Бану Мунаҷҷим

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Jump to navigation Jump to search
Бану Мунаҷҷим

Банӣ Мунаҷҷим, ё Бану Мунаҷҷим (ар. بنو المنجم‎‎) — лақаби хонадони аҳли илм, фарзандон ва авлоди Абуалӣ Яҳё ибни Абимансур, олимони эронитабор (асрҳои 8–9), ки дар дарбори хулафои аббосӣ ҷойгоҳи махсусе доштанд.

Шаҷаранома[вироиш | вироиши манбаъ]

Лақаби Банӣ Мунаҷҷим ба ин хонадон ба сабаби таҳқиқоти нуҷумии сардори хонадон – Абуалӣ Яҳё ибни Абимансур дар дарбори Маъмун (ҳукмр. 813–33) дода шудааст.

Яҳё ибни Абимансур[вироиш | вироиши манбаъ]

Мунаҷҷими барҷастаи садаи IX Абуалӣ Яҳё ибни Абимансур дар ибтидо номи форсии «Бизист» дошта, аввал мунаҷҷими Фазл ибни Саҳл – вазири Маъмун буд, пас аз кушта шуданаш (817) мунаҷҷими махсуси Маъмун таъйин гардид ва исломро қабул карда, номи арабӣ гирифт. Дар сарчашмаҳо таҳти лақабҳои «Ҳосиб» ва «Абулфаворис» низ ёд мешавад. Яҳё муддате сарпарастии умури молии «Байту-л-ҳикма»-ро бар уҳда дошта, дар ҳамон ҷо ба омӯзгории Банӣ Мусо пардохт. Дар баъзе сарчашмаҳо вафоти ӯро миёни с-ҳои 832–34 овардаанд. Лекин Умар Ризои Каҳҳула дар «Муъҷаму-л-муаллифин» таърихи вафоти ӯро с. 845 қайд мекунад. Бино бар навиштаи Ибни Надим, Яҳё ҳангоми сафари Маъмун ба Тарсус дар Ҳалаб вафот карда, дар қабристони «Қурайшӣ» ба хок супорида шудааст.

Таҳқиқоти нуҷумии Яҳё[вироиш | вироиши манбаъ]

Таҳқиқоти нуҷумии Яҳёро ба чанд самт тақсим кардан мумкин аст. Аввал – таҳқиқо ти ӯ дар расадхонаҳои «Шамсия»-и Бағдод ва «Дайри Мурон» дар кӯҳҳои Қосиюни шим. ғарбии Димишқ. Дар расадхонаи «Дайри Мурон» Ҳабаш Ҳосиб ва дар «Шамсия» Яҳё сарпарасти таҳқиқот буданд ва натиҷаҳои илмии худро таҳлилу муқоиса мекарданд. Дар яке аз чунин таҳлилҳои илмии с-ҳои 827–28, вақте ки ситорашиносони «Шамсия» миқдори майли куллии Офтобро 23º 33′ 52″ муайян карда, муҳаққиқони «Дайри Мурон» 23º 35′ муқаррар намуданд, Маъмун натиҷаи кори «Шамсия»-виёнро рад кард. Берунӣ сабаби ихтилофоти натиҷаҳоро баландии гуногуни мавзеи расадхонаҳо, баъзе донишмандон хатоии афзору иштибоҳи мунаҷҷимон донистаанд.

Баъд Яҳё гурӯҳи мунаҷҷимонеро роҳбарӣ кардааст, ки ба муайянкунии тӯли 1°-и нисфуннаҳор (меридиани Замин) барои ёфтани андозаи кураи Замин машғул буданд. Мақсади Яҳё аниқ намудани дарозии меридиани Замин буд, ки ҳанӯз олими Юнони Қадим Эратосфен (276–194 то м.) ҳисобаш карда буд.  Ин кор дар ду самт амалӣ мешуд.  Гурӯҳи якум ба ҳисоби масофае, ки (дар рӯйи Замин чен карда мешуд) то баландии Ситораи Қутби афзоиш ёбад ё кам шавад, машғул буданд. Гурӯҳи дувум усули секунҷаҳои куравӣ (сферавӣ)-ро истифода бурда, ченкуниро аз баландии кӯҳе, ки дар канори дарё ё дашти ҳамвор қарор дошт, оғоз намуда, бо истифода аз устурлоб миқдори майли уфуқро ҳисоб карданд. Натиҷаи ин таҳқиқот аз таҳқиқоти муосир каме фарқ мекунад.

Осор[вироиш | вироиши манбаъ]

Яҳё муҳимтарин натиҷаҳои нуҷумӣ, таҳқиқоти худ ва зердастонашро дар машҳуртарин асари «Зиҷи мумтаҳани Маъмунӣ» (мумтаҳан – номи зиҷҳое, ки дар асоси расадҳои мустақиле навишта шудаанд) гирд овардааст. Дар он Яҳё миқдори майли куллии Офтоб (эклиптика)-ро  23° 33′ 52″ ҳисоб кардааст, ки аз ҳисоби имрӯзааш 2′ камтар аст. Ӯ инчунин давомнокии соли офтобиро 365 рӯзу 5 соату 46 дақ. 21 с ҳисоб кардааст, ки аз ҳисоби муосири он 2 дақ. фарқ мекунад. Ин китоб бо номҳои «Зиҷи Шамсия» ва «Зиҷи муҷарраби Маъмунӣ» низ маълум буда, байни донишмандони пас аз ӯ шуҳрати калон дошт. Аз ҷумла Абурайҳони Берунӣ дар «Қонуни Масъудӣ», Ибни Юнус дар «Зиҷи кабири Ҳокимӣ» ва Собит ибни Қурра  аз он истифода кардаанд. Яҳё китобҳое ба номи «Мақолатун фӣ амали иртифои судси соату-л-арзи мадинату-л-ислом» ва «Китоб-ур-руҷӯъ ва-л-ҳубут»  низ доштааст, ки боқӣ намондаанд.

Абулҳасан Алӣ ибни Яҳё[вироиш | вироиши манбаъ]

Абулҳасан Алӣ ибни Яҳё ибни Абимансуру-л-Мунаҷҷим (815–88), писари калонии Яҳёст, ки лақаби «Мунаҷҷим»-и хонадон аз ӯ мерос мондааст (инчунин, бо лақаби «Ахборӣ» низ ёд мешавад). Ӯ, чун падараш, ба дарбори аббосиён роҳ ёфта, яке аз корҳои муҳимтаринаш таъсиси маҷмӯаи фарҳангии «Хизонату-л-ҳикма» («Хазинаи ҳикмат») барои вазир Фатҳ ибни Хоқон буд. Абулҳасан, инчунин, ба табобат, мусиқӣ ва шеър алоқа дошт ва тарғибгари корҳои илмӣ буд. Қусто ибни Луқо «Китоб фӣ-л-мадхал ило илму-л-ҳандаса» ва Собит ибни Қурра «Китоб фӣ мо саъала Абулҳасан Алӣ ибни Яҳё ал-Мунаҷҷим мин абвоби илму-л-мусиқӣ»-ро барои ӯ таълиф кардаанд. Абулҳасан с. 888 дар шаҳри Сомарра вафот кардааст. Осори Абулҳасан аз «Ахбори Исҳоқ ибни Иброҳим Муслӣ», «Китоб-ут-табих», «Аш-шуароу-л-қудамо ва-л-исломийин» (муҳимтарин асари ӯ дар бораи сабкҳои шеъри арабӣ) иборат будааст. Абулҳасан шеър низ месурудааст ва Ибни Халикон ва Абурайҳон Берунӣ дар «Осору-л-боқия» чанд байт аз ашъори ӯро овардаанд.

Абуаҳмад Яҳё ибни Алӣ[вироиш | вироиши манбаъ]

Абуаҳмад Яҳё ибни Алӣ ибни Яҳё ибни Абимансур ал-Мунаҷҷим ан-Надим (855–912) яке аз писарони Абулҳасан Алист, ки дар соҳаи адабиёт ва мусиқӣ машҳур шуд. Ӯ дар дарбори Муътазид (ҳукмр. 892–902) ва Муктафӣ (902–08) эҳтироми калон дошт. Аз хонаводаи Банӣ Мунаҷҷим Абуаҳмад ягона фардест, ки ҳам китобаш боқӣ ва ҳам маълумоти кофӣ аз зиндагии ӯ мондааст. Осори ӯ: «Ал-боҳир фӣ ахбори шуарои мухазрам-ид-давлатайн» (дар бораи зиндагиномаи шоирони давраи гузариши ҳукумати исломӣ аз Умавиён ба Аббосиён. Ӯ китобро ба итмом нарасонд, онро пас аз маргаш писараш Абулҳасан ба охир расондааст), «Рисолатун ило Қусто ибни Луқо ва Ҳунайн ибни Исҳоқ» (дар бораи баҳси ӯ бо Қусто ибни Луқо дар бораи мазҳаб буда, боқӣ намондааст). Муҳимтарин китоби ӯ «Рисолатун фи-л-мусиқӣ» аст, ки ҷанбаҳои гуногуни мусиқии қадими арабиро тавзеҳ медиҳад. Дар он истилоҳоти сершумори мусиқӣ ба забони форсӣ шарҳ ва таъриф шудааст. Нусхаҳои ин китоб дар китобхонаҳои Лондон, Қоҳира, Бағдод ва Ҳиндустон маҳфузанд.

Абуабдуллоҳ Ҳорун ибни Алӣ[вироиш | вироиши манбаъ]

Абуабдуллоҳ Ҳорун ибни Алӣ ибни Яҳё ибни Абимансур Мунаҷҷими Бағдодӣ (865–901) яке аз писарони Абулҳасан Алӣ буда, чун падару бародараш дар дарбори Аббосиён обрӯю эътиборе дошт. Осори ӯ: «Ал-бореъ фӣ ахбор-иш-шуаро» (зиндагиномаи 160 шоирро дар бар мегирад), «Ахбору-ш-шуароу-л-кабир», «Китоб-ун-нисо ва мо ҷоа фиҳинна мину-л-хабар ва маҳосин ва мо қила фиҳинна мини-ш-шеър ва калому-л-ҳасан» иборат аст.

Абуисо Аҳмад ибни Яҳё[вироиш | вироиши манбаъ]

Абуисо Аҳмад ибни Яҳё ибни Абимансур (с. тав. номаълум – ваф. 932), бародари Абуаҳмад Яҳё. Дар бораи зиндагии ӯ маълумот нест. Аз ӯ осори зерин боқӣ мондааст: «Рисола фӣ нубувати Муҳаммад» ва «Таърих синну-л-олам».

Абулҳасан Аҳмад ибни Яҳё[вироиш | вироиши манбаъ]

Абулҳасан Аҳмад ибни Яҳё ибни Абимансур, мутакаллим, фақеҳ, адиб ва шоир (876–939). Дар фиқҳ аз мазҳаби Абуҷаъфари Табарӣ пайравӣ мекард ва андешаҳои муътазилӣ низ дошт.

Абулқосим Юсуф ибни Яҳё[вироиш | вироиши манбаъ]

Абулқосим Юсуф ибни Яҳё ибни Алӣ ибни Яҳё ибни Абимансур, бародари Абулҳасан Аҳмад ва писари Абуаҳмад Яҳё. Дар бораи зиндагии ӯ маълумоте нест. Лекин хабаре ҳаст, ки соле 600 динор ба бемористони «ас-сайёд»-и Бағдод, ки Собит ибни Қурра онро сохта буд, кумак мекард.

Абулҳасан Алӣ ибни Ҳорун[вироиш | вироиши манбаъ]

Абулҳасан Алӣ ибни Ҳорун ибни Алӣ ибни Яҳё ибни Абимансур (890–963), адиб ва шоир, шохаи бузурги Банӣ Мунаҷҷимро ба вуҷуд овард. Ӯ бо Ибни Надим ошно буда, бо Абулфараҷи Исфаҳонӣ мубоҳисаи адабӣ доштааст. Осори ӯ: «Ал-лафзу-л-муҳиту бинақзи мо лафаза биҳи ал-лақит», «Ан-нийруз ва-л-миҳрҷон», «Ар-рисолатун фӣ-л-фарқ байна Иброҳим ибн ул-Маҳдӣ ва Исҳоқ ул-муслӣ фӣ-л-ғано», «Ал-фарқ ва-л-меъёр байна ал-авғод ва-л-аҳрор», «Китоби шаҳри рамазон» ва «Ар-рад ало ул-халил фӣ-л-аруз». Аз ӯ ашъоре низ боқӣ монда, ки Ибни Халикон ва Абурайҳон Берунӣ намунаҳои онҳоро овардаанд.

Абуабдуллоҳ Ҳорун ибни Алӣ[вироиш | вироиши манбаъ]

Абуабдуллоҳ Ҳорун ибни Алӣ ибни Ҳорун ибни Алӣ ибни Яҳё ибни Абимансур ал-Мунаҷҷим (с. тав. номаълум–ваф. 986). Ӯ дар кори  нуҷум,   сохтани афзори нуҷумӣ ва аҳкоми он машҳур будааст. Зиҷи худро тақр. дар с. 864 навиштааст.

Эзоҳ[вироиш | вироиши манбаъ]

Адабиёт[вироиш | вироиши манбаъ]

  • دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ج۱۲. تهران، ۱۳۸۳؛
  • دانشنامۀ جهان اسلام. ج۴.تهران، ۱۳۷۷؛

Сарчашма[вироиш | вироиши манбаъ]