Аморати Арминиё

Мазмунҳои дигари «Аморат »; ҳамчунон ниг. мазмунҳои дигар.

Аморати Арминиё
685 — 885
Пойтахт	Двин[d] ва Бардаъ
Забон(ҳо)	арманӣ, Caucasian Albanian[d], гурҷӣ, арабӣ ва форсӣ
Шакли ҳукмронӣ	подшоҳии мутлақ[d]

Аморати Арминиё (ал-Арминиё)  — давлати тобеъи Хилофати Уммавиён ки баъдтар тобеъи аз Хилофати Аббосиён гардид, бо пойтахти он дар Дабил буд, ки дар натиҷаи забтҳои арабҳо дар Қафқоз ташкил ёфт. Дар аввал, он заминҳои собиқ салтанатҳои Арманистони Бузург, Иберия ва Албанияи Қафқозро дар бар мегирифт. Баъдтар, Аморати Тифлис ва Аморати Ар-Рон аз он ҷудо шуданд. Аморати Арминиё соли 885 дар натиҷаи шӯришҳои мардуми арман ва гурҷӣ аз байн рафт.

Таърих

Ташаккул

Пас аз шикасти Шоҳаншоҳии Сосонӣ дар ҷанг бо арабҳо дар солҳои 630, марзпонҳои Арманистон дар асл истиқлолият пайдо карданд ва унвони ишхонҳо (шоҳзодагон)-ро ба даст оварданд. Аммо, аллакай дар соли 637, ишхони Вараз-Тиротс Багратунӣ мағлуб шуд ва бартарии халифа Умар ибни Хаттобро эътироф кард. Арманистон ба як мулки мустақил дар дохили Хилофати Араб табдил ёфт, ки ҳамаи заминҳои арманиҳоро, ки қаблан ба Имперотурии Бизонс тааллуқ доштанд, низ дар бар мегирифт. Аммо на ҳама феодалҳои арманӣ ҳокимияти арабҳоро эътироф мекарданд. Онҳо бо Иберия ва Албанияи Қафқозӣ иттифоқ бастанд.

Соли 639 аввалин ҳуҷуми муҳими арабҳо ба Қафқоз сурат гирифт, ки дар он шаҳри муҳими стратегӣ Двин забт карда шуд, ки номи он Дарбил номгузорӣ шуд. Он ба пойгоҳи ҳамлаҳои минбаъдаи арабҳо ва баъдтар пойтахти Аморати Арминиё табдил ёфт. Аз соли 640 Двин ба қароргоҳи ҳокимони мусалмони минтақаи Арминиё табдил ёфт, ки илова бар заминҳои арманӣ, инчунин Иберия, Албанияи Қафқозӣ ва Боб-ул-Абвоб (Дербенти муосир)-ро дар бар мегирифт. Дар айни замон, мақоми „ғаҳеретс“ „ишхон“ (шаҳзода) ғайрирасмӣ пайдо мешавад.

Ҳамлаи дуюми арабҳо ба Арманистон дар солҳои 642- 643 ва ҳамлаи сеюмин — соли 650 сурат гирифт, вақте ки заминҳои шимоли кӯли Ван ишғол карда шуданд. Соли 651 як гурӯҳи исломӣ аз ҷониби Албанияи Қафқозӣ ба қаламрави Арманистон ворид шуд. Ҳокими Арманистон, Ишхон Теодорос Рштунӣ, ки муборизаро барои истиқлолияти Арманистон аз хилофат роҳбарӣ мекард, ихтиёран ҳокимияти мусалмононро дар ивази эътирофи ӯ ҳамчун шоҳзодаи ниммустақили Арманистон эътироф кард. Ӯ ин қадамро бо арзёбии бартариҳои пешниҳодҳои сулҳи арабҳо гузошт ва бо ҳокими Сурия — Муъовия ибни Абусуфиён ба анҷом расонд ва шартномаеро имзо кард, ки мувофиқи он Арманистон ҳамчун давлати вобаста бо ӯҳдадории пардохти хироҷи солона (бо таъхири 3 сол аз замони созишнома) ва додани 50 ҳазор сарбоз ба артиши хилофат эътироф карда шуд. Бо ёрии арабҳо, Теодорос Рштунӣ ҳамлаҳои византиягиҳоро бозмедошт. Соли 655 мусалмонон тавонистанд Теодосиополис (ҳоло шаҳри Эрзурум дар шарқи Туркия)-ро забт кунанд.

Дар соли 655, бо истифода аз шӯриши як қисми арманиҳо бар зидди Рштунӣ, охирин сарнагун карда шуд ва ба ҷои шоҳзодаи ниммустақил Аморати Арминиё таъсис дода шуд. Аввалин раҳбари он Ҳудайфа ибни ал-Ямон буд. Дар соли 657, дар натиҷаи мубориза барои қудрат дар хилофат байни халифа Алӣ ибни Абутолиф ва Муовия ибни Абусуфён, аксари лашкари араб аморатро тарк карданд. Византиягиҳо аз ин истифода бурда, бо ёрии оилаи Мамикониён ҳамаи минтақаҳои онро забт карданд. Дар асл, он аз мавҷудият бозмонд.

Дар соли 661, Муъовия ибни Абусуфиён, ки халифаи Хилофати Умавиён шуд, ба шоҳзодаҳои арманӣ огоҳномаи қатъӣ дод, ки салоҳияти ӯро эътироф кунанд ва пардохти хироҷро аз нав оғоз кунанд. Барои пешгирӣ аз ҷанги нав, шоҳзодаҳо маҷбур шуданд таслим шаванд. Имперотурии Бизонс (Византия), дар навбати худ, натавонист ба лашкари араб, ки аксари заминҳои Қафқозро аз нав ишғол карданд ва Аморати Арминиёро барқарор карданд, муқовимат кунад.

Дар солҳои 681–685 шӯриши арманиҳо таҳти роҳбарии Григор Мамиконян ба амал омад. Дар айни замон, хазарҳо ба заминҳои Арманистон ҳамла карданд. Бо вуҷуди шикасти шӯришгарон, хилофат маҷбур шуд мавқеи „гаҳеретс-ишхон“-ро, ки Ашот Багратунӣ дар он буд, эътироф кунад.

Аз байн рафтани аморат

То миёнаҳои асри IX майлҳои марказгурези дар Хилофати Аббосиён, ки дар он ҷо давлатҳои мустақили Сомониён, Тулуниҳо ва Идрисиён воқеан ташкил шуда буданд, шиддат гирифтанд. Дар айни замон, шоҳзодаҳои гурҷӣ ва арманӣ тақвият ёфтанд ва Имперотурии Бизонс (Византия) ба ҳуҷум гузашт. Дар соли 850, як шӯриши дигари арманиҳо саркӯб карда шуд. Аммо, дар ҷанги солҳои 860–863, Имперотурии Бизонс пирӯзии назаррас ба даст овард ва ба аморати Арманиё ҳамла кард. Дар ин вақт, давлатҳои Кайсит дар Манзикерт аз аморат ҷудо шуд.

Дар соли 873, талошҳои асосии Хилофати Аббосиён бар зидди Имперотурии Бизонс равона карда шуданд, ки як маъракаи пуриқтидори низомиро оғоз кард. Ин боиси шиддат гирифтани фаъолиятҳои зиддиарабии шоҳзодаи шоҳзодаҳо Ашот Багратунӣ гардид, ки аз соли 877 инҷониб пайваста бо амирони Хилофати Аббосиён дар Қафқоз муқовимат мекард. Дар ин вақт, аморат ба минтақаи атрофи Двин, ки минтақаҳои байни кӯлҳои Ван ва Севанро фаро мегирифт, маҳдуд карда шуд. Ниҳоят, дар соли 884, аморати Арминиё аз байн рафт.

Манбаъ

• А. Н. Тер-Гевондян. Армения и арабский халифат. — Ер.: Изд-во АН Арм. ССР, 1977. (рус.)
• John Douglas. The Armenians, J.J. Winthrop Corp., New York, 1992.
• Robert H. Hewsen. Armenia: A Historical Atlas. — University of Chicago Press, 2001. — 341 p. — ISBN 0226332284, ISBN 9780226332284.
• Jones, Lynn (2007). Between Islam and Byzantium: Aght'amar and the Visual Construction of Medieval Armenian Rulership. Ashgate Publishing, Ltd. ISBN 0754638529.