Ijoloti Muttahidai Amriko

{{{Nomi toçikī}}}
{{{Nomi aslī}}}

Şior: «Ba Xudo bovarī dorem»
Surudi millī: «[[Surudi milliji {{{Nomi toçikī}}}|Surudi milliji Ijoloti Muttahidai Amriko]]»
Rūzi istiqlolijat	(az 4 ijuli 1776)
Zaboni rasmī	Anglisī
Pojtaxt	Vaşington
Şahri kalontarin	Nju-Jork,
Idorai davlat	Respublikai federalī konstitutsionī
{{{Vazifai sarvaron}}}	Donald Tramp
Masohat   • Hamagī   • Foizi ob.	3-um çoj dar çahon 9,857,306 km² 2.23 %
Aholī   • Hamagī (2014)   • Zicī	3-um çoj dar çahon 320,061,700 32 nafar/km²
MMD   • Hamagī   • Ba sari aholī	1-um çoj dar çahon 16.768 trln. $ 53,001 $
Puli millī	Dollari IMA
Internet-Domen	.us .gov .mil .edu
Kodi telefon	+1
Soat	UTC -5 to -10
Anbori Vikipedia dar borai in mavzū' gurūh dorad: Ijoloti Muttahidai Amriko

Ijoloti Muttahidai Amriko (IMA) — kişvarest dar Amrikoi Şimolī. In mamlakatro aksari vaqt incunin Amriko niz menomand. Sokinoni in kişvar amrikoiho meboşand. Qismi asosiji hududi IMA dar qit'ai Amrikoi Şimolī çojgir ast. Kişvar dar Şarq bo ukjonusi Atlantika, dar Ƣarb bo uqjonusi Orom, dar çanub bo Meksika va dar Şimol bo Kanada hamsarhad meboşad. Pojtaxti IMA Vaşington dar havzai Kolumbija meboşad. Şahrhoi buzurgtarin: Nju Jork, Los Ançeles, Texas, Cikago va dig.

Cuƣrofija

Mavqei çojgirşavī

Masohati asosiji IMA (bo nom ijolathoi qit'avī) qit'ai Şimoliji Amriko darbar girifta az sohili uqjonusi Atlantik az çonibi Şarq to sohili uqjonusi Orom dar Ƣarb tūl kaşidaast. IMA dar çanub bo Meksika, dar şimol bo Kanada hamsarhad ast. Ba ƣajr az in ba IMA boz du ijolat doxil meşavad. Dar qismi şimolu-şarqiji Amriko ijolati Aljaska çojgir ast, ki hamcunin bo Kanada hamsarhad meboşad. Dar uqjonusi Orom ijolati çazira i Gavajī. Ba hajati IMA hamcunin jakcand çaziraho dar bahri Karib monandi Puerto-Riko, dar uqjonusi Orom (Samoai Amrikoī, Miduej, Guam va ƣajraho) doxil meşavand.

Masohati tobe'şuda

Dar zeri tobe'i IMA jakcand çaziraho, doroi nişonai gunogun hastand, lekin in çaziraho ba davlat doxil nameşavand. Dar qismati çazirai azxudnaşudai atolli Palmira purra Konstitutsijai IMA ba kor meravad. Qismati digaraş boşad az rūi qonunu qoidai xeş amal mekunad. Az hama buzargtarin az çazirahoi tobe'i IMA, Puerto-Riko meboşad.

Ta'rix

Rūzhoi ta'rixī

• 1620 — avvalin mustamlikai anglisho dar Amrikoi Şimolī Plimut ta'sis gardidaast, markazi Anglijai nav, markazi ta'rixiji IMA ast.
• 1626 — Holand şahraki Amsterdami Navro ta'sis medihad, ki dertar ba şahri Nju-Jork tabdil joft.
• 1776, 4 ijul — Deklaratsijai sohibistiqloli IMA az Britanijai Kabir qabul gardid. 4 ijul — Rūzi istiqlolijati Ijoloti Muttahidai Amriko meboşad.
• 1812—1815 — iştiroki IMA dar çangi soli 1812.
  • 1814, 24 avgust — ruj dodani suxtori şahri Vaşington az çonibi quşunhoi britonī.
  • 1814, 24 dekabr — ba imzo rasidani Şartnomai Gent.
  • 1815, 8 janvar — şikast xurdani quşunhoi britonī dar zaduxūrdi nazdi şahri Nju-Orlean (Orleani Nav).
  • 1815, 17 fevral — Şartnomai Gent, e'loni rasmiji ba oxir rasidani çang.
• 1819, 21 fevral — tasdiqi şartnomai Adams-Onis oidi Florida ba mablaƣi 5 mln dollar.
• 1830 — Kongressi IMA qonun oidi deportatsijai hinduhoi qismati şarqiji sohili IMA-ro ba Oklaxoma kabul menamojad, (Indian Remove Act).
• 1846—1848 — çangi zabtkorona bar ziddi Meksika, dar oqibati in çang, ijolathoi hozirai qismi çanubī-ƣarbī, ja'ne nimi hududhoi zamini Meksika ba hududi IMA hamroh karda şudaand.
• 1861—1865 — Çangi şahrvandī dar IMA; nest kardani boqimondahoi ƣulomdorī dar IMA.
• 1867 — xaridoriji nimçazirai Aljaska az imperoturiji Rusija.
• 1917 — doxil şudani IMA ba Çangi jakumi Çahon va çonibdori Ittihodi harbiji Antanta gardidani on.
• 1941-1945 — iştiroki IMA dar Çangi Dujumi Çahon az çonibi ittihodi davlathoi ziddifaşistī.
  • 1941, 7 dekabr — hamlai çoponiho ba bazai harbiji Perl-Xarbor, doxil gardidani IMA ba Çangi Dujumi Çahon.
  • 1945, 6 avgust va 8 avgust — IMA ba şahrhoi Hiroşima va Nagasaki (Çopon) bombai atomī mepartojad: dar natiça taqriban 150 haz. naf. odam halok meşavand.
  • 1945, 15 avgust — Ruzi Ƣalaba bar ziddi Çoponi militaristī. (V-J Day)
• 1960, avgust-oktjabr — milligardonidani korxonahoi şaxsiji amrikoī dar Kuba.
• 1960, nojabr — ƣalabai Çon Fiçerald Kennedi (hizbi demokratiji IMA) dar intixoboti prezidentī .
• 1961, 20 janvar — ba mansabi Prezidenti IMA ta'in gardidani Çon Kennedi.
• 1961, 5 maj — Alan Şepard dar kiştiji «Merkurij» ba kajhon parvoz namud.
• 1962, 3 fevral — Çon Kennedi xaridu furuşro bo davlati Kuba man' kard.
• 1962, — ruj dodani būhroni Karib.
  • 8 sentjabri 1962 — muşakhoi atomiji IÇŞS SS-4 va SS-5, ki ba IMA xatarovar bud ba vositai kiştiho ba Kuba vorid karda şudand.
  • 22 oktjabri 1962 — baromadi prezidenti IMA Çon Kennedi bo vositai televizion oid ba mas'alai būhroni Karib.
  • 28 oktjabri 1962 — ba'di guftuşunidhoi duru daroz sarvari Ittihodi Şuravī, N.S. Xruşjov oid ba barovardani muşakhoi atomiji IÇŞS az Kuba e'lon namud.
• 1963, maj — baromadhoi ommaviji aholiji sijohpusti Birmingem (ijolati Alabama) bar ziddi huquqvajronkuniho va naƶodparastī.
• 1963, 22 nojabr — az çonibi terrorist kuşta şudani prezidenti IMA Çon Kennedi .
• 1964 — 1973 — iştiroki IMA dar cangi Vetnam.
• 1969, 21 ijul — kajhonavard Nil Olden Armstrong bori avval ba rūi Moh baromad.
• 1991 — iştiroki IMA dar çang dar xaliçi Fors.
• 1992, 30 aprel — 2 maj — isjoni sijohpuston dar Los-Andƶeles.
• 1999 — «intervensijai gumanitarī» bar ziddi Jugoslavija.
• 2001 — hamlai terroristiji 11 sentjabri soli 2001 ba IMA
• 2003 — iştiroki IMA dar çangi Iroq.
• 2005, sentjabrь — tūfoni «Katrina», zeri ob mondani şahri Orleani Nav, rūj dodani betartibiho dar şahr.
• 2007 — buhroni ipotekī dar kişvar.
• 2008, sentjabr — sarşaviji buhroni molijavī dar IMA.
• 2011, mart — oktjabr — amalijoti nizomī ziddi Livija.
• 2014, sentjabr — iştiroki IMA dar çangi şahrvandiji Surija.

Soxti ma'murī sijosī

Taqsimoti ma'murī

Davlati IMA az 50 ijolat iborat buda, hamai onho barobarhuquq meboşand, va hamcunin Vaşington dar Havzai Kolumbija doroi maqomi pojtaxt meboşad. Har jak ijolat doroi konstitutsijai xeş, hokimijati qonunbaror, içrokunanda va sudī ast. Ijolat iborat az kauntiho (dar Luiziana ta'rixan kalimai «çam'omad» (anglisī: parish), (dar Aljaska kalimai "havza" (anglisī: borough)) istifoda burda meşavand, ast — nisbatan qit'ahoi ma'muriji xurdtare meboşand va huquqhoi hukmroniji mahdudtar dorand. Huquqi kauntiho az on iborat meboşad, ki ba instithoi davlatī nazorat barand.

Ijolathoi IMA

Ijolatho	Masohat, haz. km² (1996)	Şumora, mln naf. (1996)		Tobe'ijati ma'murī
Ajdaho (Idaho)	216	1,2		Bojse (Boise)
Ajova (Iowa)	146	2,9		De-Mojn (Des Moines)
Alabama (Alabama)	133,9	4,3		Montgomeri (Montgomery)
Aljaska (Alaska)	1523	0,6		Çuno (Juneau)
Arizona (Arizona)	295	4,4		Finiks (Phoenix)
Arkanzas (Arkansas)	138	2,5		Litl-Rok (Little Rock)
Virçinijai Ƣarbī (West Virginia)	62,6	1,8		Carlston (Charleston)
Vajoming (Wyoming)	253,4	0,5		Şajenn (Cheyenne)
Vaşington (ijolat) (Washington)	176,5	5,5		Olimpija (Olympia)
Vermont (Vermont)	24,9	0,6		Montpiljer (Montpelier)
Virçinija (Virginia)	105,2	6,7		Ricmond (Richmond)
Viskonsin (Wisconsin)	169,6	5,2		Madison (Madison)
Gavajī (Hawaii)	16,7	1,2		Gonolulu (Honolulu)
Çorçija (Georgia)	152,6	7,4		Atlanta (Atlanta)
Delaver (Delaware)	5,3	0,7		Dover (Dover)
Illinojs (Illinois)	150	11,9		Springfild (Springfield)
Indiana (Indiana)	94	5,8		Индианаполис (Indianapolis)
Kalifornija (California)	411	31,9		Sakramento (Sacramento)
Kanzas (Kansas)	213,1	2,56		Topika (Topeka)
Kentukkī (Kentucky)	104,6	3,9		Frankfort (Frankfort)
Kolorado (Colorado)	270	3,8		Denver (Denver)
Konnektikut (Connecticut)	12,9	3,3		Xartford (Hartford)
Luiziana (Louisiana)	125,6	4,4		Baton-Ruƶ (Baton Rouge)
Massacusets (Massachusetts)	21,4	6,1		Boston (Boston)
Minnesota (Minnesota)	225,2	4,7		Sent-Pol (St. Paul)
Missisipī (Mississippi)	123,5	2,7		Çekson (Jackson)
Missurī (Missouri)	180,5	5,4		Çefferson-Siti (Jefferson Sity)
Micigan (Michigan)	250,5	9,6		Lansing (Lansing)
Montana (Montana)	380,8	0,9		Xelina (Helena)
Men (Maine)	85,8	1,2		Ogasta (Augusta)
Merilend (Maryland)	27,1		5,07	Annapolis (Annapolis)
Nebraska (Nebraska)	200,3		1,7	Linkoln (Lincoln)
Nevada (Newada)	286,4		1,6	Karson-Siti (Carson City)
Nju-Çersī (New Jersey)	20,2		8	Trenton (Trenton)
Nju-Jork (ijolat) (New York)	137,3		18,2	Olbani (Albany)
Nju-Meksiko (New Mexico)	315		1,7	Santa-Fe (Santa Fe)
Nju-Hempşir (New Hampshire)	24		1,2	Konkord (Concord)
Ohajo (Ohio)	116,1		11,2	Kolumbus (Columbus)
Oklahoma (Oklahoma)	181,1		3,3	Oklahoma-Siti (Oklahoma City)
Oregon (Oregon)	251,2		3,2	Sejlem (Salem)
Pensilvanija (Pennsylvania)	118,5		12,1 (1994)	Xarrisberg (Harrisburg)
Rod-Ajlend (Rhode Island)	3,2		1,0	Providens (Providence)
Dakotai Şimolī (North Dakota)	183		0,7	Bismark (Bismarck)
Karolinai Şimolī (North Carolina)	136,4		7,3	Roli (Raleigh)
Tennessī (Tennessee)	109,2		5,3	Naşvill (Nashville)
Texas (Texas)	691,2		19	Ostin (Austin)
Dakotai Çanubī (South Dakota)	199,7		0,7 (1994)	Pirr (Pierre)
Karolinai Çanubī (South Carolina)	80,6		3,7	Kolumbija (Columbia)
Florida (Florida)	152		14,4	Tallaxassi (Tallahassee)
Juta (Utah)	219,9		2	Solt-Lejk-Siti (Salt Lake City)
Havzai Kolumbija (Columbia)	0,2		0,5	Vaşington (ijolat) (Washington)

Soxtori sijosī

Oidi Konstitutsijai IMA, ki soli 1787 qabul gardida bud, ba'ze uhdadoriho oidi hokimijati davlatī ba xokimijati Federaliji IMA doda şudaast. Uhdadoriji davlatī, ki ba zeri nazorati hokimijati federalī doxil nameşavad, az çonibi ştati IMA içro karda meşavad.

Dar Konstitutsijai IMA prinsipi taqsimoti hokimijat amal mekunad, ki oidi on hokimijati federalī doroi organhoi huquqbaror, içroija va sudī kor mebarad, ki novobasta az hamdigar kor mebarand.

Organi balanddaraçai hokimjati qonunbaror - Kongressi IMA ki iborat az du palata meboşad:

• palatai pojonī — Palatai namojandagon;
• palatai boloī — Senat.

Organi balanddaraçai hokimijati içrokunanda — prezidenti IMA. Prezident — sardori davlat, sarfarmonddehi quvvahoi musallahi kişvar. (ba rujxati prezidentoni IMA nazar kuned). Incunin vazifai noib-prezident ham hast.

Organi oliji hokimjati sudī — sudi oliji IMA

Hizbhoi asosī — Hizbi çumhurixohoni IMA va Hizbi demokratiji IMA. Incunin hizbhoi digari xurd mavçud hastand.

Sijosati xoriçī

IMA — a'zoi doimiji Ittifoqi Bexatariji Sozmoni Millali Muttahid. A'zoi NATO, OBSE va dig sozmonhoi çahonī va mintaqavī ast.

Iqtisodijot

Dar soli 2005 Mahsuloti Doxiliji IMA ba 3,6 % zijod şuda $12,5 trln dollarro taşkil mekard.

Farhang

Din

Beştari dinho: protestantī va katolikī ba nazar merasad.

Idho

Sana	Nomi toçikī	Nomi aslī	Ezoh
1 janvar	Soli nav	(angl. New Year’s Day)
3-jum rūzi duşanbei mohi janvar	Rūzi Martin Ljuter King	(angl. Martin Luther King, Jr. Day)
3-jum rūzi duşanbei mohi fevral	Rūzi prezidentī	(angl. Presidents' Day)	Rūzi tavalludi Çorç Vaşington
Rūzi duşanbei oxirini mohi maj	Rūzi joddoşti şahidon	(angl. Memorial Day)
4 ijul	Rūzi istiqlolijat	(angl. Independence Day)
2-jum rūzi duşanbei mohi oktjabr	Rūzi Kolumb	(angl. Columbus Day)	Rūzi kaşf şudani qit'ai Amerika
11 nojabr	Rūzi veteranho	(angl.  Veterans Day)
4-um pançşanbei mohi nojabr	Rūzi minnatdorī	(angl.  Thanksgiving Day)
25 dekabr	Rūzi tavalludi Isoi Maseh	(angl.  Christmas)

Nigared

• Telekommunikatsijai IMA
• Naqlijot dar IMA

Pajvandhoi beruna

• Ofitsialьnыj portal Federalьnogo pravitelьstva SŞA (angl.)
• Vladimir Majakovskij. Mojo otkrыtie Ameriki (Wikisource)