Ҷумҳурии Халқии Чин

Аз Википедиа
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи
Ин мақола тарҷума шуда истодааст. Агар хоҳиши бо тарҷума ёри расонидан доред, тарҷума кунед.

This article is in the process of translation. You are welcome to translate it into Tajik!


Ҷуҳурии Халқии Чин
中华人民共和国
Flag of the People's Republic of China.svg [[Image:|100px]]
LocationPRChina.png
Шиор: «Суруди миллӣ»
Суруди миллӣ: «Марши хоҳишмандон»
Рӯзи истиқлолият {{{Рӯзи истиқлолият}}}
Забони расмӣ Забони чиннӣ
Пойтахт Пекинг
Шаҳри калонтарин Шанхай
Идораи давлат Сотсиализм
Раиси Ҷумҳурии [Ху Дзинтао]]
Вен Дзябао
Масоҳат
  • Ҳамагӣ
  • Фоизи об.
4-ум ҷой дар ҷaҳон
9 596 960 км²
2,8 %
Аҳолӣ
  • Ҳамагӣ (2005)
  • Зичӣ
1-ум ҷой дар ҷaҳон
1 306 313 812
135 нафар/км²
ММД
  • Ҳамагӣ (2004)
  • Ба сари аҳолӣ
2-ум ҷой дар ҷaҳон
6,449 трлн. $
5000 $
Пули миллӣ Юан (CNY, код 156)[1]
Интернет-Домен .cn
Коди телефон +86
Соат UTC +8


Чин - Хитой, (Забони чиннӣ, Ҷунго: «давлати миёна»; (Забони чиннӣ: 中华人民共和国), сокращенно КНРгосударство в Восточной Азии, крупнейшее по численности населения государство мира (свыше 1,3 млрд., большинство населения — этнические китайцы, самоназвание — хань); занимает четвёртое место в мире по территории, уступая России, Канаде и США. Со времени провозглашения Китайской Народной Республики в 1949 правящей является Коммунистическая партия Китая. Несмотря на формальное наличие восьми партий КНР обычно причисляют к однопартийным авторитарным государствам.


ҶХЧ бо 14 кишвар ҳамсарҳад аст: Афғонистон, Бутан, Мянма (Бирмой), Ҳиндустон, Қазоқистон, Қирғизистон, Лаос, Муғулистон, Непал, ҶХДК, Покистон, Русия, Тоҷикистон ва Ветнам.

Таърих История[вироиш]

Мақолаи асосӣ: Таърихи Чин

Давраҳои таърихи Чин[вироиш]

Краткая хронологическая таблица, принятая в китайской исторической науке

Годы Государство (династия)
До нашей эры
2357 до н. э.2255 до н. э. Легендарный правитель Яо
2255 до н. э.2205 до н. э. Легендарный правитель Шун
2205 до н. э.1766 до н. э. Легендарная династия Ся
1766 до н. э.1122 до н. э. Легендарная династия Шанг-Йин
1122 до н. э.247 до н. э. Традиционные даты династии Ҷоу
246 до н. э.207 до н. э. Традиционные даты династии Тсин
206 до н. э.220 н. э. Традиционные даты династии Хан (в том числе Западная Хан — с 206 до н. э. по 25 н. э., Восточная Хан25220 н. э.)
Наша эра
220264 Династия Вей
265420 Династия Дзин (Западная Дзин: 265316, Восточная Дзин: 317420)
420479 Династия Сунг
479501 Династия Тси
502556 Династия Лянг
557588 Династия Чен
589618 Династия Суй
618907 Династия Танг
907959 Эпоха пяти династий
9601279 Династия Сунг
12801368 Династия Юан (монгольская)
13681644 Династия Минг
16441911 Династия Тсинг (манҷурская)
19121949 Китайская республика
С 30 сентября 1949 Китайская Народная Республика

Мундариҷа

Сарсухан_______________________________________3 Боби 1. Вазъи иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва сиёсии Чин дар охири асри 19 ва аввали асри 20________________________6 1.1.Вазъи иқтисодии Чин_________________________8 1.2.Вазъияти байналхалқии Чин___________________10 1.3.Вазъи дохилии Чин___________________________13 Боби 2. Болоравии ҳаракати миллӣ – озодихоҳӣ дар солҳои 1917-1937_____________________________________15 2.1.Ҳаракати “4-уми майи соли 1919”______________17 2.2.Табаддулот Дар Пекин________________________21 2.3.Лашкаркашии ҳукумати Гуянҷоу ба Шимол ва шикасти инқилоб_____________________________________24 2.3. Гоминдан дар сари ҳокимият__________________26 Боби 3. Муборизаи халқи Чин ба муқобили Ҷопон____28 3.1.Таҷовузи Ҷопон ба Чин________________________37 3.2.Ҷанги озидихоҳонаи халқи Чин_________________39 Хулоса__________________________________________40 Замимаҳо_______________________________________42 Рӯйихати адабиёт_______________________________47


Муборизаи халқи Чин барои истиқлолият дар асри ХХ

Нақша:

   Сарсухан

Боби 1. Вазъи иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва сиёсии Чин дар охири асри 19 ва аввали асри 20 1.1.Вазъи иқтисодии Чин 1.2.Вазъияти байналхалқии Чин 1.3.Вазъи дохилии Чин Боби 2. Болоравии ҳаракати миллӣ – озодихоҳӣ дар солҳои 1917-1937 2.1.Ҳаракати “4-уми майи соли 1919” 2.2.Табаддулот Дар Пекин 2.3.Лашкаркашии ҳукумати Гуянҷоу ба Шимол ва шикасти инқилоб 2.3. Гоминдан дар сари ҳокимият Боби 3. Муборизаи халқи Чин ба муқобили Ҷопон 3.1.Таҷовузи Ҷопон ба Чин 3.2.Ҷанги озидихоҳонаи халқи Чин Хулоса



Сарсухан Чин давлат дар Осиёи Марказӣ ва Шарқӣ буда, аз ҷиҳати миқдори аҳолӣ калонтарин мамлакати ҷахон маҳсуб мешавад. Аз рӯйи омори соли 1985 дар Чин 1046, 39 млн. нафар аҳолӣ зиндагӣ мекунад. Мардуми Чин сермиллат буда, зиёда аз 50 халқият дар мамлакат иқомат доранд. 94% аҳолиро хитоиҳо (хан) ва боқимонда хуейҳо, уйғурҳо, манҷурҳо, идзу, буиҳо, тибетиҳо, миоҳо ва гайраро ташкил медиҳанд. Забони расмии Чин забони хитоӣ маҳсуб мешавад. Диндорон асосан ба буддоия, даосия ва конфусийчигӣ эътиқол доранд. Қариб 90 фисади аҳолӣ дар нохияҳои шарқии мамлакат зиндагӣ мекунанд. Чин дорои воҳидҳои маъмурии зерин мебошад: -22 музофот; -5 ноҳияи автономӣ; -3 шаҳри марказ – Пекин, Шанхай, Тяндзин. Пойтахташ шаҳри Пекин буда, органи олии Ҳокимияти двалатӣ – Маҷлиси умумихитоии намояндагони халқ мебошад. Халқи Хитой таърихи хеле қадима ва бою рангин дорад. Ҳанӯз дар асрҳои 14 то мелод дар Чини қадим давлати ибтидоии ғуломдории Ин ташкил ёфта буд. Дар асрҳои 11 то милод давлати Инро қабилаи Ҷоу забт менамояд. Минбаъд давлати Ҷоу дар асрҳои 6 -7 то милод ба якчанд шоҳигарии мустақил тақсим мегардад. Дар охири асри 3 дар Чин аввалин Империяи мутамаркази Син ба вуҷуд меояд, ки баъдан ба ҷойи он империяи Хан ба сари қудрат меояд. Аз асрҳои 6 мамлакат дар дасти сулолаи Суй ва асри 7-9 дар дасти сулолаи Тан қарор дошт. Дар асрҳои 12 ба шимоли Чин қабилаҳои кӯчманчии ҷурҷен меоянд. Дар нимаи дуввуми асри 13 Чин дар зери тасарруфи муғуло қарор мегирад, ки соли 1368 дар натиҷаи муборизаҳои халқи аз асорат раҳоӣ меёбад. Дар охири ҳукмронии сулолаи Мин (солҳои 1368-1644) ҷанги деҳқонон (1628 - 45) сар мезанад. Барои пахш намудани ҷанги мазкур ҳокимият аз сулолаи Манҷурӣ мадад мепурсад, ки дар натиҷа дар Чин манҷуриҳо ҳокимияти хешро барпо менамоянд. Сулолаи манҷурии Син аз солҳои 1644 то соли 1911 дар Чин ҳукмрон буданд. Минбаъд ин тараф марҳилаи нави таърихи Чин, марҳилаи навини таърихиаш, ки пур аз ҳодисаву воқеаҳо, задухӯрду ҳарбҳо, кӯшишҳои озодихоҳиву истиқлоятӣ аст, оғоз меёбад. Имрӯзҳо Ҷумҳурии Тоҷикистон бо давлати Чин ҳамкориҳои муфиди дуҷониба дорад. Дар соҳаҳои гуногуни хоҷагии халқ, аз ҷумла, маориф, иҷтимоиёт, иқтисодиёт, фарҳангу илм, маданият ва амсоли инҳо ин ду кишвар ҳамкории зич ва дар айни замон муфид анҷом медиҳад. Омӯзши таърихи двалатдории Чин, омӯзиши омилҳои рушди иқтисодиву иҷтимоии он, ки имрӯз яке аз давлатҳои рушдкардатарин ва мутараққии ҷаҳон маҳсуб меёбад, бешубҳа, аз аҳамият холӣ нахоҳад буд. Дар рисолаи мавриди назар мо кӯшиш шогирдонае анҷом додем, ки дар он вазъи иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва сиёсии Чин дар охири асри 19 ва аввали асри 20, болоравии ҳаракати миллӣ – озодихоҳӣ дар солҳои 1917-1937 ва муборизаи халқи Чин ба муқобили Ҷопонро ба риштаи таҳқиқ бикашем. Мутаносибан рисолаи мо аз сарсухан, се боб ва нӯҳ зербоб, хулоса, рӯйихати адабиёти истифодагашта ва замимаҳо мураттаб гаштааст. Зимни таҳияи рисола мо аз китобҳои илмиву таълимӣ, маводи воситаҳои ахбори омма, сарчашмаҳои интернетӣ пурмаҳсул истифода намудем.




Боби 1. Вазъи иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва сиёсии Чин дар охири асри 19 ва аввали асри 20 Чин дар ҷанги 1-уми ҷаҳони расман дар тарафи Антанта ширкат кард, аммо дурии мамлакат аз ҷойҳои асосии амалиёти ҷанг аслан мушкилоти сиёсии дохилии зиёдро пеш овард. Баъди сарнагунии сулолаи манҷурии Син дар соли 1912 Юан Шикаем бо диктатураи ҳарбӣ ба сари кудрат омад. Юан Шикай бо такя ба зердастонаш ҳокимияти шахсияшро таквият дод. Вақте ки ҳизби Гоминдан мардумро бар «инқилоби дуввум» бапо хезонад, аввалхои август Юан Шикай бо дастгирии зӯрдастони инглис, ҳангоми намоиш дар соҳили дарёи Яндзы мухолифини сиёсии худро торумор кард. Поягузори Гоминдана Сун Ятсен ба Ҷопон муҳоҷир шуд. Бо баҳра аз дастгирии қудратҳои хориҷӣ, Юан Шикай порлумонро маҷбур кард то ӯро ба муддати 5 сол президенти Чин интихоб кунанд. 4 ноябри 1913, 438 намояндаи порлумони шомил ба ҳизби Гоминдан, аз мандат холӣ ва худи ҳизб ғайриқонунӣ дониста шуд. 12 январи 1914 Юан Шикай пурра парлумони нотобеъро озод кард ва ба ҷойи он 11 марти 1912, сарқонуни наверо 1-май кабул кард, ки ба ӯ ҳуқуқи диктаторӣ медод . (2,89) Юан Шикай, омода ба барқарорсозии сохти императорӣ ва монархии Чин дар буткадаи Неба, бо ҳамаи русуму анъанаҳои дарбори императории пешин қурбонӣ кард . Унвонҳои олимақоми замони шоҳаншоҳӣ бахшида мешуд. Бо ташаббуси Юан Шикая мушовири сиёсии у Фрэнк Гудноуи амрикоӣ соли 1914 баён дошт, ки дар шароити Чин сохти шоҳаншоҳӣ-монархӣ нисбати ҷумҳурӣ беҳтар аст. Ҳуҷуми Юан Шикая ба ишғоли демократии инқилоби Синхай бадшавии сатҳи иқтисод дар мамлакат ва мавҷи норозигиҳоро ба миён овард. Калонтарини онхо юришҳои Хэнан, Хубэй, Анхой ва Шанси бо сарварии деҳқон Бай Лана буд, ки аз соли 1912 то тирамоҳи 1914 давом кард. Дар артиши озодихоҳии Бай Лана деҳқонону нақбканон меҷангиданд. Барои пахши шӯриш Юан Шикай артиши 200 ҳазор нафараро фиристод. Якҷоя бо ин ӯ фишор ба қувваҳои десокротиро афзуд. Марти 1914 конуни махдудии иттилоот ба имзо расид ва ноябри 1914 саркӯбии аҳолӣ оғоз ёфт.




1.1. Вазъи иқтисодии Чин Дар оғози нимаи дуюми асри 19 дар Чин истеҳсолоти мошинӣ пайдо шудан мегирад, вале муносибатҳои истеҳсолии он мисли пешина феодалӣ буданд. Ин ҳолат ба давраи сармоядорӣ гузаштани ин давлатро мушкил мегардонид. Пайдошавии корхонаҳои саноматии аввалин дар Чин ба солҳи 60-ум ва 80-уми асри 19 рост меояд. Онҳоро намояндагонии табақаҳои болоии ҷомеа, ки ҷонибдори принсипи “худмастаҳкамкунӣ” –и Чин буданд, месохтанд. Ин ашхос ҷонибдори роҳи ғарбии тараққиёти мамлакат ба шумор мерафтанд. Дар байри онҳо Дзен Го-фан Ди Хун-Ҷан , Ҷан Ҷи-Дун, Тзо Дзун-Тан ва дигарон буданд. Корхонаҳои аввалини саноатии Чин асосан давлатӣ буданд, лекин аз солҳои 80-ум сар карда сохтани корхонаҳои хусусӣ низ оғоз ёфтанд. Ин корхонаҳоро дар аввал танҳо тоҷирони калон ва амалдорони даландмақоми давлатӣ, заминдорони бой месохтанд. Аммо баъдтар корхонаҳои саноатии бо сармояи якҷояи давлатию хусусӣ сохташуда низ пайдо мешаванд. Бештари корхонаҳои нав ба кор дароварда шуда, заводҳои мошинсозӣ, коркарди оҳан, фабрикаҳои бофандагӣ ва абрешим буданд. Солҳои 1861 Тзен Го-Фан дар Антсин ва солҳои 1862 -1865 Ли Хун-Джан бо ёрии англисҳо дар Суджоу ва Шанхай заводҳои калонтарини силоҳбарорӣ ва киштисозиро бунёд намуд. Соли 1861 дар Чини шимолӣ роҳи оҳани аввалин низ ба кор медарояд. Соли 1891 аз тарафи генерал-губернатори Ханян Ҷан Ҷи-Дун дар музофот комбинати маъданкоркунӣ сохта мешавад. Дар баробари пешрафти соҳибкории миллии Чин рақобати сармояи хориҷи бо сармояи ин давлат ба амал меояд. Қариб дар ҳамаи шаҳрҳои калони мамлакат сармоядорони хориҷӣ фаъолият мекарданд. Дар солҳои 70-ум барои хориҷиён 26 бандари Чин кушода буданд. Хориҷиён дар ин бандарҳо озодона ба тиҷорату корчаллонӣ машғул буданд. Соли 1865 Англия банки Гонконг-Шанхайро ташкил мекунад. Ин банк дар Чин воситаи муҳими таҷовузи иқтисодии Англия мешавад. Соли 1885 дар Шанхай алаккай 15 корхонаи саноатии хориҷӣ мавҷуд буд. Ҳукумати Чин саноати ҷавони худиро аз рақобат бо сармояи хориҷӣ муҳофизат карда наметавонист, чунки дасту пои он тавассути созишномаҳои асоратовар бо давлатҳои абарқудрати хориҷи баста шуда буданд. Дар Чин ҳаҷми тиҷорати аврупоиён сол то сол бемайлон боло мерафт. Чин оҳиста-оҳиста ба манбаи ашёи хоми сармояи хориҷӣ табдил меёфт.


1.2.Вазъияти байналхалқии Чин Фишори мамлакатҳои бузурги Ғарб ба Чин дар солҳои 60-ум ва 70-ум низ давом меёфт. Хориҷиён мехостанд, ки барои онҳо ҳамаи дарҳои Чин боз бошанд, то ки молҳои худро ба ин давлат, аз ҷумла, ба музофотҳои Сичуан, Юнъан ва Гуйджоу озодонадароварда фурӯшанд. Ҳукумати императории Чин ба фишори хориҷиён тоб наоварда маҷбур шуд, ки соли 1876 дар Чифу ба конвенсияе имзо гузорад. Он дар назар дошт, ки Чин барои хориҷиён дар дарёи Янтсзи чор бандари аосии худро мекушояд. Солҳои 70-ум фаронсавиён мавқеи худро дар ҷануби Ветнам, ки он Кохинхин ном гирифтааст, мустаҳкам намуда, баъд ҳукумати онро маҷбур карданд, ки протекторати Фаронсаро қабул намояд. Дар солҳои 80-ум бо сабаби даъвоҳои Фаронса ба Ветнам муносибатҳои байни Фаронса ва Чин муташанниҷ мешаванд. Моҳи августи соли 1884 эскадари Фаронса ба гурӯҳи киштиҳои Чин, ки дар Фучжоу ҷойгир буд, ҳуҷум намуда, 22-тои онро ғарқ мекунад. Бо ҳамин ҷанги Фаронсаю Чинии солҳои 1884 – 1885 оғоз ёфта, он 9-июни соли 1885 бо имзо шудани Созишномаи сулҳ дар Тянсзин байни Чин ва Фаронса ба охир мерасад. Мувофиқи он Чин протекторати Фаронсаро бар Аннам эътироф мекунад. Аз рӯйи Созишномаи тиҷоратӣ тоҷирони Фаронса ҳуқуқ пайдо карданд, ки дар Юнъан озодона савдогарӣ кунанд. Ҳамин тавр, фаронсаивҳо барои ба дарунтари Чин сар даровардан дар Аннам пайдо намуданд. Аз лаҳзаи муносиб истифода бурда Англия моли 1885 Бирмаро ба мустамликаи худ табдил дод. Баъди ин забткорӣ мулкҳои Англия ба сарҳадҳои Чин хеле наздик шуданд. Соли 1872 Ҷопон ба ҷазираҳои Ликей, ки дар тобеияти якҷояи Чопону Чин буданд, хуҷум кард ва соли 1879 онҳоро ба даст даровард. Соли 1874 Ҷопон хост, ки ҷазираи дигари Чин – Тайванро низ забт кунад. Барои ҳамин максад Ҷопон бар зидди Чин ҷанг кард, лекин аз натиҷаҳои он ИМА баҳравар шуд. ИМА ҳуқуқ пайдо кард, ки тиҷорати худро дар Тайван вусъат диҳад. Дар солҳои 90-ум ташаббуси давлатҳои абаркудрат барои ба итоати худ даровардани Чин ба ихтиёри Ҷопон гузашт. Ҷанги Ҷопон бар зидди Чин аз воқеаҳои ғарқ шудани чинии “Гаошен” 25 июли 1894 оғоз ёфт. Амалиётҳои ҳарбӣ аввал дар қаламрави Корея сурат гирифтанд. Дар муҳорибаи назди Пхенян 16-уми сентябри соли 1894 артишии 20 ҳазор нафараи Чин шикаст хӯрда, ба тарафи дарёи Ялу ақибнишинӣ мекунад. Дар як вақт лашкари Ҷопон ба нимҷазираи Ляодун фаромада, 6-уми ноябр Далянро ишғол кард. Баъд он 21 ноябр қалъаи навсохти Люйшун (Порт_Артур)-ро ба даст даровард. Мохи сентябри соли 1894 Ҷопон флоти Чинро торумор кард. Баъди таслим шудани Люйшунг моҳи ноябри соли 1894 ҳукумати Чин ба мамлакатҳои бузург муроҷиат кард, то ки онҳо дар байни Чин ва Ҷопон миёнарав шаванд, вале ин кор натиҷаи дилхоҳ надод. Биноан, ҳукумати Чин маҷбур шуд, ки боҶопон дар бораи сулҳ гуфтушиунид кунад. Ҳамин тариқ 17 феврали 1895 дар Симоносеки шартномаи сулҳи Ҷопон ва Чин ба имзо расид. Мувофиқи он Чин истиқлолияти Кореяро эътиороф намуд, ҷазираи Тайван ва нимҷазираи Ляодунро ба Ҷопон гузашт карда, ба маблағи 200 миллион лян товони ҷанг дод. Баъди эътирози Русия ва онро дастгирӣ кардани Фаронса ва Германия Ҷопон аз нимҷазираи Ляодун даст кашид.







1.3.Вазъи дохилии Чин Дар солҳои 90-уми асри 19 халқи Чин бар зидди император ба мубриза оғоз кард. Сиёсати таслимкоронаи хориҷии Тси Си ба мардуми мамлакат маъқул набуд. Арбобони илму фарҳанг дар малакат гузаронидани ислоҳотро тақозо мекарданд. Моҳи апрели соли 1898 дар Пекин бо номи “Баоғо хуэй” (“Иттифоқи дифои мамлакат”) иттиҳоди ҷонибдорони ислиҳот таъсис меёбад. Император ҳам маҷбур мешавад, ки дар ин масъала ба садои мардум гӯш диҳад. 11 июни соли 1898 амри нахустини импратор Тси Си дар бораи ислоҳот эълон мешавад. Бо ҳамин давраи “100 рӯзи ислоҳот” – аз 11-уми июн то 21-уми сентябри 1898 –фаро мерасад. Барои оғоз ётани ин ислоҳот мақоми Кан Ю-вей ном ватандӯст калон буд. Ӯ моҳи декабри соли 1897 ба номи император маърӯзаи панҷуми худро фиристода, иброз медорад, ки ҳарчанд Чин зоҳиран мамлакати соҳибистиқлол менамояд, вале дар амал тамоми тиҷорат, роҳҳои оҳан ва банкҳо дар дасти душманони он аст. Кан Ю-вей импраторро огоҳ кард, ки агар ислоҳот амалӣ нашавад, тақдири Аннам ва Бирма Чинро ҳам интизор аст. Император фармуд, ки маърӯзаи ӯро амалдорони баландмартабаи мамлакат омӯзанд. Ислоҳоти мазкур дар мамлакат барҳам задани тартиботи кӯҳна ва ҷорӣ намудани тартиботи навро дар назар дошт. Ин ислоҳот моҳияти ватандӯстона дошта, татбиқи он бояд Чинро бо роҳи сармоядорӣ мебурд. Муқобилони ислоҳот дар атрофи малика Тси Си муттаҳид шуда буданд. Ислоҳотхоҳон бошанд бо ёрии генерал Юан Ши-кай умед мебастанд. Вале Юан Ши-кай ислоҳотхоҳонро дастгирӣ накард, чунки қувваҳои онҳо кам буданд. 21 сентябри 1898 дар Чин табаддулоти иртиҷоӣ ба амал омад. Он рӯз мувофиқи фармони малика Тси Си шавҳари ӯ – император Гуансюй ҳабс карда шуд. Иттиҳоди ислоҳотхоҳон – «Иттифоқи дифои мамалакат» барҳам хӯрд.







Боби 2. Болоравии ҳаракати миллӣ – озодихоҳи дар солҳои 1917-1937 Дар оғози давараи муосири таърихи ҷаҳон Чин мамлакати аз ҷиҳати иқтисодӣ ақибмонда ва аз ҷиҳати сиёсӣ феодалию ниммустамлика буд. Мамлакатҳои империалистӣ Чинро воқеан ба мамлакати номустамлика табдил доданд. Дар бандарҳои чиноиён маҳаллаҳои хориҷиён ва муассисаҳои аз тарафи империалистон идорашаванда ба вуҷуд омаданд, ки як қисми қаламрави Чинро ҳамчун «заминҳои иҷорагирифта» аз худ карда буданд. Мамлакатҳои империалистӣ дар Чин артиш, флот пулис ва массисаҳои кашф (разветка)-и худро доштанд. Дар қаламрави Чин шаҳрвандони хориҷи ба молҳои воридотӣ боҷи гумрукии аз 5% зиёдтарро муқаррар карда наметавонистанд. Қарзи хориҷии Чин ниҳоят гарон буд. Корхонаю муассисаҳои инхисории хориҷӣ дар иқтисоди Чин нуфузи калон доштанд. Давлатҳои империалистӣ дар Чин ғайр аз истифодаи нерӯҳои худи ба ҳарбиёни ифротии чиноӣ низ такя мекарданд. Бо дастгирии сиёсӣ, молиявӣ, ҳарбию техникӣ ва ғайраи давлатҳои империалистӣ ҳарбиёни чиноӣ дар музофотҳо ҳокимияти шаҳрвандиро ба даст медароварданд. Бо чунин роҳу воситаҳо пули гумрукии дохилӣ ва вазифаи ҷамъоварии андозро аз худ мекарданд, ба ҳукумати марказӣ итоат накарда, пул сикка мезаданд. Ҳаракати «4 майи соли 1919» Моҳи майи соли 1919 дар Чин ҳаракати меҳанпарастон оғоз ёфт, ки сабаби он қарори Конференсияи сулҳи Париж дар бораи Шандун буд. Германия ин музофоти Чинро ҳанӯз охирҳои асри 19 ба мустамликаи ху табдил дода буд. Вале дар солҳои Ҷанги якуми ҷаҳонӣ дар Шандун империализми ҷопон мавқеи худро мустаҳкам кард. Баробари хотима ёфтани Ҷанги якуми ҷаҳони мардуми Чин умед дошт, ки соҳибихтиёрии Чин бар Шандун аз нав барқарор карда мешавад. Барои ин асоси боэътимод ҳам вуҷуд дошт. Дар Ҷанги якуми ҷаҳонӣ Чин бар зидди Германия меҷангид. Вале ғайричашмдошт давлатҳои империалистии ИМА, Англия ва Фаронса Шандунро ба Ҷопон гузашт карданд. Қарори Конференсияи сулҳи Париж дар бораи Шандун қаҳру ғазаби бепоёни мардуми Чинро ба вуҷуд овард, 4майи соли 1919 якумин шуда донишҷӯёни Пекин дар зери шиори «мубориза баҳри соҳибихтиёрии миллӣ» гирдиҳамоӣ ва намоиши эътирозӣ доир гардонданд. Ҷавонон тақозо карданд хоинони миллат, ки Шандунро ба Ҷопон доданд,ҷазо дода шаванд. Ба намоишчиёни табақаҳои дигари аҳолӣ низ ҳамроҳ шуданд. Ба муқобили иштирокчиёни намоиш пулис истифода бурда шуд. Ҷавобан ба ин 5 май донишҷӯёни Пекин дарспартоӣ карданд. Ба онҳо донишҷӯёни Тянсзин, Шанхай ва шаҳрҳои дигар пайравӣ намуданд. Бо даъвати донишҷӯён мардуми Чин аз харидани молҳои ҷопонӣ даст кашиданд. Моҳи июн ҳаракати зиёниён ва донишҷӯён боз ҳам вусъат ёфт. Ин вақт маркази зиддиимпериалистӣ ба шаҳри Шанхай кӯчид. Дар натиҷаи муборизаи оммавӣ ҳукумати Чин маҷбур шуд, ки ба халқ гузашт кунад. Баъзе мансабдорони чопонимаобро аз кор сабукдӯш кард, ба вакилони Чин фаруд, ки ба қарори Конференсияи сулҳи Париж дар бораи ба ҷопон додани Шандун имзо нагузоранд ва иштирокчиёни намоишхои зиддиимпериалистии моҳи май ба зиндон партофтаро озод кард. Ташкилёбии ҷабҳаи муштарак. Ҳаракати 4 майи соли 1919 қатъ нагардид. Баъди он ки моҳи феврали соли 1923 ҳукумати Сун Ят-сен мавқеи худро дар Гуанчжоу мустаҳкамтар кард, барои рушди ҳаракати озодихоҳӣ шароити мусоидтар фароҳам омад. Сун Ят-сен роҳи мураккаби ҳаётро тай намуда буд. Ӯро ҳарбиён 2 маротиба (солҳои 1819 ва 1922) аз Гуанчжоу камар баст. Ӯ хуб мефаҳмид, ки дар сурати муттаҳид буданаи оммаи халқ мумкин аст дар Чин инқилоб ғалаба кунад. Аз ин рӯ, ба роҳбарони Ҳизби Коммунистӣ пешниҳод кард, ки дар бораи ҷабҳаи муштараки нерӯҳои инқилобӣ дохил шудани ҲКЧ андеша кунанд. Дере нагузашта ин пешниҳод натиҷаи мусбат дод. Анҷумани 3 Ҳизби Коммунистӣ, ки моҳи июни соли 1923 дар Гуанчжоу баргузор гардид, қарор қабул кард, ки ҷабҳаи ташкилкардаи Сун Ят-сен дастгирӣ карда шавад. Ин вақт Сун Ят-сен роҳбари “Гоминдан” (Ҳизби Халқии Чин) буд. Ҳамин тариқ, Ҳизби Коммунистии Чин Ҷабҳаи Гоминдан дохил шуда, дар баробари ин мустақилияти сиёсӣ ва ташкилии худро нигоҳ дошт. Анҷумани 1 Гоминдан моҳи январи соли 1924 бо иштироки коммунистон дар Гуанчжоу баргузор гардид. Бо ҳамин Гоминдан ҳамчун ҷабҳаи муштараки ду ҳизб- Ҳизби Халқии Чин (Гоминдан) ва Ҳизби Коммунистии Чин таъсис ёфт. Анҷуман Кумитаи Иҷроияи Марказии Гоминданро интихоб кард, ки ба он як қатор арбобони ҲКЧ ҳам интихоб гардиданд.Анҷумани Гоминдан эъломия қабул кард, ки се принсипи қаблан эълонкардаи Сун Ят-сен “миллатдӯстӣ”, “ҳокимияти халқӣ” ва “некӯаҳволии халқ” ба тариқи зайл маънидод шаванд: “миллатдӯстӣ” – ҳамчун мубориза барои аз зери зулми империализмозод кардани Чин, “ҳокимияти халқӣ”- ҳамчунмубориза барои ҷумҳурияте, ки дар он ҳокимият воқеан аз халқ аст ва “некӯаҳволии халқ”-ҳамчун баробаркунонии Хуқуқи халқ ба замин бо роҳи тақсим кардани заминҳое, ки аз заминдорони калон харида гирифта шудаанд,маҳдуд кардани сармоядорӣ тавассути милликунонии банкҳо, нақлиёт ва корхонаҳои калони моҳияти инҳисоридоштае, ки ба хориҷиён ва ё ба чиноиҳо таалуқ доранд.









Табаддулот дар Пекин

Мутамликадорони хориҷӣ кӯшиш мекарданд, ки озодихоҳиро дар Чин пахш намоянд.Ин замон хориҷиён дар ҷануби мамлакат мавқеи худро мустаҳкам карда, бар зидди Гуанчжоу инқилобӣ лашкар мекашиданд,исён ва сӯиқасдҳо ташкил мекарданд. Моҳи октябрисоли 1924 дастаҳои мусаллаҳи тоҷирони Гуанчжоу, ки роҳбарони онҳо бо империалистони англис робитаи мустаҳкам доштанд, исён бардоштанд. Исёнгарони Гуанчжоу аз Гонконг силоҳ ва ёрии моддӣ мегирифтанд. Ин исён тавассути нерӯҳои инқилобӣ пахш карда шуд. Кӯшиши ҳукумати Англия барои ташкил намудани таҷовузи зидди Гуанчжоуи инқилобӣ ба шикаст дучор гардид.

Шикасти нақшаи империалистии барҳам додани маркази инқилобӣ –Гуанчжоу дар тамоми Чин болоравии нави ҳаракати ватанпарваронаро ба вуҷуд овард. Дар зери таъсири ин ҳаракат охири соли 1924 генерали яке аз гурӯҳҳои ҳарбии Шимол –Фэн Юй-сян артиши худро “Артиши халқӣ” номгузорӣ карда,ғайричашмдошти гурӯҳҳои ҳарбии дар муқобили ҳамдигар дар ҳолати душманӣ қарордошта шаҳри Пекинро ишғол кард. Вале баъд маълум гардид, ки Фэн Юй-сян ба ҳукумати Гуанчжоу чандон ҳамфикр набудааст. Дар Пекин бо розигии Фэн Юй-сян ҳукумати рӯй ба тарафи Ҷопон ташкил карда шуд. Ин ҳукумат конференсия ороста, ба он гурӯҳҳо ва шахсиятҳои гуногуни сиёсии мамлакатро даъват кард. Ба ин конференсия Сун Ят-сен ҳам даъват карда шуд. Ба Пекин Сун Ят-сен дар ҳолати касалии вазнин омада, 12 марти соли 1925 аз дунё даргузашт. “Ҳаракати 30 май”. Тобистони соли 1925 болоравии ҳаракати инқилобӣ марказҳои дигари Чин бедодгариҳои империалистони хориҷӣ ҳукмрон буданд. Яке аз ваҳшонияти мудҳиштарини онҳо дар сарзамини Чин воқеаҳои хунини 30 майи соли 1925 буд. Пулиси англисии маҳаллаҳои хориҷинишин ба ҷониби иштироккунандагони намоиши зиддиҷопонии дар Шанхай ва Теиндао баргузоргардида оташ кушод. Куштори 30 май қаҳру ғазаби бепоёни мардуми Чинро ба вуҷуд овард.1 июн дар Шанхай корпаротии умумӣ ба амал омад, ки дар он то 200 ҳазор н. одамон итирок намуданд, 50 ҳазор н. Донишҷӯён дарспартоӣ карданд. Савдогарон дуконҳои худро бастанд. Молҳои ҷопониро намехариданд. Дар Шанхай ба ҳаракати зиддиимпериалистӣ сармоядорони маҳаллӣ низ ҳамроҳ шуданд. Тобистони соли 1925 дар Шанхай корпартоӣ қатъ гардида бошад ҳам , он ба ҳаракати боз ҳам шадидтари миллию озодихоҳии халқи Чин замина гузошт. (4,68) 19 июни соли 1925 аҳли меҳнати шаҳри Гонконгкорпартоии зиддиимпериалистӣ оғоз кард. Мустамликадорони англис хостанд, ки ин корпартоиро тавассути силоҳ бартараф кунанд. Бо ҳамин мақсад 23 июн намоишчиёни Гуанчжоуро тирборон карданд. Ин ҷинояти англисҳо боиси авҷ гирифтани муборизаи зиддиимпериалистӣ дар Чин гардид. Дар Гонконг ва Гуанчжоу корпартоии умумӣ доир гардид,ки дар он то 200ҳазор н. одамон иштирок карданд. Дар ин ҳолат намояндаи Гоминдан Чан Кай-шӣ, ки сардори мактаби низомӣ буд, моҳи марти соли 1926 табаддулоти ҳарбӣ гузаронда, дар мамлакат диктатураи ҳарбӣ ташкил намуд.








Лашкаркашии ҳукумати Гуанчжоу ба Шимол

Мавҷудияти ҷабҳаи умумӣ имконият дод ба Шимол лашкар кашида, Ҷумҳурии Демократии Чин ташкил карда шавад. То баҳори соли 1926 ҳукумати миллию инқилобии Гуанчжоу назорати худро на танҳо ба музофоти Гуандун, балки ба музофотҳои Ҷануби Чин – Гуанси ва Гуйчжоу ҳам паҳн кард. Баъд музофоти Хунан ҳам ба Гуанчжоу ҳамроҳ карда шуд. Ҳамаи ин барои ҳукумати Гуанчжоу ақибгоҳи боэтимод ба вуҷуд оварда, имконият дод, ки ба лашкаркашии Шимол шурӯъ кунад.

Лашкаркаши ба Шимол 9 июни соли 1926 оғоз ёфт. Нақшаи ин лашкаркашӣ бо иштироки фаъолонаи мушовири ҳарбии шӯравӣ В.К.Блюхер мураттаб гардид. Артиши Миллию Инқилобӣ(АМИ) моҳи август Хунан, моҳҳои сентябр – октябр музофоти Хубей ва моҳҳои ноябр – декабри соли 1926 музофотҳои Сяитси ва Фусзянро ишғол намуд. То охири ҳамон сол ҳокимияти ҳукумати Гуанчжоу 7 музофотро дар бар гирифт. Артиши Миллию Инқилобӣ музофоту шаҳрҳои Шимолро паси ҳам ба даст медаровард. 22 марти соли 1927 шаҳри Шанхай ва рӯзи дигар шаҳри Нанкин ҳам озод карда шуданд. (3, 112) Шикаст хӯрдани инқилоб. Баъди озод шудани шаҳрҳои Шанхай ва Нанкин давлатҳои империалистӣ ба тачовузи рӯирости зидди Чин даст заданд. Дар соҳилҳои Баҳри Чин зиёда аз 170 киштии ҳарбии онҳо ҷамъ шуда буд.24 марти соли 1927 киштиҳои америкавию англисӣ бо артиллерия шаҳри Нанкинро гулӯлаборон карданд. Дар баробари ин намояндагони мамлакатҳои империалистӣ аз ҳукумати миллии Ухан ӯҳдадор шуд, ки минбаъд ба баромадҳои зидди хориҷиён роҳ намедиҳад ва барои “талафот”-и ба онҳо воридкарда узрхоҳӣ кард. Гулӯлаборонкунии Нанкин барои Чан Кай-шӣ ишорае буд ба иқдоми ошкорои зидди инқилоб. Дар амалӣ кардани табаддулот ӯ асосан ба артиши худ такя кард. 12 апрели соли 1927 Чан Кай-шӣ фармуд, ки гирдиҳамоии эътирозии зидди халъи силоҳи дастаҳои мусаллаҳи кӯҳканони Шанхай тирборон карда шавад. Ин табаддулоти аксулинқилобӣ дар Нанкин, Гуанчжоу ва шаҳрҳои дигари Чини Шарқӣ ва Ҷанубӣ ба амал омад. Ҳазорон иштирокчиёни инқилоб қатл карда шуданд. Инқилоб шикаст хӯрд.18 апрели соли 1927 дар Нанкин ҳукумати Чан Кай-шӣ ташкил карда шуд.



Гоминдан дар сари ҳокимият

Баъд аз табаддулоти ҳарбии соли 1927 Гоминдан ба ҳизби росттаро табдил ёфта, дар идораи Чин танҳо ба артиш такя мекард. Ташаккулёбии ҳокимияти Гоминдан дар натиҷаи бархӯрди гурӯҳҳои гуногуни сиёсию иҷтимоӣ, гоминданҳои “нав”-у ҳарбиёни “кӯҳна” ва нерӯҳои минтақавии дар тамоми Чин қудратталаб ба амал меомад. Чан Кай-шӣ шиори дар байни мардум машҳури муттаҳид сохтани мамлакатро истифода бурда, лашкаркашии худро бар зидди дастаҳои ҳарбие, ки Чини Шимолиро дар зери назорати худ нигоҳ медоштанд,оғоз намуд. Ҷузъи томҳои артиши ба тарафи Гоминдан гузашта, моҳи июни соли 1928 Пекинро ишғол карданд. Моҳи декабри соли 1928 роҳбари нави ҳарбиёни Шимолу Шарқӣ Чжан Сюз-лян ҳукумати гоминдании Нанкинро эътироф кард. Сарфи назар аз ин, ба Чан Кай-шӣ муяссар нагардид, ки тамоми Чинро муттаҳидкунад. Ҳанӯз ҳам шаҳру ноҳияҳои зиёде дар ихтиёри дастаҳои солоҳбадасти маҳаллӣ буданд.

Ҳукумати Нанкин аслан манфиатҳои буржуазияи калони Чинро ифода намуда, ҷонибдорони танзими давлатии иқтисодиёт,марказонидани идораи давлат ва тамоми Чинро ба зери ҳокимияти худ муттаҳид кардан буд. Чан Кай-шӣ даъвогари ҳокимияти олӣ барои ба ин мақсад расидан ба генералҳо, дастгоҳи ҳизбӣ, кашф, таблиғоти Гоминдан ва табақаи болоии идораи маъмурӣ такя мекард. Дар зери шиори Сун Ят-сен оид ба се марҳалаи идоракунӣ (марҳалаи ҳарбӣ,марҳалаи пуштибонии сиёсӣ ва марҳалаи ҳокимияти халқӣ) роҳбарони Гоминдан дар Чин диктатураи сахти ҳарбии политсиявӣ ташкил намуданд.










Боби 3. Муборизаи халқи Чин ба муқобили Ҷопон Баъди огози ҷанги 1-уми ҷаҳони августи соли 1914 ҳокимияти Чин ба кудратхои ҷанганда аз бетарафии худ эълон кард ва хост, ки дар дохили Чин ва заминхои иҷоравии қудратҳо дар Чин амалиётҳои ҷангӣ нагузаронанд.

Аммо 22 августи соли 1914  Ҷопон  бо Германи ҷанг эълон кард ва артиши 30-ҳазораи худро дар шимоли Тсиндао — маркази колонияи Германия ба  Шандун ворид кард. 

Баъди ҳарбузарби 2-моҳа Ҷопон заминҳои дар Шандун будаи Олмонро забт кард , тамоми музофотро таҳти назорат гирифт. Юан Шикай ба Ҷопон муқовимат нишон надод, балки аз Ҷопон дастгирии нақшаҳои монархиашро мехост. 18 январи соли 1915 Ҷопон ба Чин «21 талабот»-ро пешниҳод кард, ки аз рӯйии он, Шандун, Манҷурияи шимолӣ, Муғулистони дохилӣ ва маркази асосии металлургии Чин — комбинати Ханепин , ҳамчунин артиш, полис, сиёсати дохилӣ ва молиявии Чин ба итоати Ҷопон медаромаданд . Ин талабот боиси норозигихо дар Чин гардид. Дар ҳама ҷо баромадҳои зидди ҷопонӣ дар ташкилотҳои таҳти тасарруфи Ҷопон корпартоихо эълон карда шуданд. 7 май Ҷопон панч талаботи охиринашро бекор кард ва ба Чин шарт гузошт.

Юан Шикай ба дастгирии ИМА, Англия ва Франсия, умед баст, аммо онхо маслихат доданд, ки барои гурехтан аз ҷанҷол бо Ҷопон ба ин талаботхо розӣ шавад. Рӯзи қабул кардани талаботҳоиҶопон аз тарафи Юан Шикаем 9 майи соли 1915 рӯзи «шармандагии Чин» эълон шуд. 
   Кӯшиши барқаросозии монархиии Юан Шикай

Кӯшиши баркароркунии монархии Юан Шикай Бо такя ба корҳои Гудноу, дар Чин маъракаи ташвиқ ба иперотурхонии Юан Шикаем ва даст бардоштан аз сохти идоракунии ҷумҳуриявӣ шурӯъ шуд. Барои хунсо кардани пайравони сулолаи Тсин, Юан Шикай бо дарбор роҳи созиш ҷуст. Даъвогари тахту тоҷ ба шоҳзодагони манҷур оиди риояи Имтиёзҳо ба дарбори Тсин мактуби расмӣ дод ва гуфт ки ин амр дар сарқонуни оянда хифз хохад шуд. Барои боз хам наздикшавӣ ба дарбори тсин Юан Шикай хост духтарашро ба Пуи дихад. Шоҳзодагони Манҷур алорағми нафраташон ба Юан Шикай боиси хоинияш алайҳи императори пешин Дзайтяня дар соли 1898 ва ба даст гирифтани сулола дар соли 1912 ба ин азми хешованди розӣ шуданд. Шоҳзода Пулун — амузодаи Пуи — аз номи сулолаи Тсин ва ҳайати 8 номдорони Манҷури тахтро ба Юан Шикаю супорид. Тобистони соли 1915 Юан Шикай маъракаи таъини салтанат ва тоҷу тахт оғоз шуд. Дар музофотҳо райъпурсӣ шуда гузашт, ки мардум барои барқарории монархия ҷонибдорӣ карданд. Дар моҳи декабри соли 1915 шӯрои маҷлиси марказӣ қарор барои таъсиси монархияи конститутсиониро ба Шикай пешниход кард. Юан Шикай дар аввал истисно ба адами тамоюли худ нисбати содиқ буданаш ба сохти президентӣ ва эҳтироми Пуи ин хоҳиши маҷлисро рад кард ва баъдан 12 декабр барои қабули унвони имперотури розигӣ дод. Ҳанӯз охири соли 1915 мамолики Антанта бо Юан Шикаем мусоҳибаҳо оиди ба ҷанг зидди Олмон ҳамроҳ шудани Чин барпо шуда буд. Юан Шикай нигохдории сохти монархӣ ва унвони имперотуриашро бар ивази оғози ҷанг бо Олмон ба қудратҳо шарт гузошт. Аммо норозиги аз тарафи Ҷопон ва инкишофи ҳаракатҳои зиддиипмеериалистӣ дар мамлакат таваҷҷӯҳи Юан Шикайро ҷалб карданд ва суоли пайвастан ба ҷанг дар замони ҳаёти ӯ ҳал нашуд. Юан Шикай пеш аз таъсиси шоҳаншоҳии нав ба назар нагирифт, ки дар сохтори республикавӣ ҳокимият аз бюрократия берун нарафт ва ин сохтор кафолати нигахдории артишро дошт. Аз ин сабаб артиш пурра дар тарафи ҷумҳуриҳохон буд. 25 декабри соли 1915 дар музофоти Юннан тахти сарварии генерал Тсай Э «инқилоби сеюм» оғоз шуд. Дар ҳаракати «Ҳифзи ҷумҳурӣ» гурӯҳҳои ҷумҳуриҳохи буржуазии Чин ва кисми либерал-помешикони Чини марказӣ ва ҷанубӣ шомил буданд. Милитаристони Шимол ҳам зидди шоҳаншоҳӣ буданд. Қудратҳои аврупоии дар доми Ҷанги аввали ҷаҳонибуда ба нақшаҳои Юан Шикая нигоҳи манфи доштанд. Ҷопон хам бобати дастгирӣ ӯро рад кард. Юан Шикай ақибнишинӣ кард. 22 марти соли 1916 поёни шоҳаншоҳӣ ва ибтидои сохти ҷумҳуриявиро эълон кард. Императори нохонда кӯшиш кард, то курсии президентиро ишғол кунад, аммо генералҳои ҷумҳуриҳох истеъфои ҳатмии ӯро хостанд, артиш хам аз ӯ руй тофт. 6 июн бошад, Юан Шикай ба таври ногоҳонӣ вафот кард. Баъди марги дар Пекин собиқ муовини Президент Ли Юанхун президент интихоб шуд ва сарқонуни, ӯ 10 марти соли 1912 ба кор даровард ва парлумони рондаи Шикай-ро фаро хонд. Аммо дар ҳукумат ҷонибдорони Шикай гурӯҳҳои ҳарбӣ-помешикии шимол боқи монданд, сарвари хукумат Дуан Тсиҷуй шуд. 1 августи соли 1916 дар сессияи якуми парлумон байни Гоминданчиён, ҷонибдорони буржуазияи миллӣ, помешикони Чини шарқӣ - ҷанубӣ ва марказии Хитой ва милитаристони шимолӣ (ҷонибдорони пешини Юан Шикая), нофаҳмиҳо рух дод. Тирамохи соли 1916 милитаристони музофотҳо расман ба Пекин нигоҳ мекарданд, аммо дар амал худашонро ҳокимони мутлақи музофотҳояшон медонистанд. Охирхои соли 1916 вазъи сиёсии шимоли Чин тезутунд шуд. Парлумон пешниҳоди Сао Ҷулиня оиди карз аз Ҷопон ба маблаги 5млн доллар дастгирӣ накард. Қудратхои империалист барои ёрии молиявӣ ба Чин шарт гузоштанд, то бо Олмон ҷанг эълон кунад. Аз ин рӯ, Бритарияи кабир ва Франсия Ҷопонро бовар кунонданд, то заминҳои Олмонӣ дар Чинро баргардонанд. Тахти фишори муштараки Бритарияи кабир, ШМА, Франсия ва Ҷопон Дуан Сиҷуй 14 марти соли 1917 муносибатҳои дипломатии худро бо Олмон баст. 25 апрели соли 1917 Дуан Сиҷуй милитаристон ва губернаторони ҳарбии 9 музофот ва дигар фаъолонро ба Пекин ба конфронси низомӣ хонд. Дар кори конфронс намояндагони ИМА ширкат доштанд ва ҳарчи зудтар эълони ҷанг бо Олмонро тақозо карданд. Дар натиҷа 28 апрели соли 1917 конференсияи губернаторони ҳарбӣ эълони ҷанг бо Олмонро қабул ва ба палатаи поёнии парламент, 10 майи соли 1917 пешниҳод кард. Парлумон дар як вакт бо эълони ҷанг истеъфои Дуан Сиҷуйро талаб кард. Раиси хукумати нав Тинфан шуд. Қисми музофотҳои милитаристони шимолӣ истиклолият эълон карданд. Ли Юанхун генерал Чжан Сюня –ро бо артишаш аз музофоти Сзянсу ба Тянсзин хонд, ки артишаш ба сулолаи Син содиқ буданд. 8 июн генерал аз президент «шартхои имтиёзӣ» дар Сарқонун, шинохтани конфутсия ҳамчун дини миллӣ ва зиёд кардани шумори ҳарбиёнро хонд. 9 июн армияи Чжан Сюня ба Пекин даромад. 1 июл барқарории сулолаи Син бо сарварии Пуи эълон шуд. Дуан Сиҷуй бо артишаш ба сӯи Пекин омад ва ба сохтори шоҳаншоҳӣ зарба зад. Дуан Сиҷуй бо истифода аз фурсат Ли Юанхунаро ба истеъфо ва парлумонро озод кард. Вазифахои президентӣ ба дӯши Фэн Гочжан гузошта шуд. Бо таҳкими ҷойгоҳи худ Дуан Сиҷуй 14 августи соли 1917 бо Олмон расман ҷанг эълон кард. Бо дастгирии молиявиии Ҷопон милитаристони шимолӣ ба гурӯҳҳои ҷануб муборизаро давом доданд. Тақсимёбии Чин Таксимёбии Чин Баъди торумори порлумон дар июни соли 1917 зиёда аз 100 депутат аз Пекин ба Гуанчжоу омада ба сафи гурӯҳҳои мухолифи милитаристони шимолӣ пайвастанд. Дар сесияи аввалини худ дар Гуанчжоу порлумон коркарди Дуан Сиҷуй дар эъломи ҷанг бо Олмонро ғайриқонунӣ донистанд ва Сун Ятсен дар бораи барқарорсозии бетарафии Чин нисбати ҷанг сухан кард, ки аз чониби порлумон ба иттифоқ дастгирӣ ёфт. Ҳамчунин Дуан Сиҷуй худхонда ва ба Пекин артиш фиристода шуд. Тахти фишори Британияи кабир, ШМА ва Ҷопон ҳукумати ҷануб 26 сентября соли 1917 бо олмон ҷанг эълон кард ва умед дошт, ки аз тарафи қудратҳои хориҷӣ расман шинохта шавад. 3 октябр Сун Ятсен дар Гуанчжоу «генералиссимуси Чини чанубӣ» хонда шуд ва фармондеҳи Қувваҳои мусаллаҳи федеротсиони ҷанубӣ шуд. 7 октябри соли 1917 Сун Ятсен аз номи Федератсияи музофотҳои ҷанубӣ бо шиори ҳимоя аз сарқонун ба шимол ҷанг эълон кард. Дар қисми ҳукумати ҳарбии Чини ҷанубӣ намояндаҳои юннани, гуансийи и сичуании милитаристон шомил буданд. Сун Ятсен ва ҳизбаш Гоминдан, баъди марги Юан Шикая, на дар байни мардум ва на дар байни артиш такягоҳ надоштанд. Ҳукумат ба милитаристи гуансий Лу Жунтина такя мекард. Сун Ятсен истеъфо дод ва ба Шанхай рафт. Ҳукумати Гуанчжо иҷрогари кори Лу Жунтина, барои тақвияти нуфузи худаш табдил ёфт ва ҷанг бо шимолро идома медод. Лу Жунтин президенти навинтихоби Пекин Сюй Шичанаро эътироф накард. Иқтисодиёти Чин дар солҳои ҷанги якуми ҷаҳонӣ Дар солҳои ҷанги Аврупо ширкатҳои хориҷӣ фаъолияти худро дар Чин васеъ гардониданд. То ҷанг дар Чин зиёда аз 20 бонкҳои калони хориҷӣ бо зиёда аз 100 шӯъба фаъолият доштанд. Бо огози ҷанг Британия, Фаронса, Олмон ва Русия пешниходи маблағ ба Чинро қатъ карданд ва ин боис шуд, тоҶопон таъсири худашро ба хукумати шимолии Чин зиёд кунад. Охирхои ҷанги якуми ҷаҳонӣ Ҷопон 85 % истеҳсоли металургӣ ва то 25% истеҳсоли ангиштсангро таҳти назорат гирифтанд. Ҳамагӣ таи солхои 1914 -1921 сармоядорони ҷопонӣ дар Чин бо истифода аз қувваи кории арзон ва ашёи хоми дастрас зиёда аз 222 корхонаҳои саноатӣ таъсис доданд ва то 6000 ташкилот расонданд. Ба мавқеи устувори сармояи хориҷӣ дар Чин нигоҳ накарда буржуазияи миллии Чин хам сатхи иқтисодии худро боло бурд. Афзоиши арзиши нукра, ки асоси пули Чин буд, ба афзоиши воридот мусоидат кард. Савдои хориҷӣ бошад аз 213 миллион ляни нуқра соли 1914 ба 20 миллион дар соли 1919 поин фаромад. Дар ин солҳо адади корхонаҳои сармоядорони чинӣ 2,5 маротиба афзуд (аз 698 то 1759). Дар соли 1919 дар мамлакат 1202 ширкатхои саноатӣ ва савдо фаъолият мекарданд. Шумораи бонкҳо аз 44 адади соли 1913 то 60 адад дар соли 1918 расид. Аз соли 1912 то 1920 17 ширкатхои баҳрӣ, 244 марказҳои бофандагӣ, 65 фабрикаҳои коркарди абрешим таъсис ёфтанд. Дар саноати хӯрокворӣ бошад, аз соли 1914 то 1920 содироти орд аз Чин ба мамлакатхои ҷанганда то 40 маротиба афзуд. Тӯли солхои 1914 - 1919 дар мамлакат зиёда аз 13 миллион коргар кор мекард. Қариб 175 ҳазор коргари чинӣ ба Шарқи наздик, Франсия, Англия, Росия барои корҳои нақбканӣ рафта буданд.







3.1. Таҷовузи Ҷопон ба Чин Ҷопон баъд аз Ҷанги якуми ҷаҳонӣ иқтисодиёти худро аз нав барқарор куарда, нерӯҳои ҳарбиашро бо аслиҳаи ҳозиразамон м уссалаҳ намуда, бо давлатҳои дар Чин ҳукмронбудаи Ғарб рақобат мекардагӣ шуд. Сиёсати хориҷии Ҷопон маҳз ба Чин нигаронда шуда буд. Иқдоми аввалини ин нақша аз тарафи артиши Ҷопон ишғол кардани Шимолу Шарқии Чин буд, ки он ба 18 сентябри соли 1931 рост омад. Ба дастгирии мамлакатҳои хориҷӣ умед баста. Чан Кай –шӣ ба артиши Чин амр кард, ки бе муқобилият ба тарафи ҷануб ақибнишинӣ кунад. Вале Лигаи Миллатҳо, ки Чин ба он муроҷиат карда буд, тачовузкорро маҳкум накард ва дар ҳаққи вай ягон чора ҳам наандешид. Чунин муносибат сабаб дошт. Англия, Фаронса ва ИМА андеша мекарданд, ки Ҷопон ҳуҷуми худро дар Манҷурия густариш дода, баъд ба ИҶШС ҳамла хоҳад кард. Ин барои онҳо хатарнок буд. Дар муносибат бо истилогарон ва муносибатҳо дар байни нерӯҳои сиёсию ҳарбии Чин ҳолати ҳайратангезе ба амал омад. Мамлакатҳои Ғарб аз ёрӣ ба Чин рӯй гардонданд. Ҳукумати Гоминдан бошад, ба ҷои зидди Ҷопон алайҳи Артиши Сурхи Чин ҷанг карданро афзалтар медонист. Ҷопон бошад, аз ин ҳолат истифода бурда, дар Чин ҷангҳои истилогаронаи худро давом медод. Моҳи январи соли 1932 артиши Ҷопон ба Шанхай ҳамла кард. Артиши 18-уми дар ин шаҳр мустакарбуда бо ҳамроҳии халқ бар зидди истилогарони Ҷопон муқобилияти сахт нишон медод. Задухӯрдҳо дар Шанхай зиёда аз як моҳ давом карданд. Мувофиқи қарордоди тарафайн Ҷопон Шанхайро ба даст даровард. Чин бошад, артиши худро аз ин шаҳр бароварда, ӯҳдадор шуд, ки дар Чин пеши роҳи ҳаракати зидди Ҷопонро мегирад. Моҳи марти соли 1932 “ҳукумат”-и лӯхтакмонанди рӯ ба Ҷопони Маҷурия дар бораи таъсиси “давлати соҳибистиқлоли Манчжоу-Го” эъломия паҳн кард. Ҳокими олии ин “давлат” аз соли 1924 сар карда “император” Пу И-зуёти охирини сулолаи Тсини соли 1911 аз тарафи инқилоб сарнагуншуда эълон карда шуд. Аввали соли 1938 артиши Ҷопон ба Чини Шимолӣ зада даромада, ба Пекин ва Тянсзин наздик шуд. Моҳи май дар Тангу байни ҳукумати Нанкин ва Ҷопон созишнома ба имзо расид. Мувофиқи он қисмати шимолу ғарбии музофоти Хэбэй, ки ба Манҷурия ҳамсарҳад буд, минтақаи ғайриҳарбӣ эълон карда шуд. Моҳи июли соли 1935 ҳарбиёни Ҷопон ба гардани ҳукууматдорони Чин созишномаи махфиеро бор карданд. Мувофиқи ин санад Чини Шимолӣ дар амал ба доираи манфиатҳои Ҷопон табдил ёфт.



3.2. Ҷанги озодихоҳонаи халқи Чин Ҷанги озодихоҳонаи халқи Чин бар зидди Ҷопон солҳои 1935-1945 сурат гирифта буд. Дар масъалаи мубориза бар зидди истилогарони Ҷопон ду ҳизби сиёсӣ - Ҳизби Гоминдан ва Ҳизби Коммунистӣ халқи Чинро даъват кард, ки бар зидди истилогарони Ҷопон бархезад. Ин ҳизб ба Гоминдан ҳам чунин муроҷиат кард. 17 июли соли 1937 ҳизби Гоминдан тавассути Чан Кай-шӣ изҳор кард, ки даъвати коммунистонро қабул мекунад. Ҷанги озодихоҳонаи халқи Чин бар зидди Ҷопон як рӯз барвақттар-7 июли соли 1937 дар наздикии Пекин оғоз ёфт. Дере нагузашта Ҷабҳаи Муштараки Миллии Зиддиҷопонӣ ташкил ёфт. Ба он ҳамаи нерӯҳои ватанпарвари Чин дохил шуданд. Дар як муддати кӯтоҳ артиши Гоминдан ба 3млн нафар расид, лекин он ҳанӯз таҷрибаи бойи ҷангӣ надошт. Аз ҳамин сабаб артиши Ҷопон моҳи июл Тянсзин ва Пекин, моҳҳои сентябр-ноябр марказҳои дигари асосии Чини Шимолиро забт кард. Моҳҳои ноябр- декабри соли 1937 Шанхай ва Нанкинро муҳосира намуд. Артиши Чопон соли 1938 ишғолкунии шаҳру навоҳӣ ва музофотҳои Чинро идома дод. Муваффақияти артиши Гоминдан охирҳои соли 1937 ва аввалҳои соли 1938 дар маҳали ба ҳам пайвасташавии музофотҳои Шанси, Чахар ва Хэбэй оғоз ёфтааст. Дар ин ҷо Хулоса Баъди анчоми ҷанг дар Аврупо дар Чин масъалаи баргардонидани заминхои Шандун ва ҳамчун мамлакати комилҳуқуқ шинохтани Чин баҳсҳо сар заданд. Ҳукумату ҷамъияти Чин умед дошт дар ҳамоиши сулҳи Париж масъалахои зерин баррасӣ шаванд: 1. Қудратҳои бузург аз таъсири худ ба Чин даст кашанд; 2. Қӯшунҳои хориҷии дар Чин буда берун шаванд; 3. Қудратҳо дар Чин набояд соҳиби почта ва телеграфи шахсӣ бошанд; 4. Ҳуқуқи маслиҳатдиҳии консулон бекор карда шавад; 5. Қаламрави заминхои иҷорагирифтаи хориҷӣ баргардонда шаванд; 6. Шаҳракҳои хориҷинишин ба Чин баргардонда шаванд; 7. Ба Чин истиқлолияти гумрукӣ диханд. Аммо рӯзи 18 январи соли 1919 дар ҳамоиши сулҳи Пориссарварони шӯрои Чаҳоргона Чинро аъзои комилкҳуқуқи ҳамоиш нашинохтанд. Аз 30 апрели соли 1919 заминҳои Олмон дар Шандун бо розигии ИМА ва дастгирии Британияву Фаронса баҶопон дода шуд ва ҳайати Чин хатто барои гуфтушунид даъват ҳам нашуд. Ин хабари пастзанандаи шаъни Чин дар ҷомеаи Чин нофаҳмиҳо овард. 4-майи соли 1919 донишҷӯён ва толибилмони макотиби Пекин дар майдони Тянанмэн ба эътироз баромаданд. Онхо талаб доштанд: - шартномаи сулҳ аз тарафи Ҳукумати Чин ба имзо нарасад; -Шандун ба Чин баргардонда шавад; - 21 талаботи Ҷопон беасос хонда шавад; -ҳукумати феълӣ истеъфо кунад ва чазо дода шавад. Ҳокимияти Дуан Сиҷуй ҳаракати донишчуёнро бераҳмона пахш кард. Бо эътироз ба ин рӯзи дигар ҳамаи таълимгоҳҳои шаҳр, профессорон ва иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ ба майдон баромаданд. Дуан Сижй аз имзои созишномаи сулҳи Версал худдорӣ кард. Ҳамин тавр, таърихи навин ва муосири халқи Чин, муборизаи халқи тоҷик барои истиқлолият, омилҳои рушду нумӯи вазъи иқтисордиву иҷтимоӣ, сиёсӣ ва фарҳангии он шоистаи омӯзиш аст.





Замимаҳо


Харитаи Хитой оғози асри 20

Девори бузурги Чин

Алифбои чинӣ




Мао Тзе Дун


Даврабандии таърихи Хитой Ҷадвали хронологӣ

солҳо Давлат - сулола То милод 2353 то милод— 2255 то м. Ҳоким Яо

2255 то милод— 2205 то м. Ҳоким Шун

2205 то милод— 1766 то м. Сулолаи Ся

1766 то милод— 1122 то м. Сулолаи Шан-Йин

1122 то милод— 249 то м. Сулолаи Ҷоу 221 то м. — 206 то м. Сулолаи Син 206 год то милод— 220 н. э. Санаҳои таърихии сулолаи Хан Солҳои милодӣ 220 — 264 Сулолаи Вхей 265 — 420 Сулолаи Дзин 420 — 479 Сулолаи Сун

479 — 501 Сулолаи Ци

502 — 556 Сулолаи Лян

557 — 588 Сулолаи Чен

581 — 618 Сулолаи Суй

618 — 917 Сулолаи Тан

907 — 959 Давраи 5 сулола ва 10 шоҳигарӣ

960 — 1279 Сулолаи Сун

1280 — 1368 Сулолаи Юан

1368 — 1644 Сулолаи Мин

1644 — 1911 Сулолаи Син

1912 — 1949 (дар Тайван – то имрӯз) Ҷумҳурии халқии Чин


Рӯйихати адабиёт 1. О. Е. Непомнин «История Китая. Эпоха Цин. XVII — начало XX вв.» — Москва: издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2005. 2. С. Л. Тихвинский «Избранные произведения» в 5 т. Т.2 «История Китая первой четверти XX века: Доктор Сунь Ятсен. Свержение маньчжурской монархии и борьба за республику» — Москва: «Наука», 2006. 3. С. Л. Тихвинский «Избранные произведения» в 5 т. Т.3 «История Китая. 1919-1949: Борьба за объединение и независимость Китая. Чжоу Эньлай» — Москва: «Наука», 2006. 4. «История Востока» в 6 томах. Том V «Восток в новейшее время (1914—1945 гг.)» — Москва, «Восточная литература», 1995. 5. Гордиенко А. Н., Куделев П. Е., Перзашкевич О. В. Китай. История, культура, искусство. — М.: Эксмо, 2008. — 160 с. — (Иллюстрированные энциклопедии мировой культуры и истории). 6. Кравцова М. Е. История культуры Китая. — СПб.: Лань, 1999. — 416 с 7. Маслов А. А. Китай. Колокольца в пыли. Странствия мага и интеллектуала. — М.: Алетейя, 2005. — 376 с. — (Сокровенная история цивилизаций).

ҶХЧ (таърих ва замони нав)[вироиш]

В 19491956 при помощи СССР созданы базовые отрасли промышленности, проведена национализация промышленности и коллективизация сельского хозяйства, развёрнуто массированное социалистическое строительство. Дзян Дземин]].

Сиёсат[вироиш]

Сохтори сиёсии ҶХЧ[вироиш]

После образования КНР в декабре 1949 были приняты четыре Конституции (1954, 1975, 1978 и 1982). В соответствии с Конституцией Китайской Народной Республики (декабрь 1982), КНР — социалистическое государство демократической диктатуры народа.

Высший орган государственной власти — однопалатное Всекитайское собрание народных представителей (ВСНП), состоящее из 2979 депутатов, избираемых региональными собраниями народных представителей сроком на 5 лет. Сессии ВСНП созываются на ежегодной основе.

Из-за большого количества депутатов в период между сессиями функции ВСНП выполняет избираемый из числа делегатов постоянный комитет (около 150 человек).

К выборам допускаются только депутаты от Коммунистической партии Китая и восьми так называемых демократических партий, входящих в Народный политический консультативный совет Китая (НПКСК). Собственные органы законодательной власти действуют на территории Сянгана (Гонконга) и Макао.

Все депутаты ВСНП являются представителями блока коммунистов и демократов.

Руководитель КНРХу Ҷинтао (чин. 胡锦涛 ), генеральный секретарь ЦК КПК, председатель КНР. Это представитель уже четвёртого поколения руководителей страны.

Переход властных полномочий к этому поколению начался в 2002, когда Ху Ҷиньтао сменил Дзянг Дземин на посту генерального секретаря ЦК КПК. В марте 2003 Ху Цзиньтао был избран председателем КНР, а в сентябре 2004 — председателем центрального военного совета (ЦВС) ЦК КПК. Ранее все эти посты также занимал Дзянг Цзэминь. 8 марта 2005 сессия китайского парламента (Всекитайского собрания народных представителей) одобрила просьбу Дзянг Дземин об отставке с поста председателя центрального военного совета КНР. Позднее этот пост также занял Ху Ҷинтао, что завершило процесс смены власти в высшем руководстве страны.

Центральный военный совет КНР был учреждён в 1982 году. Его первым председателем был Денг Сяопинг, в 1990 году на этом посту его сменил Цзян Цзэминь. Посты председателей ЦВС ЦК КПК и ЦВС КНР в нынешней политической системе Китая, как правило, совмещает один человек.

Военный совет и его руководитель играют важную роль в китайской политической системе. Так, в 1989 занимавший этот пост Денг Сяопинг, к этому времени уже ушедший с высших партийных и государственных постов, практически единолично принял решение о подавлении выступлений на площади Тяньаньмень (чин. 天安门).

Сиёсати дохилӣ[вироиш]

Сиёсати хориҷӣ[вироиш]

Мақолаи асосӣ: Сиёсати хориҷии Чин

Масъалаҳои марзию ҳудудӣ[вироиш]

КНР претендует на суверенитет над островом Тайван (чин. 台湾) и несколькими прилегающими островами, однако после победы коммунистического режима сюда бежало свергнутое правительство Чан Кайши и здесь был установлен так называемый гоминьдановский режим, который всё это время находится под покровительством США. КНР рассматривает Тайван и прилегающие острова как часть единого и неделимого китайского государства. Руководство Тайван, или, как он официально называется, «Республика Китай», также претендует на суверенитет над всей территорией Китая, хотя в последнее время здесь усиливается движение за то, чтобы объявить Тайвань отдельным государством. framed|left|Ҷунго В зарубежной литературе часто районы, находящиеся под контролем КНР, именуют континентальным Китаем, при этом обычно это понятие не включает так называемые особые административные районы — Ҳонконг (чин. 香港) и Макао (чин. 澳门) (бывшие британская и португальская колонии, воссоединившиеся с КНР лишь в конце XX века).

Согласно договору, заключённому с Великобританией в 1989, Сянган (Ҳонконг) перешёл под управление КНР как специальный административный район 1 июня 1997, а последняя португальская колония Макао (Аомын) — в 1999.

Тақсимоти маъмурии ҶХЧ[вироиш]

Китайская народная республика осуществляет административный контроль над 22 провинциями (省); при этом правительство КНР считает Тайвань (台湾) своей 23-й провинцией. Кроме этого, в КНР также входят 5 автономных районов (自治区), где проживают национальные меньшинства Китая; 4 муниципальных образования (直辖市), соответствующих городам центрального подчинения, и 2 специальных административных района (特别行政区) под управлением КНР.

Акс:Kitai delenie.png
Тақсимоти маъмурии ҶХЧ

22 провинции, 5 автономных районов и 4 города центрального подчинения объединяются термином «континентальный Китай», куда обычно не входят Ҳонконг, Макао и Тайвань.

Список административных образований КНР

Регион (англ.) (кит.) Адм. центр (англ.)
Провинции
Анхуй Anhui 安徽 Хефей Hefei
Футзян Fujian 福建 Фужоу Fuzhou
Гансу Gansu 甘肃 Ланжоу Lanzhou
Гуангдунг Guangdong 广东 Гуангжоу Guangzhou
Гуйжоу Guizhou 贵州 Гуйанг Guiyang
Хайнан Hainan 海南 Хайкоу Haikou
Хебей Hebei 河北 Шидзянджуан Shijiazhuang
Хейлунтзян Heilongjiang 黑龙江 Харбин Harbin
Хенан Henan 河南 Ҷенджоу Zhengzhou
Хубей Hubei 湖北 Вухан Wuhan
Хунан Hunan 湖南 Чангша Changsha
Тзянсу Jiangsu 江苏 Нанкин Nanjing
Тзянси Jiangxi 江西 Нанчанг Nanchang
Ҷилин Jilin 吉林 Чангчунг Changchun
Ляонинг Liaoning 辽宁 Шенянг Shenyang
Чингхай Qinghai 青海 Сининг Xining
Шанси Shaanxi 陕西 Таийуанг Taiyuan
Шандунг Shandong 山东 Ҷинан Jinan
Шенси Shanxi 山西 Сиан Xi’an
Сичуан Sichuan 四川 Ченду Chengdu
Юннан Yunnan 云南 Кунмин Kunming
Ҷетсян Zhejiang 浙江 Ханджоу Hangzhou
Районҳои автономӣ
Гуанси-Ҷуанский автономный район Guangxi 广西 Наннинг Nanning
Внутренняя Монголия Inner Mongolia 内蒙古 Хух-Хото Hohhot
Нингся-Хуейский Ningxia 宁夏 Йинчуан Yinchuan
Синдзянг-Уйгурский Xinjiang 新疆 Урумчи Urumqi
Тибетский Tibet 西藏 Лхаса Lhasa
Города центрального подчинения
Пекин Beijing 北京
Чунгцинг Chongqing 重庆
Шангхай Shanghai 上海
Тяндзин Tianjin 天津
Специальные административные районы
Хонконг Hong Kong (Xianggang) 香港
Макао Macau (Àomén) 澳门
Регион, контролируемый Республикой Китай (политический статус не определён)
Тайван Taiwan 台湾



Географические данные[вироиш]

Акс:China Location RU.gif
Харитаи Чин
Шабакаи роҳи оҳанӣ Чин

Иқтисодиёт[вироиш]

Мақолаи асосӣ: Иқтисодиёти Чин

Хотя Китай называет себя социалистическим государством, его экономика развивается по рыночному пути, а мотором экономического роста являются частные предприятия. В соответствии с Конституцией Китая, частная собственность является «неприкосновенной», а государственная — «священной».

Начиная с 1980 китайская экономика растёт в среднем на 10 % в год. К концу 1990-х годов темпы экономического роста замедлились до 8 % годовых, но с вступлением КНР в ВТО в 2001 году приток прямых иностранных инвестиций и расширение экспорта привели к новому ускорению.

По официальным данным, в 2003 ВВП Китая вырос на 9,1 %, но, по мнению экспертов, в действительности прирост ВВП мог достигать 11-12 %. По мнению специалистов, в 2004 прирост ВВП составит от 8,5 % до 12 %.

Рост объёма внешней торговли Китая в 2005 году составил 23 процента.

Ярким показателем экономического роста страны является потребление энергоносителей. Так, например, потребление нефти в Китае за 40 лет с начала 1960-х увеличилось более чем в 25 раз, составив в 2005 году, по данным Государственного статистического управления КНР, 300 млн. тонн. По данным ОПЕК, в 2005 году Китай потреблял 6,5 млн. баррелей нефти в день. Собственная добыча КНР составляет около 170 млн. тонн в год. В Китае отсутствует ресурсная база, которая могла бы позволить рассчитывать на увеличение добычи нефти, что приводит к постепенному увеличению зависимости от импорта. Учитывая продолжающийся экономический рост, по прогнозам китайских специалистов, к 2020 году потребность страны в импорте нефти достигнет 450 млн. тонн. К 2025 году прогнозный объём потребления нефти в КНР составит 710 млн. тонн в год.

Потребление природного газа КНР в 2005 году составило 50 млрд. куб. м. Согласно прогнозам, к 2020 году потребление газа вырастет примерно до 200 млрд. куб. м.

Объем потребления электроэнергии в 2005 году составил 2,456 трлн кВт-ч. При этом некоторые районы Северного и Южного Китая страдают от нехватки электроэнергии.

Экономический рост и положение населения[вироиш]

В начале XXI века, несмотря на экономический рост, Китай столкнулся с рядом серьёзных экономических и социальных проблем: увеличился разрыв в доходах между богатыми и бедными; выросла разница в развитии села и города, западных и восточных, особенно прибрежных, районов; увеличилась безработица. В Китае нарастают уличные протесты (подробнее об этом см. статью).

Учитывая эти проблемы, пленум ЦК КПК в октябре 2005 принял 11-й пятилетний план, «имеющий своей стратегической целью построение в Китае гармоничного общества».

5 марта 2006 на очередной сессии ВСНП выступивший с программным докладом премьер-министр Вэнь Цзябао предложил снизить темпы экономического роста страны, а высвободившиеся средства направить на улучшение жизни крестьян и увеличение военного бюджета.

Правительство планирует замедлить темпы прироста ВВП Китая до 7,5 % в год против нынешних 10 %. Освободившиеся средства будут направлены на сокращение разрыва между уровнем жизни городского населения и крестьян (около 900 млн., или почти 75 % населения). Чтобы не допустить повторения «цветных революций» в КНР, уже в 2006 году планируется потратить на развитие аграрного сектора около 340 млрд. юаней (около 42 млрд. долларов), что на 14 % больше, чем в 2005 году.

Юан[вироиш]

С 1994 китайские власти законсервировали курс своей денежной единицы — юаня на уровне $1/8,28 юаня. В последнее время, однако, Китай находился под нарастающим давлением со стороны стран ЕС, Японии и особенно США, настаивавших на либерализации курса юаня. По их мнению, курс юаня занижен и в результате китайские товары получают дополнительное конкурентное преимущество. Пассивное сальдо США в торговле с Китаем составило $162 млрд в 2004, а в I квартале 2005 увеличилось ещё на 40 % по отношению к аналогичному прошлогоднему периоду.

21 июля 2005 Китай отказался от привязки юаня к доллару и поднял курс национальной валюты на 2 %. Курс юаня теперь будет определяться исходя из его отношения к корзине из нескольких валют.

По мнению китайских экспертов, привязка к корзине валют сделает курс юаня более чутким к мировой экономической конъюнктуре, но при этом не создаст угрозы устойчивости финансовой системы страны.

ОЭСР и Китай[вироиш]

В июле 2005 генеральный секретарь ОЭСР Дональд Джонсон в интервью газете Financial Times призвал принять КНР в эту организацию, поскольку, по его мнению, вступление в ОЭСР крупных развивающихся стран необходимо, если организация хочет оставаться эффективной структурой, влияющей на формирование глобальной экономики: «Китай — крупнейший производитель стали в мире и оказывает серьезное влияние на другие международные рынки сырья. Эта страна может стать крупнейшей экономикой в мире».

Китай уже получил приглашение к участию в проводимом ОЭСР исследовании его экономики, что обычно является первым шагом к вступлению в организацию.

Арабистони Саудӣ ва Чин[вироиш]

Дипломатические отношения между двумя странами были установлены в 1990 году.

В рамках первого визита короля Саудовской Аравии в Китай в конце января 2006 года Саудовская Аравия и Китай подписали в Пекине договор о сотрудничестве в нефтегазовой отрасли.

За первые 11 месяцев 2005 года торговый взаимооборот двух стран достиг 14,5 миллиарда долларов, что на 59 % выше показателя 2004 года. По данным Саудовской Аравии она ежедневно поставляет китайской стороне 450 тысяч баррелей нефти (то есть около 14 % всего китайского нефтяного импорта).

Қувваҳои мусаллаҳ[вироиш]

В 2005 в Китае завершилась передача высшей власти от Цзян Цзэминя к Ху Цзиньтао.

Ху Ҷинтао предстоит поддерживать баланс между темпами экономического роста и увеличением военных расходов. Модернизация вооруженных сил объявлена одним из основных приоритетов из-за растущей напряжённости в отношениях с Тайванем и некоторой дестабилизации китайско-американских отношений.

При прежнем руководстве военные расходы Китая стабильно росли — в 2004 году, например, оборонный бюджет Китая увеличился на 11,6% по сравнению с 2003 г. По оценкам специалистов, с 1992 Китай закупил вооружений у России примерно на $10 млрд. В 2004 на Китай пришлось почти 50% российского военного экспорта (около $2,8 млрд).

В настоящее время приоритеты китайских военных постепенно перемещаются с накопления обычных вооружений на разработки в области информационных технологий. Одновременно китайцы хотели бы закупать у России военные технологии и вооружение, которое Россия до сих отказывалась поставлять — в области авиации, например, это современное авиационное ракетное вооружение, тяжёлые бомбардировщики.

В марте 2005 на сессии Всекитайского собрания народных представителей было принято решение о повышении военных расходов Китая в 2005 до рекордно высокого уровня — 247,7 млрд юаней ($29,9 млрд), в то время как численность самой большой армии мира несколько сократится.

Народно-освободительная армия Китая (НОАК) насчитывает 2,5 млн человек. Сокращение численности НОАК планируется проводить в первую очередь за счет нестроевых частей и многочисленных научно-исследовательских институтов. В 2005 армию покинут 200 тыс. военнослужащих.

В ходе оборонной реформы ставится задача сокращения существенного отставания НОАК от вооружённых сил ведущих мировых государств. По мнению американских экспертов, по степени оснащённости современным оружием и техникой КНР позади США в среднем на 15—20 лет.

В связи с этим Китай реализует программу по оснащению армии современным высокоточным оружием, уделяя приоритетное внимание развитию ракетных войск, а также ВМС и ВВС.

Отмечается, что из почти 2,5 тыс. истребителей лишь около 350 (в основном российские СУ-27 и СУ-30) по своим характеристикам отвечают современным требованиям ведения воздушных боев.

Китай уже закупил в России несколько дизель-электрических подводных лодок, а также два эсминца класса «Современный», ещё несколько строятся на российских верфях. Одновременно ускоренными темпами ведётся создание собственных эсминцев, оснащённых современными радарными и зенитно-ракетными системами.

По мнению западных экспертов, реальные военные расходы КНР могут составлять не $30 млрд., как заявлено, а $40-45 млрд ежегодно, поскольку финансирование разработок новейших видов вооружений проходит по другим, закрытым, статьям бюджета.

Быстрое сокращение отставания КНР в оборонной сфере от соседей по региону — России, Японии, Южной Кореи, Индии, а также Тайван — вызывает озабоченность, в первую очередь, у Японии, борющейся с КНР за политико-экономическое влияние в регионе, а также у Тайваня.

По подсчётам экспертов, количество тактических ракет, размещённых в южных провинциях КНР и нацеленных на Тайвань, постоянно наращивается, приближаясь уже к тысяче. По числу самолётов ВВС НОАК превосходит тайваньскую сторону — правда, в большинстве своём отставая по боевым характеристикам. К 2010 НОАК рассчитывает получить подавляющее преимущество над тайваньскими вооружёнными силами в воздухе и на море.

На баланс сил в регионе может повлиять и ожидаемое снятие Евросоюзом эмбарго на поставки оружия в КНР, введённого в 1989 после подавления студенческих выступлений на площади Тянанмен в Пекине. Правительства ведущих европейских стран, включая Францию, Германию и Италию, уже в принципе согласились на отмену санкций, несмотря на неодобрение США.

В июне 2005 разгорелся скандал между США и Израилем по поводу продажи военных технологий и оружия в Китай в обход прямого запрета США. США считают, что эти технологии могут дать КНР военное преимущество перед Тайванем. Речь идёт о поставках из Израиля в Китай беспилотных ударных летательных аппаратов Harpy, предназначенных для поражения радаров систем ПВО.

В июне 2005 американская газета Washington Times опубликовала информацию о неком секретном докладе, представленном руководителю разведывательного сообщества США Джону Негропонте, в котором утверждается, что Китай совершил резкий рывок в области вооружений, существенно увеличивший мощь китайской армии. Среди достижений китайской оборонной отрасли называются:

  • разработка новой крылатой ракеты большой дальности,
  • ввод в строй новых боевых кораблей, оснащённых китайским аналогом американской системы управления огнем (AEGIS?),
  • создание новой ударной подводной лодки класса «Юань»,
  • разработка высокоточного оружия, в том числе новой ракеты класса «воздух-поверхность» и ракет класса «поверхность-поверхность», которые могут использоваться для нанесения ударов по боевым авианосным группам США.

Аҳолӣ[вироиш]

Демографическая кривая КНР
Мақолаи асосӣ: Население Китая

Маданият[вироиш]

Мақолаи асосӣ: Культура Китая

В 2006 году в Китае насчитывалось около 570 книжных издательств.

Масъалаҳои гуногун[вироиш]

Пайвандҳои беруна[вироиш]

Commons-logo.svg
Анбори Википедиа аксҳое дар бораи ин мавзӯъ дорад:

Шаблон:Осиё Шаблон:Осиёи Миёна

Шаблон:SAARC

 
Созмони ҳамкории Шанхай
СҲШ.jpg
Қазоқистон  | Қирғизистон  | ҶХЧ  | Русия  | Тоҷикистон  | Ӯзбакистон
Кишварҳо-мушоҳидачиён: Ҳиндустон | Эрон | Муғулистон | Покистон