Balet

Balerinai Faronsa Vilfrid Polle (soli 1977)

Balet (farons. – ballet, itol. – balletto, lot. – ballo – “meraqsam”) — nav'i san'ati sahnavī, ki dar on mazmuni asaru voqea ba vositai obrazhoi raqsī va musiqī ifoda mejobad.

Suça

Suçaiji balet dar libretto (senarija) ifoda megardad. Dar asosi libretto musiqī va raqsu pantomima meofarand, oroişi sahna (dekoratsija) va libos tajjor mekunand. Balet bo hamkoriji senarijanavis, ohangsoz, baletmejster, artistoni balet va rassomi oroişgar tahija megardad. Ba'zan musiqī dar balet cun vositai hamovozī istifoda meşavad. Vale, dar bisjori mavridho ba vositai raqs mazmuni musiqī tafsir mejobad. Dar baleihoi suƶetdor epizodhoi xossa (pa-de-akson) va sahnahoi imovu işoravī mavqei namojon dorand. Dar çarajoni inkişofi balet şaklhoi xoreografiji zerin: duet (pa-de-de), raqshoi gurūhī va ommavī (pa-de-trua, pa-de-kart, granpa, pa-de-ansambl va ƣajra) ba vuçud omadaand, ki az çonibi balerina, raqqosi (raqqosai) jakka, solist va raqshoi umumī bo kordebalet içro meşavand. Balet anvoi zerin dorad: qahramonī, dramavī, haçvī, romantikī, feerija, pantomima va ƣajra. Dar baleti klassikī suƶethoi asotirī, afsonavī va xajolī xele ma'mul budand. Balet dar asosi raqshoi klassikī, xalqī, iƣroqī (groteskī) va pantomima ofarida meşavad.

Ta'rix

Balet dar Avrupo dar Davrai Ehjo pajdo şuda, hamcun nav'i mustaqili san'ati teatrī taşakkul joftaast. Avvalin namoişhoi dabdabanoki teatrī, ki dar onho raqs bo surudu musiqī va deklamatsija omeziş mejoft, oxiri asri XV ba vuçud omadand. Dar asri XVIII ustodoni san'ati raqs anglisho Çon Ric, Çon Uiver, avstrijagī Frans Gilferding, itolijoī Gasparo Ançolini, faronsaviho Mari Kamargo, Ogjus Vestris, Lui Djupor, Mari Salle, Doberval, maxsusan, Ƶan Ƶorƶ Noverro dar inkişofi balet hissai sazovor guzoştand. Dar barobari raqsi klassikiji avrupoī, sabki klassikiji şarqī (xitojī, [[çoponī, hindī, sejlonī, indonezī), ki bo madanijati milliji candinasrai xalqī aloqamand meboşad, baroi taşakkuli balet naqşi muhim bozidaast. Dar ruşdu taşakkulu inkişofi raqsi klassikiji rus I. Valberx, A. Gluşkovskij, K. Didlo, M. Petipa, L. Ivanov, A. Gorskij, M. Fokin barin ustodoni raqs xidmati sazovor kardaand. Corjaki oxiri asri XIX dar ta'rixi baleti rus marhalai buzurg gardid. Dar in davra balethoi «Kūli quvon» (1876), «Nozanini xufta» (1889) va «Şelkuncik»-i P. I. Cajkovskij (1892) pajdo şudand, ki na tanho şuhrati san'ati baleti rus, balki daraçai inkişofi xoreografijai çahonro baland bardoştand. Xoreografijai şūravī an'anahoi behtarini baleti rusro qabul namuda, dar asosi on inkişof joft. Xodimoni san'at jak qator spektaklhoi barçasta: «Lolai surx», «Favvorai Boƣcasaroj», «Romeo va Çuljetta», «Zoluşka», «Guli sangin», «Lavrensija», «Spartak», «Az rohi ra'du barq», «Afsonai işq», «Angara», «Makbet», «Asri tilo» va ƣ.-ro ba sahna guzoştand, ki repertuari doimiji teatrhoi şūravī gardidand. Musiqiji in asarhoro kompozitoron R. Glier, B. Asafev, S. Prokofev, O. Malikov, xoreografijaaşonro R. Zaxarov, Ju. Grigorovic, V. Cabukiani, K. Sergeev, L. Jakobson barin ustodoni nomiji raqs ofaridand. Dar balet raqqosu raqqosahoi mumtozi şūravī M. Semjonova, G. Ulanova, M. Plisetskaja, N. Dudinskaja, A. Messerer, A. Ermolaev, M. Gabovic, V. Vasilev, E. Maksimova, N. Pavlova, M. Sobirova va bisjori dig. ba kamol rasidand.

Baleti toçik

Baleti toçik dar asosi an'anahoi boji raqsi millī va omūxtanu istifodai taçribai xoreografijai rusu çahon ba majdon omadaast.

Ba'di sohibistiqloliji Toçikiston baleti millī, binobar havodisi sijosiju içtimoiji solhoi avval, ba muşkiloti zijod rū ba rū gardid, aksari raqqosoni taçribadida sahnaro tark kardand, qismate az çumhurī hiçrat namudand. Barobari ba e'tidol omadani vaz'i sijosiju içtimoiji çumhurī, Hukumati ÇT, Vazorati farhangi ÇT va rohbarijati Teatri davlatiji akademiji opera va baleti toçik ba nomi S. Ajnī jakcand tadbirro ba naqşa giriftand. Binoi teatr ta'miru tarmim gardid va gurūhi eçodiji boqimonda, sarfi nazar az duşvoriho, korro idoma dod. Dar davomi cand soli axir dar sahnai teatr jak silsila asarhoi nav, az çumla balethoi «Jusuf va Zulajxo»-i T. Şahidī (az rūji dostoni Abdurrahmoni Çomī), «Sijovuş» (muallif va ustodi raqs S. Azamatova), «Karaşmahoi muhabbat»-i V. Motsart, «Buratino»-i N. Sobitov, «Pisari Vatan»-i Ju. Ter-Osipov va ƣ. namoiş doda şudand, ki hamai onhoro sarbaletmejsteri teatr S. Azamatova tahija namudaast. Jak qator raqqosu raqqosahoi çavonu boiste'dod, monandi A. Baxman, Z. Beljaeva, D. Valieva, B. Davlatov, I. Raçabov va dig. ba arsai hunar baromadand. Jak zumra çavononi lajoqatmand – F. Qosimova, M. Azimzoda, P. Toşmuhammadova, I. Ubajdulloev, M. Mahmudzoda va U. Sangalizoda baroi tahsil ba Omūzişgohi akademiji xoreografiji ş. Permi Federatsijai Rossija firistoda şudand, ki muddati 8 sol dar in omūzişgohi nomī tahti sarparastiji ustodoni bomahorati baleti rus Ju. Tolstuxin va N. Kosteljova tahsil karda, ba teatr bargaştand. In çavonon tahti sarparastiji sarbaletmejstri teatr, dorandai çoizai ozmunhoi bajnalmilalī Emil Akmatov dar balethoi klassikī – «Don Kixot»-i L. Minkus, «Ƶizel»-i A. Aden, «Karmen-sjuita»-i Ƶ. Bize–R. Şed-rin, «Şelkuncik»-i P. Cajkovskij va ƣ. naqşho ofaridand. Bo musoidati in çavonon va taşabbusi rohbarijati teatr san'ati B. xele taqvijat joft va baroi ba sahna gu-zoştani asarhoi kompozitoroni çahon va muosiri toçik şaroiti eçodī faroham omad.

Adabijot

• Nurdƶanov N. Tadƶikskij teatr. M., 1968;
• Protsenko A. I. Tantsevalьnoe iskusstvo Tadƶikistana. D., 1979:
• Nurdƶanov N. Opera i balet Tadƶikistana. D., 2010.

Sarcaşma

• Balet // Asos — Boz. — D. : SIEMT, 2013. — (Ensiklopedijai Milliji Toçik : [taxm. 25 ç.] / sarmuharrir N. Amirşohī ; 2011—2017, ç. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.