Isaak Njuton
| Isaak Njuton | |
| Sir Isaac Newton | |
 | |
| Sanai tavallud: | |
|---|---|
| Zodgoh: | |
| Sanai marg: | |
| Mahalli marg: | |
| Mamlakat: | |
| Fazoi ilmī: | |
| Çojhoi kor: | |
| Unvonhoi ilmī: | |
| Alma-mater: | |
| Çoizaho: | |
| Imzo: |
|
 Isaak Njuton dar Vikianbor | |
Isaak Njuton (anglisī: Sir Isaac Newton) - rijozidon, fizikdon, fajlasuf, sijosatmador, professori donişgoh, sitoraşinosi buzurgi inglis.
Mundariça
Zindaginoma[viroiş]
Isaak Njuton 15(25) dekabri soli 1642 dar dehai Vulstorpi Linkolnşir Britanijoi Kabir caşm ba dunjoi rūşan kuşod. Oilai Njutonho az çumlai fermerhoi mijonahol ba hisob meraft. Padaraş to tavalludi ū az çahoni fonj raxti safar basta bud. Modari Njuton az vafoti şavhar bisjor ƣussa xūrdu peş az mūhlat Isaakro ba dunjo ovard, ki bisjor ham majdahaku logaraku bemador bud. Gumon doştand, ki tifl ojanda nadorad. Ammo ū na tanho zinda mond, balki to pirj zist va dar tūli umri bardavomi xud tanho jak marotiba çiddī bemor şudu xalos. Vaj az hamsolonaş bo çismi solim farq mekard. Se soli avval Isaak az domani modar dur naraft. Ba'di on ki modar bori dujum ba rūhonī Smit ba şavhar baromad, tarbijai kūdakro modarkalon ba zimma girift. Isaak az xurdj ba bozicasozī va suratkaşī zavq doşt, dar tanhoī, durtar az hamsolon bodparak, osijobi bodī, soathoi obī va arobacahoi pedaldor mesoxt. Vaqte ki Isaak kalontar şud, ba maktabi ibtidoj ba xondan raft. Pas az 12- solagī tahsilro dar maktabi Grantem idoma baxşid. Isaak maxsusan ba omūzişi fanni matematika şavqi beandoza doşt. 5 ijuni soli 1660 Njuton donişçūi donişgohi Kembriç şud. Az matnhoi sabtgaştai huççathoi soli 1661-i donişgoh ma'lum meşavad, ki ū avvalho « subsajzer» budaast. On solho donişçūjoni qaşşoqro, ki muzdi tahsilro pardoxta nametavonistand va ham xizmati donişçūjoni sarvatmandro içro mekardand, «subsajzer» menomidand. Njuton tanho soli 1664 donişçūi haqiqj şud va soli 1665 unvoni bakalavri sanoei nafisaro muşarraf gaşt. Vale naxustin taçribahoi ilmiaş ba tahqiqi rūşnoī aloqamand budand. Soli 1666 dar Kembriç bemorie cap zad va onro vabo pindoşta bisjoriho az şahr firor kardand. Njuton ham ba Vulstorpi dilpisandaş bargaşt va kunçi uzlat ixtijor namud. Goho dar bogi xilvat tanho qadam mezad, be kitob, be asbobhoi taçribavj budu in çavoni 24 - sola soatho cun fajlasufi solxūrda ba bahri andeşa furū meraft. Va andeşahoi ū samari şigiftangez ba bor ovardand. Vaj qonuni çozibai çahoniro kaşf kard. Rūze az rūzhoi tobiston Njuton zeri daraxti seb nişasta az havoi seruni boƣ lazzat burda, ƣarqi xajol bud, ki nogoh sebi puxtae az şox ba zamin aftoda, riştai andeşahojaşro barkand. Dar rivojate omada, ki seb ba farqi sari olim barmexūrad va boisi kaşfi qonuni çozibai çahonī megardad. In daraxtro, ki ba'di cand vaqt şūhratjor gaşt, solhoi zijod baroi ojandagon nigoh doştand. Cun xuşk şud, az on xarake soxta dar bog guzoştand. Dar voqe' kajho boz Njuton oid ba sababhoi aftodani çismho andeşa merond va ehtimol kanda şuda ba saraş barxūrdani seb jakbora fikri ūro rūşan karda boşad. Ammo cand sol ba'dtar Njuton navişta bud, ki formulai matematikiji qonuni çozibai çahonro vaj ba'di omūxtani qonunhoi olamşumuli Kepler eçod namudaast. Soli 1669 Nijuton professori donişggoh budu sarvariji kafedrai matematikaro ba duş doşt. Baroi donişomūzon leksija mexond va ham bo korhoi ilmj şugl mevarzid. Soli 1670 teleskopi muvofiqtare soxt baroi muşohidai sitorahovu sajjoraho. Hamon sol ba uzvijati Çam'ijati podşohiji London pazirufta şud. Soli 1673 oid ba parokandaşaviji şuo' bo nomi «Nazarijai navi rūşnoī va rang» risolai ilmie navişt, ki dar in soha inqilobi ilmiro ba vuçud ovard. Minba'd asarhojaş «Optika» va «Asoshoi matematikiji filosofijai naturalī» ba naşr rasidand. Vaj nuqtai nazari olimoni barçasta Galileo Galilej, Iogan Kepler va digaronro takvijat baxşida, boz se qonuni harakatro kaşf namuda, dar ilm gulgula barandoxt. Soli 1688 Nijuton uzvi porlumon intixob şud. Ba'di jak sol ba saraş badbaxtj omad. Modaraş az bemoriji domana favtid. Margi modar ba tafakkuri olimi barçasta misli zarbai mudhişi putk ta'siri manfj guzoşt. Digar ū nametavonist darxususi mavzūe cukur andeşa ronad. Jak pardai tirae aqli varo peconida budu imkoni parvozi andeşa namedod. Solhoi 1690-1693 baso rūhşikasta bud. Boz dar rivojate omadaast, ki Njuton pas az sūxtori xonaaş, ki dar in hodisa dastnavishojaş oid ba optikaju mexanika ba komi otaş raftand, ba bemoriji rūhī giriftor gaşt. Nijuton on solho olimi olamşumul boşad ham, zindagiji mijonaholonae doşt. Mablaƣhojaşro ba tadqiqoti ilmī sarf mekard. «Tangdastī,- naviştaast ta'rixdon V. I. Grigorev, beşubha, jake az sababhoi bemoriji rūhiji Nijuton bud. Az in rū vaj mexost ba vazifai noziri sikkaxona ta'in şavad va ham professori donişgoh bimonad. Ū nozir şud va ba içroi vazifa az tahti dil kamar baet va soli 1699 direktor ta'in gaşt. Pas az in vaj soli 1703 ba London kūc bast. Oxiri hamon sol prezidenti Çam'ijati podşohiji London intixob şud. Şūhrataş ba avçi a'lo rasid. Ammo cun peştara tanho bud, novobasta az xonai bohaşamatu şaş xizmatguzor. Dar zindagj Njuton şaxsi xele furūtanu xoksore bud. «Man baroi on dar qullai ilm istodaam, ki guzaştagonamon cunin imkonijat faroham ovardaand»,- gufta bud ū. Az soli 1725 Njuton az xizmat dast kaşid. 20 marti soli 1726 orom in dunjoi foniro padrud guft. Rūzi vafotaş motami millī e'lon gaşt. Turbataşro dar dajri Vestminster, dar şafati qabrhoi şaxsijathoi maşhuri Ingiliston ba xok supurdand.[2]
Kaşfijotho[viroiş]
Fizik va matematiki buzurg Isaak Njuton jake az olimone bud, ki qonunhoi zijodero kaşf kardaast. Harcand qismi zijodi olimoni zamon ateist boşand ham, ammo Njuton dar borai Ezid cunin megūjad: "Çojgirşaviji çirmhoi osmonī va nozukiji harakati onho nişon medihad, ki kajhon az rūji naqşa ofarida şudaast va onro zote idora mekunad. In suxani avvalin va oxirini man ast". Dar kolleçi Triniti donişgohi Kembriç zeri hajkalcai Njuton satrhoi zerini şoir va fajlasufi Rimi Qadim Lukretsij hakkokī şudaand: «Bo aqlu farosataş vaj peşakj banj başarro maftun namud». In suxanon şavqu zavqi naslhoro nisbati zakovati Njuton ravşan bajon mesozad. Njuton jake az asosguzoroni fizikai muosir ba şumor meravad. On korhoero, ki to zamoni ū az Arastu cap karda ba ço ovarda budand, çam'bast namuda, vaj tavonist tahkursiji fizikai klassiki - ilmero guzorad, ki to oƣozi asri XX nazarijai ehtimolijat va mexanikai kvantī sarhadi on ba hisob meraftand. Njuton qonunhoi asosiji mexanikaro aniku muşaxxas bajon namud ba monandi Mexanikai Njutonī. Vaj ofarandai barnomai jagonai fizika oid ba şarhi hamai hodisahoi tabiat dar asosi mexanika ba hisob meravad. Olim qonuni çozibai çahoniro kaşf namud, harakati sajjorahoro dar atrofi Oftob va Mohtobro dar girdi Zamin, sababi maddu çazrro fahmond. Vaj (novobasta az G. Lejbnis) hisobi differensialj va integraliro kor karda baromad, aberratsija va parokandaşaviji şuo'ro kaşf namud, interferensija va difraksijaro tahqiq kard, nazarijai korpuskuljariji rūşnoiro takmil dod, teleskopi oinagj niz ixtiroi vaj ast. Ba kaşfijoti ū Zamoni Njutonī niz doxil meşavad.[2]
Nigared niz[viroiş]
Ezoh[viroiş]
- ↑ 1.0 1.1 Nьjuton Isaak // Bolьşaja sovetskaja entsiklopedija: [v 30 t.] / pod red. A. M. Proxorov — 3-e izd. — M.: Sovetskaja entsiklopedija, 1974. — T. 18 : Nikko — Otolitы. — S. 164–166.
- ↑ 2.0 2.1 Musskij S., Semaşko I. 100 insoni buzurggarin. Tarçumai Qurbon Madaliev. – Duşanbe, 2010. - S. 141 - 144
