марсия» - и ҷонгудози Айнӣ ба ҳамин муносибат навишта шудааст. Ҳирси хунхории Амир бо ин ҳам қаноат накарда, бародари калонии у Мухиддинхоҷаро низ қатл менамояд. Баъди ин воқеахо қалами Айнӣ тезу бурро шуд ва ба ӯ муяссар гардид, ки дар мақолаю рисолаҳо, асарҳои таърихӣ ва бадеии минбаъдааш нишон диҳад, ки бо хоку замин яксон шудани тартибу низоми амирӣ таърихан қонунист. Ҳамин тавр бо ғалабаи Инқилоби Октябр нависанда аз нав ҷавон шуд. Истеъдоди шоирию публисистӣ, насрнависию олимии устод Айнӣ ба дараҷае тараққӣ кард, ки ӯ аз 15 ҷилди куллиёташ 14 ҷилди онро дар нимаи дуюми умраш, дар чилсолагиаш эҷод намудааст.[1] Дар соҳаи илм ба у дараҷаи доктори илмҳои филологӣ бахшида шуда, бо унвони академики фахрии Академияи илмҳои ҶШС Ӯзбекистон тақдир карда шуда буд. Айнӣ академики АИ ҶШС Тоҷикистон таъин гардида буд, ӯ нахустпрезиденти АИ ҶШС Тоҷикистон (1951—1954) мебошад. Аз соли 1958 инҷониб ҳар сол дар рӯзи таваллуди нависанда маҷлиси илмии «Солонаи Айнӣ» барпо шуда, материалҳои он дар маҷмуаи махсуси «Ҷашнномаи Айнӣ» нашр мегарданд. Бисёр деҳаву ноҳияҳо, кучаю хиёбонҳо, мактабҳо номи ӯро гирифтанд. Устод Садриддин Айнӣ соли 1954 дар шахри Душанбе аз олам чашм пушид. Ҳоло Мақбараи Айнӣ дар як ҷои хушманзараи Душанбе зиёратгоҳи аҳли адаб аст. Он ҷоро ҳозир Боғи фароғат ва истироҳати ба номи Садриддин Айнӣ мегӯянд.

Фаъолияти омӯзгории Айнӣ[вироиш]

Фаъолияти омӯзгории Садриддин Айнӣ ҳанӯз айёми мадрасахонияш оғоз гардида, дар ду самт идома ёфтааст : 1.Таълим дар мактабҳои усули нав. 2.Таълифи китобҳои дарсӣ.

Соли 1906 дар Бухоро Абдураҳмон Саъидӣ ном тотор нахустин мактаби нави тоториро таъсис дод. Азбаски дар ин мактаб чанде аз бачаҳои тоҷик низ таҳсил мекарданд, Айнӣ дарсҳои Саъидиро бо забони тоҷикӣ барои талабагони тоҷикзабон тарҷума мекард. Вақте, ки 8 ноябри соли 1908 дар ҳавлии Мирзо Абдувоҳиди Мунзим аввалин мактаби нави тоҷикӣ кушода мешавад, фаъолияти омӯзгории Айнӣ боз ҳам васеъ мешавад. Дар мактаби М.А. Мунзим ва С. Айнӣ низ нарасидани китобҳои зарурӣ эҳсос карда мешуд. Бо маќсади бартараф намудани ин норасоӣ, с. 1909 бо ташаббуси ҳарду “Ширкати Бухорои Шариф” таъсис гардид. Ин ширкат дар навбати аввал барои саҳеҳ талаффуз кардани овозҳои нутқ, махсусан оятҳои Қуръон, китоби “Тартиб ул-Қуръон”- ро ҳозир намуданд. Бо ташаббуси С. Айнӣ инчунин китоби дигари дарси “Таҳзибуссибён” (“Тарбияи ҷавонон”) тайёр ва нашр карда шуд. Лозим ба ёдоварист мактабҳои усули нав аз макотиби маъмули амирӣ куллан фарқ мекарданд. Хонандагон дар мактабҳои амирӣ, ки Садриддин Айнӣ усули дарсгузарии онҳоро дар асари «Мактаби кӯҳна» тасвир кардааст, чанд соли умри худро зоеъ карда боз бесавод мемонданд. Толибони хурдсол мактаби кӯҳна танҳо кур – курона хондану аз ёд кардани Қуръон ва дигар китобҳои диниро меомӯхтанд. Дар макотиби усули нав бошад, толибон дар давоми чанд моҳи таҳсил хондану навиштанро аз бар мекарданд. Дар мактабҳои мазкур ғайр аз улуми динӣ боз ба бачаҳо илмҳои табиӣ ва фанҳои дақиқро низ меомӯзонданд. Ҳамаи ин боис шуд, ки муллоҳои мутаассиб зидди макотиби нав ва муаллимони онҳо балво бардоранд. Уламои дин, ки ба дарки аслии таълимоти ислом намерафтанд, муаллимони мактаби навро «кофир» ва мактабро «шайтонхона» эълон карда, аз мардум даъват менамуданд, ки фарзандони худро ба мактабҳои кофирӣ надиҳанд. Дар ҳама жо муассисон ва муаллимони мактабҳои навро таҳқир мекарданд таьдид менамуданд, балои охири замон мехонданд. Махсусан Абдувоҳиди Мунзим ва Садриддин Айнӣ зери фишорҳои зиёд қарор доштанд. Аммо пешаи муқаддаси омӯзгориро тарк накарданд, ҳатто лаҳзаҳое будааст, ки барои амон ёфтан аз чанги душманон либоҳои занонаро ба бар карда суйи мактаб рафтаанд. Вале 25 сентябри соли 1909, бо амри ҳукумати амирӣ, мактаби Мунзим баста шуд. Баъд аз ин таҳсили бухороиёнро дар мактабҳои усули нави тотори ҳам манъ намуданд.[2]

Эҷодиёти устод[вироиш]

Эҷодиёти Айнӣ аз солҳои 90-уми асри XX шурӯъ мешавад ва ӯ зуд дар радифи шоирони пешқадам қарор мегирад. Садриддин Айнӣ ба эҷоди асархои илми хануз дар ибтидои асри XX шуруъ карда буд. Аввалин асархои илмии устод китобхои дарси буданд, ки барои мактабхои навтаъсис иншо гардидаанд. Яке аз онхо «Тахзибуссибён» аст, ки устод аз нигохи нав барои толибилмони хурдсол онро иншо кард. Дар китоб дар баробари додани коидахои забон хикояхои хурди пандомез, ки бештари онхо эчоди худи муаллиф буданд, дохил гардидаанд. Асосан устод бо шеъри «Гули сурх», ки соли 1895 бо тахаллуси Айнӣ эчод карда буд, ба остонаи адабиёт ё шеъру шоири ворид гардид. Таърихи эчоди шеъри мазкур хам ачиб аст. Дар ин шеър устод пас аз тасвири бахору зебоихои он ва ситоиши «Гули сурх» дар банди охири он аз муфлиси, нодорами ва кашшокии хеш дарду аламашро изхор мекунад:

Рози дил мегуфтам ар як марҳаме медоштам,
Шикваҳо мекардам аз ғам ҳамдаме медоштам
Аз тамошои Гули сурх аз чи мемондам ҷудо
Гар ба каф чун аҳли олам дирҳаме медоштам

Устод Айнӣ пас аз Инкилоби Октябр роҳбару сарвари адибони тоҷик гашт ва худ ашъори рангин иншо кард. Аммо дар тули солхо мазмуну мундариҷаи идеявии ашъори адиб комилан тагйир ёфт. Акнун ба мавзуъҳои талаботи руз даст зада, дар бораи инкилобу озодии мардуми заҳматкаш сухан меронад. Шеърҳои «Марши ҳуррият», «Ба шарафи Инкилоби Октябр», «Якуми май» ва гайраҳо эҷод намуд. Инчунин дар ашъораш мавзуъҳои байналмилаллии дустиву рафокати меҳнаткашони дуне меҳнати софдилонаи мардуми тоҷик мавкеи асоси дошт. Соли 1923 дар Тошканд маҷмуаи ашъори устод бо номи дар «Ахтари Инкилоб» аз чоп баромад. Вале устод Айнӣ эҳсос кард, ки замон дигар шуда, вазифаю масъулияти зиёде ба душ дорад. Дар адабиёт образҳои нав офаридан лозим. Аммо назм барои баёни чунин афкору андеша гуфстариши ҳодисаю вокеоти руз танги мекард. Ба ин маъни устод чунин ибрози назар кардааст:

Айнӣ, ба як ғазал натавон арзи ҳол кард
Бояд ба инкилоб навишт китоби сурх.

Китоби тақдирсози миллат[вироиш]

Пас аз Инкилоби Октябр як гурӯҳ донишмандоне пайдо шуданд, ки мавҷудияти миллати тоҷик ва забону адабиёти моро инкор мекарданд. Садриддини Айнӣ дар шароите, ки забон ва миллаташро инкор карданд ва русҳо бо ҳамкории пантуркистҳо тоҷикон ягона зимомдорони Осиёи Марказиро аз давлатдорӣ маҳрум карданд, бо шаҳомат ва огоҳона истод ва амал кард. Китоби "Намунаи адабиёти тоҷик"- ро навишт ва дар он се сад шоирро ки бо тахаллуси Бухороӣ, Самарқандӣ, Намангонӣ, Андиҷонӣ, Тирмизӣ, Хуҷандӣ ва... аз ҳазор сол қабл дар Мовароуннаҳр зист доштанд, сабт кард. Ва бо ин бурҳони инкорнопазир мункирони поринагии забон ва миллати тоҷикро бар ҷояшон нишонд. "Намунаи адабиёти тоҷик"- ро дар соли 1926 баъд аз чоп душманон оташ заданд, аммо Айнӣ ба унвони марди худогоҳ ва равшанфикри фидоии миллат, ором нанишаст ва бори дигар дар муқобили Бухарин, ки амри оташ задани китобашро дода буд, аз он дифоъ кард ва иҷозаи нашр гирифт. Дар чунон шароити боэҳтиёт чунин фидокорӣ фақат аз мардони сохта аст, ки дар авҷи равшанфикрӣ ва огоҳӣ қарор доранд. Айнӣ ба мукобили ин чараёни носолими пантуркизм бархоста, дар ин асар исбот кард, ки тоҷикон мардуми таҳчоии ҳамин сарзамин (Мовароуннаҳру Хуросон) буда, забону фарҳанг ва адабиёти кадима доранд. Устод дар асар намунаҳои зиёде аз эчодиёти адибони пешин ва ҳамзамононаш оварда, исбот менамояд, ки чароги илму адабро кайҳо дар ин сарзамин устод Рудакӣ, Кисоии Марвазӣ, Абуҳафси Суғдӣ ва дигар адибон фурузон карда буданд. Ба ҳамин тарик, дар асоси факту далелҳои эътимодбахш таърихи кӯҳан, фарҳангу адабиёти ғани доштани тоҷиконро собит менамояд. Аҳамияти дигари ин асар боз дар он аст, ки барои муҳаққиқони оянда дар омузиши таърихи адабиёти тоҷик маслихатхои муфид медихад, ки имруз хам «Намунаи адабиёти тоҷик» басо арзишманд аст. Ва мардуми моро дар руҳияи худшиносӣ ва ифтихори миллӣ тарбият менамояд.[3] Мутаассифона унвони муҳимтарин китоби Устод Айнӣ "Намунаи адабиёти тоҷикӣ" ҳамеша дар баргардони кириллии он барғалат омадааст ва бо чӣ иллате ин ғалатро адабиётшиносон ва забоншиносон нодида гирифтаанд - менависад Доктор Шамсулҳақ Ориёфар. Ахиран ин китоб боз ҳам бо унвони ғалати "Намунаи адабиёти тоҷик" мунташир ва дар ҷамъи фарҳехтагон муаррифӣ шуд.[4]

Асарҳои таърихӣ, бадеӣ ва илмӣ[вироиш]

Баъдтар асарҳои устод Айнӣ пайдарҳам ба табъ расида, дастраси хонандагон мегарданд. Устод соли 1927 - 1929 романи «Дохунда»-ро навишта ба охир мерасонад. Романи «Ғуломон»- ро низ дар байни солҳои 1932 – 1935 навишта онро ба забони узбеки бармегардонад. Ва онҳо дар солҳои 1934 ва 1935 чоп шуда дастраси хонандагон мегарданд. Пас аз ин Айнӣ дар бораи симоҳои барчастаи фарҳанги ва адабии тоҷик ба навиштани асарҳои илмию тадкикоти мепардозад Соли 1934 асари пурарзиши худ дар бораи Фирдавсӣ ва «Шохнома»- и уро ба анчом мерасонад. Хамин тавр, пайдархам асархои «Шайхураис Абуалии Сино», «Шайх Муслихиддин Саъди Шерози», «Устод Рудакӣ», «Камоли Хучандӣ», «Алишер Навои», «Зайниддин Махмуди Восифӣ» ва амсоли инхоро ба табъ мерасонанд. Устод дар асархои хеш бисёр масъалахои бахсталаб ва халнашудаи хаёту эчодиёти адибони дар боло ёдшударо бо далелу бурхонхои котеъ хал менамояд. Чунончи, солхои тулони доир ба бисёр масъалахои мубрами хаёту фаъолияти эчодии Абулкосим Фирдавсӣ, чи дар байни муаллифон сарчашмахо ва чи дар байни шаркшиносони шуравиву хоричи фикру мулохизахои мухталиф мавчуд буданд. Аксарияти онхо ривоятхои афсонавиро хамчун факту далелхои эътимодбахш кабул намуда, ба галатхо рох дода буданд. Аз ин чихат хизмати устод Айнӣ, пеш аз хама, дар он аст, ки ба тадкики хаёту фаъолияти Фирдавси ба воситаи асари офаридааш ибтидо гузошт ва рохи ояндаи омузиши мухаккиконро муйян намуд. Ба хамин тарик, устод муддати тулони ранч кашида, аз нахли кухан боги зебое орост, ки имруз пажухишгарон аз буи гулхои муаттараш бахра мегиранд, асархои пурарзиш меофаранд. Худи устод ин маъниро ба тарики зайл баён кардааст:

Ин бог зи нахли кухан оростаам,
В-он нахл ба теги хона пиростаам.
Сайронгахе зиёда кардам ба шумо,
Харчанд зи умри худ басе костаам.

Устод байни солхои 1936 - 1940 повести «Марги судхур», «Ятим» , «Лугати нимтафсили забони адабии точик» «Шомили 15 хазор калима хаст», «Мактаби кухна» ва боз бисёр асархои дигарро офарид. Садриддин Айнӣ дар давраи ЧБВ бештар асархои публисисти иншо кард. «Чингизи асри XX», «Деви ҳафтсар», «Хари бедум», «Шероз», «Талвосаи чонкании дарандаи захмдор», «Модар- Ватан» ва гайра, ки дар мачаллаю рузномаҳои давр ба табъ расида буданд, рухияи ватандусти ва дустии байни халкхоро таквият мебахшиданд. Чавононро алайхи душман – фашизм ба мубориза мехезониданд. Повести «Ятим» ба яке аз мавзуъхои мухими руз - ватандусти, садокат нисбати Ватан бахшида шудааст. Устод дар асари худ рузгори дардомези як чавони камбагал – Шоди Мурод (Ятим)-ро ба калам додаст. Яке аз асархои барчастаи устод, ки солхои дароз дар болои он кор кард, «Ёддоштхо» мебошад. У пеш аз маргаш тавонист, ки ин шохасарашро ба анчом расонад. Устод бо ин асараш сазовори лаурети мукофоти давлати гардид. «Ёддоштхо» аз чахор чилд иборат буда , рузнигори якдавраи томи халки тоҷикро фаро гирифтааст, ки кахрамони асосии асар худи устод мебошад. Ходисаю вокеахои солхои 80 то галабаи инкилоби, ки устод Айнӣ яке аз иштирокчиёни фаъоли он буд бисёр чозиб ва мушаххас инъикос ёфтааст. Аз ин хотир, ин асар дар адабиёти тоҷик хамчун асари ёддошти ёд шудааст. Дар дохили «Ёддоштхо» бисёр кисса, новелла, хикоя ва повестхои алохида ворид гаштанд. Аз ин ру «Ёддоштхо» -ро метавон хамчун мачмуи осори насрии солхои охири устод ба калам дод. Хамин тавр, устод Айнӣ асосан аз «Бадоеулвакоеъ» -и Восифи илхом гирифта, эчодкорона аз он истифода бурда, шохасари бузург «Ёддоштҳо»-ро офарид, ки он ба аксарияти забонхои дуне тарчума шудааст. Осори бузурги Садриддин Айнӣ, ки саросар зиндагиро вакфи хидмат ба одамизодагон кард ва партаве дар чахони маърифат тофт, ки харгиз фуру нахохад нишаст, дар миён хаст ва хохад буд ва човидон хохад монд. Имрузхо дар хама чо номи Айниро вомехурем. Дар худи шахри Душанбе мучассамаи у гузошта шудааст, ба номи у театри опера ва балет инчунин кучаю хиёбон ва бог гузошта шудааст. Дар вилояти Сугд ба номи у нохия гузошта шудааст, ки як вактхо худи у дар он чо зиндаги карда буд. Дар Кулоб низ уро хама медонад ва мехнаташро кадр мекунанд. Яке аз калонтарин китобхонаи ш. Кулоб ва инчунин хиёбон ва куча низ ба номи Айни гузошта шудааст. Устод Айни таърихдон, забоншинос, лугатдон, мурабби ва омузгор, марди пуркору мехнатдуст буд. Хар гох, ки шахс бо мухаббат ба чини пешонии устод назар андозад, ба хотираш мавчхои дарёхои бузург ва рудхои шух меоянд. Он мавчхо хам васеъ, хам амик, хам мусаффо менамоянд. Он мавчхо аз мехнати чандинсолаи ин адиби бузург шаходат медихад. Аз ин ру, асархои эчодкардаи устод оинаи дили халки мо шудаанд. Онхо орзу, умед ва муборизахои халки моро инъикос мекунанд.

Хазорон хамчу булбул дар бахоре мешавад пайдо,
Навосанче чу ту дар рузгоре кай шавад пайдо?

Бузургӣ ва қувваи эҷодиёти С.Айнӣ[вироиш]

Ayni monument dushanbe.JPG

Дар таърихи пешрафту тараққиёти маданияту адабиёти халқи тоҷик устод Айни аввалин шахсест, ки бо асарҳои хеш хазинаи адабиёти халқи тоҷикро ғани гардонидааст. Тавлиди адабиёти нави тоҷик ба номи у сахт вобаста аст. Барои Айнӣ ҳамчун барои тамоми сухансароён хақиқати воқеи сарчашмаи асосии эҷоди буд. Ба фарроши чашмгуруснаи дирузаи мадраса, ки бо як бурида нон қаноат карда, дониш андухтааст, моҳияти тағиротхои зиндаги на якбора равшан гардидааст. Роҳи Айнӣ бо суи комёбиҳои адабиёт аз зиндони амири Бухоро мегузарад. Нависанда ба гузаштаи таърихи халқи хеш ру меорад, то аз қуллаҳои музаффариятҳо дигаргуниҳои бузургро равшантар бубинад. Дар солҳои гуногун паси ҳам асарҳои ӯ, ки бо ҳаёти воқеи сахт алоқаманд буданд, хонандагони бешумореро пайдо намудаанд. Аввалин асархои илмии устод китобхои дарси буданд, ки барои мактабхои навтаъсис иншо гардиданд. Повесту романхои нависанда: Чаллодони Бухоро, Одина, Ятим, Дохунда, Гуломон, Ёддоштхо, Ахтари Инкилоб, Тахзибуссибён аз ҳаёти халқи азиятдида нақл мекунанд.

Нахустин шеъри инкилобие, ки дар он барномаи сиёсию ичтимоии С. Айнӣ эълон гардидааст, ин « Марсия» - и уст. Ин асар ба муносибати фочиаи кушта шудани бародараш Сирочиддин бахшида шуда буд:

Дустон! Фочиаи сахт биёмад ба сарам,
Рафт аз ин фочиа рух аз тану нур аз басарам.
Чигарам об шуду рехт зи ду чашми тарам,
Чигарам, во чигарам, во чигарам, во чигарам!
Хохам он хонаи бедоду ситам вайрон бод!
Хохам, он махкамаи чабр мазористон бод!
Хохам, он тахт, ки шуд боиси бадбахтии мо,
Реза-реза шуда бо хоки сиях яксон бод!
Хохам он муфтию он козию он шоху вазир,
Сарнагун гашта ба хуни худашон галтон бод!

Шеърхои ба мактабу илмчуи бахшидаи Айнӣ бо забони соддаю воситахои тасвири дилнишин гуфта шудаанд. Идеяхои маорифпарварии у дар шеърхои "Замзамаи дабистон", "Суруди мактаб", "Сахаргохон" ва гайра боварибахш ва самимона эчод гашта, ба фазилати мактаб, таълиму тарбия такя дорад:

Биёед эй рафикон дарс хонем,
Ба бекорию нодони намонем,
Ба олам хар касе бекор гардад,
Ба чашми ахли олам хор гардад.[5]

Мақолаҳо[вироиш]

Садриддин Айнӣ, ки ба махорати зиндагидони ва хакикатнигории Аҳмади Дониш баҳои баланд додааст, дар хусуси образи ин баққол дар “Ёддоштҳо”-яш чунин навиштааст: Ин тасвири Ахмад Махдум ба ман он чунон таъсир кард, ки бакколи мазкур аз назарам хеч дур намерафт ва ман хостам дар зиндаги монанди он бакколеро ёфта тамошо кунам. Бакколонеро, ки дар раставу бозор дар ду тарафи куча дар дуконхошон нишаста молхошонро мефурухтанд, дуру дароз истода тамошо кардан барои ман мумкин набуд… Охир дар ру ба руи гушаи гарбии сахни мадрасаи Кукалтош бакколеро ёфтам, ки аз чихати киёфаи зохири хам ба бакколи Аҳмади Дониш монанди дошт… Ман хар руз соатхо дар гуши сахн нишаста кору кирдори он бакколро дар зери назари диккат мегирифтам ва хама кори уро мувофики кирдори бакколи Ахмад махмуд меёфтам ва дар ин хол ба назари зиндагибин ва ба калами хақиқатнигори муаллифи «Наводирулвақоеъ» тахсин бар тахсинам меафзуд.

Дар бораи таъсири Аҳмади Дониш дар роҳи тараққиёти минбаъдаи адабиёти тоҷик ва махсусан насри бадеии он С. Айнӣ чунин гуфтааст: «Дар ҳамон вақтҳо (яъне дар вақти барои аввал хондани «Наводирулвақоеъ» дар солхои 1897 - 1898) ман орзу мекардам, ки «бояд кас насрнавис шавад ва агар ин максад ба даст дарояд, монанди Аҳмад Махдум насрнавис шавад, ки вокеаҳоро дар пеши хонанда бо забони содда мучассам кунонда нишон дода тавонад… Фикри содданависи ҳам дар ман баъд аз шинос шуданам бо «Наводирулвақоеъ» пайдо шуд, чунки забони ин китоб ба хонандагони замони ҳозира хеле душвор намояд ҳам (ва дар ҳақиқат хеле душвор ҳам ҳаст), дар он замонҳо, ки ман ба ин китоб ошно шудам, нисбат ба дигар китобҳо ва аз он чизҳо, ки иншонависони ҳамон замон менавиштанд, хеле осон буд».


Мукофоту ҷоизаҳо[вироиш]

Барои хизматҳои адабӣ ва ҷамъиятиаш Айнӣ

Соли 1978 бо қарори ЮНЕСКО 100-солагии зодрӯзи устод дар тамоми ҷаҳон қайд карда шуд.

Мероси адабӣ ва илмии устод[вироиш]

Асарҳо дар китобхонаи электронӣ[вироиш]

Адабиёт дар бораи Садриддин Айнӣ[вироиш]

Ба забони тоҷикӣ:

  • Асозода, Х. Устод Айнӣ дар шинохти С. Улуғзода. – Душанбе: Деваштич, 2001. – 112 с.
  • Аслонова, Н. Шахсияти С.Айнӣ ва коргоҳи эҷодии ӯ. –Душанбе: Деваштич, 2003. – 48 с.
  • Асозода, Х. Иловаҳо ба шарҳи ҳоли устод Айнӣ. – Душанбе: Деваштич, 2004. – 92 с.
  • Аслонова, Н. Симои С.Айнӣ дар насри муосири тоҷик. –Душанбе: Деваштич, 2006. – 135 с.
  • Аслонова, Н. Андешаҳои адибӣ-эстетикии Садриддин Айнӣ. / Зери назари Х. Асозода. – Душанбе, 2012. – 355 с.
  • Бектош, Н. С. Айнӣ ва эҷодиёти ӯ. – Сталинобод: Нашрдавтоҷик, 1933. – 55 с.
  • Бобоев. Ю. И. Жанри таърихи ва романи “Ғуломон”-и С. Айнӣ. – Сталинобод: Нашрдавтоҷик, 1948. – 53 с.
  • Баршинский, И.С. ҳаёт ва эҷодиёти С. Айнӣ. – Душанбе: Ирфон, 1968. – 193 с.
  • Бобоев, Ю. И. Ба муносибати 90-солагии рӯзи таваллудаш. – Душанбе: Ирфон, 1968. – 36 с.
  • Боғизода, Ҷ. Нависанда ва идеали замон. – Душанбе: Адиб, 1987. – 256 с.
  • Валихоҷаев, Б., Воҳидов. Р. Муҳақиқи бузурги ду адабиёт. / дар бораи С. Айнӣ . – Душанбе: Ирфон, 1978. – 60 с.
  • Зиндагинома ва осори С. Айнӣ. – Муҳаррир Н. Аслонов: ДМТ, Душанбе, 2013. – 188 с.
  • Исмоилов, С. Проблемаҳои иқтисодӣ дар осори А. Дониш ва С. Айнӣ. – Душанбе: 1999. – 304 с.
  • Имомов Муҳаммадюсуф Ҷаҳонбини ва тафаккури бадеии С. Айнӣ. – Душанбе: Матбуот, 2001.
  • Кучаров, Аламхон. Нақди матни осори С. Айнӣ: Дарси махсус барои факултаҳои филологии мактабҳои олӣ . – Душанбе, 2000. – 154 с.
  • Луғати осори С. Айнӣ : Тарт. Х. Рауфов, Х. Муҳаммадиева, И. Шукурова, М. Ҳайдарова ва диг. / Муҳар. Р. Ҳошим ва Х. Рауфов. – Душанбе: Дониш, 1978. – 236 с .
  • Маниёзов, А. Публисистика ва назми устод С. Айнӣ /1918-1921/. – Сталинобод: Нашрдавтоҷик, 1958. – 151 с.
  • Мукотибаи С.Айнӣ ва Абулқосим Лоҳутӣ: Эҳдо ва 125 –солагии утод С. Айнӣ . – Душанбе: Дониш, 2003. – 140 с.
  • Мактаби адабии устод С. Айнӣ: Таҳия аз Камол Айнӣ. / Муҳар. Шарифова, Б. – Душанбе: 2010. – 202 с.
  • Маҳмаддинов, Абдулхай. С. Айнӣ - олим. – Душанбе: Истеъдод, 2010. – 64 с.
  • Нозимов, Барот. Воситаҳои офариниши образҳои типии дар повесту романҳои С.Айнӣ: Воситаи таълими. – Душанбе, 1982. – 93 с.
  • Обиддинов, К. Д. Садриддин Айнӣ. Ба муносибати ҷашни 30 – солагии фаъолияти иҷтимои ва адабияш. – Сталинобод: Нашр- давтоҷик, 1936. – 40 с.
  • Р. Ҳошим. Садриддин Айнӣ ва инкишофи лексикаи забони адабии тоҷик. /Муҳар. Масъул. Р.Хошим. – Душанбе: Дониш, 1978. – 46 с.
  • Раҳимҷони. Шарофзода, Садриддин Айнӣ аз дидгоҳи библиогра- фияи адаби [Матн]. –Душанбе,1992. – 172 с.
  • Раҳмонов Ш. Шеър ва Айнӣ: Ақидаҳои адабию бадеӣ ва эстетикии устод Айнӣ. – Душанбе: Маориф, 1994. –192 с.
  • Раҳмонов, Шоҳзамон. Ақидаҳои адаби ва назари эстетикии устод Садриддин Айнӣ. – Душанбе, 2008. – 241 с.
  • Садриддин Айнӣ. Қаҳрамони халқи тоҷик: Повести таърихӣ барои бачагони синни калони мактабӣ /Муҳаррир Ш.Ҷумаев. – Душанбе: Ирфон,1969. – 92 с.
  • Садриддин Айнӣ бузурге аз дунёи форсизабон. / Мураттиб Н. Аслонова. – Душанбе: Шуҷоиён,2010. – 224 с.
  • Табаров, С. Романи «Ғуломон»-и Айнӣ ҳамчун романи таърихӣ. –Душанбе: Адиб, 2005. – 240 с.
  • Ҳошим, Р. Солҳо ва саҳифаҳо: Макола ва ёддоштҳо.–Душанбе: Адиб,1988. –320 с.
  • Шукуров, М. Хусусиятҳои ғоявию бадеии «Ёддоштҳо»-и устод С. Айнӣ. – Душанбе: Дониш, 1966. – 245 с.
  • Шакурӣ Муҳаммадҷони Бухороӣ. Садриддин Айнӣ равшангари бузурги таърих. – Хуҷнд: Нури Маърифат, 2001. – 106 с.
  • Энсклопедияи насри муосири тоҷик: С. Айнӣ / Ёддоштҳо Таҳр. қисм. Иборат аз як китоб . – Душанбе: СЭМТ, 2009. – 680 с.
  • Ҷашни Айнӣ: Ҷилди IХ. – Душанбе: Дониш, 2002. – 247 с.
  • Ҷашни Айнӣ: Ҷилди Х. – Душанбе: Дониш, 2003. – 152 с.
  • Ҷашномаи Айнӣ: Ҷилди ХI. – Душанбе: Дониш, 2010. – 139 с.

Манобеъ[вироиш]

  1. Зиндагиномаи Садриддни Айни
  2. Ҳотамов Н.Б., Довуди Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарси). – Душанбе,2011.
  3. Равшанфикр ё донишманди худогоҳи тоҷик
  4. Равшанфикр ё донишманди худогоҳи тоҷик
  5. Равшанфикр ё донишманди худогоҳи тоҷик
  6. Айнӣ С. Куллиёт.(Иборат аз 15 ҷилд). Ҷилди I
  7. Айнӣ С. Куллиёт.(Иборат аз 15 ҷилд). Ҷилди I
  8. Айнӣ С. Куллиёт.(Иборат аз 15 ҷилд). Ҷилди II
  9. Айнӣ С. Куллиёт.(Иборат аз 15 ҷилд). Ҷилди III
  10. Айнӣ С. Куллиёт.(Иборат аз 15 ҷилд). Ҷилди IV
  11. Айнӣ С. Куллиёт.(Иборат аз 15 ҷилд). Ҷилди I
  12. Айнӣ С. Таърихи инқилоби Бухоро

Нигаред[вироиш]

Пайвандҳои беруна[вироиш]

Commons-logo.svg
Анбори Википедиа аксҳое дар бораи ин мавзӯъ дорад:
[[Commons:Category:Sadriddin Ayni|Садриддин Айнӣ]]


Emblem of Tajikistan.svg

Тоҷикистон