Баҳоуддини Омилӣ

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Jump to navigation Jump to search
Баҳоуддини Омилӣ
Санаи таваллуд:

18 феврал 1547(1547-02-18) ё 27 феврал 1547(1547-02-27)[1]

Зодгоҳ:
Санаи марг:

1 сентябр 1621(1621-09-01)[2] (74 сол)

Маҳалли марг:
Мамлакат:
Фазои илмӣ:

риёзиёт, ситорашинос[d], фалсафа ва адабиёт

Шогирдони маъруф:

Jawad ibn Sa'd al-Kadhimi[d] ва Ahmad ibn Zayn al-Abidin al-Alawi[d]

Commons-logo.svg Баҳоуддини Омилӣ дар Викианбор

Баҳоуддини Омилӣ بهاء الدین عاملی Муҳаммад ибни Азудуддин Ҳусайн (1546, Баъалбак, Лубнон – 1621, Исфаҳон, Эрон), маъруф ба Баҳоӣ, Шайх Баҳоӣ, Ҷабъӣ ва Ҳориси Ҳамдонӣ, риёзидон, мунаҷҷим, фақеҳ ва шоири форс-тоҷик.

Зиндагинома[вироиш]

Дар 1-солагӣ бо оилааш ба ш. Ҷабали Омул рафта, дар 13-солагӣ ба Исфаҳон кӯчид. Пас аз се соли истиқомат дар Исфаҳон шоҳ Таҳмоспи I (1514–76) падари Б. О. – Азудуддин Ҳусайнро ба Қазвин даъват намуда мансаби шайхулислом дод. Б. О. низ ҳамроҳи падараш ба Қазвин омада, ба таҳсили илмҳои гуногун пардохт. Соли 1563 Б. О. ҳамроҳи падараш ба Ҳирот сафар мекунад. Пас аз он ки падараш шайхулисломи Ҳирот таъйин мешавад, Б. О. дар Қазвин мемонад ва дар с-ҳои 1571 ва 1573 ашъоре барои падараш ба ш. Ҳирот мефиристад. Бештари таҳсилоти Б. О. дар Қазвин, ки он замон маркази илм буд, гузашта, сипас дар Исфаҳон давом ёфт. Аввалин устодаш падараш буд, ки аз ӯ тафсиру ҳадис ва адабиёти арабро омӯхт. Баъд аз Абдуллоҳи Яздӣ (ваф. 1573) илми ҳикмат, калом ва тиб, аз Алӣ Музаҳҳаб, Алӣ Қоинӣ ва Муҳаммадбоқири Яздӣ риёзиёту ҳайат, аз Пираҳмади Қазвинӣ ҳикмат ва риёзиётро омӯхтааст. Соли 1575 падараш ба Қазвин омад ва барои сафари ҳаҷ аз шоҳ иҷозат гирифт. Шоҳ ба падараш иҷозат дода, ба рафтани Б. О. мумониат кард ва ӯро ба тадриси илмҳо уҳдадор намуд. Б. О. пас аз марги падараш дар с. 1576 ба дарбори шоҳ Таҳмоспи I ба Ҳирот рафт ва шайхулислом таъйин шуд. Дар замони ҳукмр. шоҳ Исмоили II (1576–77) Б. О. низ муддате шайхулисломи Исфаҳон будааст. Б. О. с. 1583 ба ҳаҷ рафт ва дар роҳи бозгашт (сент. 1584) муддате дар Табрез монд. Аз осори Б. О. бармеояд, ки ӯ ба Озарбойҷон, Ироқ, Ҳалаб, Шом, Миср, Сарандеб, Ҳиҷоз; ш-ҳои Байтулмуқаддас, Козмин, Ҳирот, Арон, Ганҷа, Қум, Шервон ва ғ. низ сафар кардааст. Б. О. дар сафарҳояш бо донишмандони зиёде ҳамсуҳбат шудааст. Мас., дар Миср бо Муҳаммад ибни Абилҳасани Бакрӣ (ваф. 1585) вохӯрд ва ба Ризо Абилатифи Мақдисӣ ҳайат ва ҳандасаро омӯзонд. Дар Димишқ бо Ҳофиз Ҳусайни Карбалоӣ (ё Табрезӣ) вохӯрд. Шуҳрати илмӣ ва мавқеи иҷтимоии Б. О. шогирдони бисёреро дар наздаш гирд овард. Аз рӯйи баъзе сарчашмаҳо Б. О. 97 шогирд дош-тааст. Шоҳ Аббос ба мақоми илмии Б. О. бовари комил дошт. Яке аз сафарҳои муҳим ва таърихии Б. О. сафари пиёдаи ӯ бо ҳамроҳии шоҳ Аббоси I аз Тус ба Машҳад дар 7 июли 1600 аст. Б. О. с. 1616 ба Исфаҳон баргашта, то охири умр мулозими шоҳ Аббоси I (ҳукмр. 1587–1629) буд. Ӯ с. 1618 аз расадхонаи Мароға боздид намуда, барои таъмири он Б. О., Ҷалолиддини Мунаҷҷим ва Алиризо Аббоси Хушнависро фиристод. Б. О. дар тамоми илмҳои расмии замони худ асарҳо навишта, дар баъзе аз онҳо ягона буд. Ӯ муассиси якчанд мадраса дар ҳавзаи Исфаҳон аст. Муҳимтарин соҳаи фаъолияти илмии Б. О. риёзиёт, муҳандисӣ, меъморӣ ва нуҷум буд. Яке аз асарҳои маъруфи риёзии Б. О. «Хулосат-ул-ҳисоб» аст, ки китоби дарсии ҳавзаҳои илмӣ ба шумор мерафт. Нусхаҳои ин асар дар китобхонаҳои ҷаҳон паҳн шудаанд, аз он ҷумла дар Ганҷинаи дастхатҳои Ин-ти забон, адабиёт, шарқшиносӣ ва мероси хаттии АИ ҶТ (№ 1611/3) ва Китобхонаи миллии ҶТ (№ 931, 1239, 1260/2, 1788, 1836/2) мафҳузанд. Асар аз муқаддима ва 10 боб иборат буда, дар он назарияи ададҳо, амалҳои арифметикӣ, муодилаҳои алгебравӣ ва масъалаҳои геометриявӣ баррасӣ шудаанд. Б. О. математикаро дар ҳисобҳои ҷуғрофиёӣ татбиқ намуда, унсурҳои илми геодезияро тартиб дод, усулҳои гуногуни андозакуниҳои ашёи дастнорасро дар маҳал истифода кард (андозагирии баландии ашё, умқи чоҳ, бари дарё ва ғ). Дар ҳалли масъалаҳои фиқҳӣ низ аз риёзиёт истифода кардааст (мас. таъйини ҳаҷм ва вазни оби курр, таъйини нисоб дар закот). Дар асари машҳураш – «Кашкул» низ чанд масъалаи риёзӣ ва ҳандасиро баён кардааст: 1) хосияти ададҳо ва ҷамъи пайдарпайиҳо (прогрессияи арифметикӣ, аз он ҷумла прогрессияи бо ададҳои касрӣ, қоидаҳои ташкили ҷуфткунии ададҳо, қоидаҳои ташкили ададҳои мукаммал, ҳосили ҷамъи баъзе пайдарпайиҳои ададӣ, қоидаҳои ҷамъкунии баъзе пайдарпайиҳо); 2) илми ҳисоб ё арифметика (ёфтани махраҷи умумии касрҳо, масъала дар бораи ҳавз, муайян кардани адади фикркардашуда, номҳо, моҳҳо ва аломати бурҷҳои дувоздаҳгона, баъзе қоидаҳои арифметикӣ, қоида оид ба ифодаҳои тақрибии аз решаи квадратӣ бароянда); 3) ҷабр ва муқобала (муодилаҳои номаълумдор; муодилаҳои хаттие, ки се тарзи ҳал дорад: усули ҷабр ва муқобала, усули табдилдиҳӣ, усули «ду саҳв»; се масъалаи рамзии умумӣ: айнияти a2 – b2 = (a + b) (a – b) ва ҳолати хусусии он ҳангоми b = 1 ва a – b = 1 будан); 4) амали андозагирӣ (мисолҳои андозагирии ҷисмҳои шаклашон гуногун мас., фил ё шутур, аз рӯйи сояи ҷисмҳо муайян намудани баландии онҳо, масофаи ҷисмҳои дастнорас ва дур ва ғ.). Дигар асарҳои маъруфи риёзии Б. О. «Мунтахаб аз хулосаи Баҳоия», «Илм-ул-ҳисоб» (№1611/4, Ганҷинаи дастхатҳои АИ ҶТ), «Рисолатун фӣ-л-қавоид-ил-ҳисобия ва-д-далоил-ил-ҳандасия», «Рисола дар ҳисоб», «Манзума ашкол-ут-таъсис ё «Урҷуза фӣ-л-ҳандаса», «Рисола дар мисоҳат» (ё «Рисола дар илми мисоҳат»), «Рисола дар нисбати иртифои ҷибол», «Шарҳ-ул-боб ас-сомин» (ё «Таълиқот ала-л-боб-ус-сомин фӣ-л-ҷабр ва-л-муқобала») ва «Баҳр-ул-ҳисоб» мебошанд. Асарҳои нуҷумии Б. О. «Ташреҳ-ул-афлок», «Дурратун томмия фӣ-л-ҳайат», «Рисолатун манзума фӣ-л-ҳайат», «Масоил фӣ-л-ҳайат», «Ҳафтод боб дар маърифати устулоб» (ё «Туҳфаи Ҳотамия дар фанни устурлоб», ки бо хоҳиши Эътимодуддавла Ҳотамбеки Софӣ – Садри Аъзами шоҳ Аббоси I навишта шудааст), «Рисолатун ас-сафиҳа фӣ-л-устурлоб», «Рисолатун фӣ-л-устурлоб», «Дар илми устурлоб», «ал-Ҳадиқа-ул-ҳилолия», «Рисолатун фӣ маърифат-ил-қибла» («Таҳқиқ ҷиҳат-ул-қибла» ё «Ҷиҳат-ул-қибла»), «Машриқ-уш-шамсайн ва иксир-ус-саодатайн», «Рисолатун фӣ таҳқиқ-ил-кура», «Дар маърифати тақвим», «Таълиқот ило устурлоб» ва ғ. Б. О. дар соҳаи ҷуғрофия низ асарҳои гуногун навиштааст, ки маъруфтарини он «Тазорис-ул-арз» ё «Рисолатун фӣ куравият-ил-арз» аст. Осори меъморӣ ва муҳандисии Б. О. ба се гурӯҳ тақсим мешавад. Аввал асари муҳандисӣ оид ба тақсими оби Зояндарӯд барои ҳафт ноҳ. Исфаҳон (хусусияти он батафсил дар санаде, ки ба «Тӯмори шайх Баҳоӣ» шуҳрат дорад, омадаааст). Дуюм тарроҳии корези Наҷафобод, маъруф ба «Қаноти Зарринкамар»; таъйини дақиқи қиблаи Масҷиди Шоҳи Исфаҳон; тарроҳии нақшаи ҳисори Наҷаф; тарроҳӣ ва сохти соати офтобӣ (гномон) дар ғарби Масҷиди Шоҳи Исфаҳон ва низ дар саҳни ҳарами мақбараи ҳазрати Ризо; тарроҳии деворе дар саҳни ҳарами мақбараи ҳазрати Алӣ дар Наҷаф, ки заволи офтобро тамоми фаслҳои сол нишон медиҳад; тарроҳии саҳн ва сарои Машҳад ба сурати шашкунҷа; ихтирои сафедоб (ранги махсус), ки дар Исфаҳон ба «сафедоби шайх» машҳур аст; сохтани манораи ҷунбон; тарроҳии гунбази Масҷиди Шоҳи Исфаҳон, ки садоро ҳафт маротиба инъикос мекунад; сохтани соате, ки ниёз ба пур кардан надошт. Сеюм осори афсонавие, ки ба Б. О. нисбат медиҳанд, мас., сохтмони ҳаммом дар Исфаҳон аст, ки оби он танҳо бо як шамъ гарм мешудааст. Б. О. осори зиёде ба назму наср эҷод кардааст. Аввалин рисолае, ки бо номи Б. О. ёд мешавад, «Арафот-ул-ошиқин» (таълиф с. 1613–15) аст. Тақр. ҳама осори манзуми форсии Б. О. дар маҷмӯе бо номи «Кашкӯл» фароҳам омадаанд. Вай дар навъҳои адабии маснавӣ, ғазал, рубоӣ асар офаридааст. Дар ғазал пайрави Фахриддини Ироқӣ ва Ҳофизи Шерозӣ; дар рубоӣ пайрави Абусаиди Абулхайр ва Хоҷа Абдуллоҳи Ансорӣ; дар маснавӣ пайрави Ҷалолуддини Румӣ мебошад. Маснавиҳои «Нону ҳалво» (Ганҷинаи дастхатҳои Ин-ти забон, адабиёт, шарқшиносӣ ва мероси хаттии АИ ҶТ №137/III, 368/I, 821/II, 2419/IX) ё «Савонеҳи сафари Ҳиҷоз» (дар бораи сафари ҳаҷ), «Нон ва панир», «Тӯтинома» бар вазн ва тақлиди «Маснавии Мавлавӣ»-и Ҷалолуддини Румӣ эҷод шудаанд. Ба Б. О. инчунин маснавиҳои «Нону хурмо» ва «Рамузи Исми аъзам»-ро мансуб медонанд. Б. О. ба забони арабӣ низ эҷод кардааст: «Василат-ут-фавз ва-л-амон фӣ мадҳи соҳиб-аз-замон» (63 байт), «Ғадирия» ва ғ. Б. О. асаре дорад дар наҳв бо номи «Ал-фавоид-ус-Самадия». Азбаски ин асарро эҳдо ба бародараш Абдуссамад нигоштааст, он бо номи «Самадия» маъруф аст. Аз рӯйи ин китоб дар мадрасаҳо дарс медоданд. Асари дигари арабии Б. О. «Таҳзиб-ул-баён» дар илми баён аст. Б. дар урҷузасароӣ низ маҳорат дошт. Ду урҷуза, яке дар васфи ш. Ҳирот ба номи «Ҳиротия» ё «Аз-зоҳира» ва дигар ба унвони «Риёз-ул-арвоҳ» аз ӯ боқӣ мондаанд. Б. О. ба забони арабӣ дубайтиҳо дорад, ки онҳо дар таассуроти зиёрати ҷойҳои муқаддас иншо гардидаанд. Бахши муҳимме аз ашъори арабии Б. О. ин луғаз ва муаммост: «Луғаз-уз-зубдат», «Луғаз-ун-наҳв», «Луғаз-ул-кашшоф», «Луғаз-ул-қонун», «Луғаз-ус-Самадия», «Луғаз-ул-кофия» ва ғ. Вай ҳатто дар осори фиқҳиаш аз ин шакли шеър истифода кардааст (рисолаҳои панҷгонаи «ал-Исноъашария»). Осори адабӣ-бадеии Б. О. аз ҷониби муҳаққиқони эронӣ – Саид Нафисӣ, Ғуломҳусайни Ҷавоҳирӣ ҷамъоварӣ шуда, мавриди пажӯҳиш қарор гирифтаанд. Мас., Саид Нафисӣ «Тӯтинома»-ро яке аз беҳтарин асарҳои Б. О. донистааст. Шумораи осори Б. О. ба 100 мерасад, ки нусхаҳои хаттии фаровоне аз онҳо дар китобхонаҳои дунё маҳфузанд. Теъдоде аз осори Б. О. нотамом монда, баъзеашон бисёр кӯтоҳанд. Рисолаи кӯтоҳи «Асрор-ул-балоға»-ро низ ба Б. О. мансуб медонанд. Барҷастатарин осори чопшудаи Б. О.: «Машриқ-уш-шамсайн ва иксир-ус-саодатайн» (ин асар оид ба ҳадис буда, Б. О. дар он ҳудуди 400 ҳадиси саҳеҳро истифода кардааст); «Ҷомеи аббосӣ»; «Ҳабл-ул-матин фӣ аҳком-ид-дин» (ин асари фиқҳӣ буда, Б. О. дар он зиёда аз 1000 ҳадис овардааст); «ал-Исноъашариёт-ул-хумс» – номи панҷ рисолаи фиқҳӣ дар боби таҳорат, намоз, закот, хумс ва рӯзаву ҳаҷ; «Зубдат-ул-усул» – китоби дарсӣ; «Ал-ваҷизатун фӣ дароият-ул-ҳадис» (Б. О. ин асарро ба унвони муқаддима бар асари дигараш «Ҳабл-ул-матин» навиштааст); «ал-Арбаун ҳадисан» маъруф ба «Арбаини Баҳоӣ»; «Мифтоҳ-ул-фалоҳ»; «Ҳадоиқ-ус-солиҳин» (нотамом мондааст); «Ҳадиқат ҳилолия» (асар дар илми нуҷум буда, дар он инчунин фавоид ва нуқоти адабӣ, ирфонӣ, фиқҳӣ ва ҳадиси фаровон мавҷуд аст).

Эзоҳ[вироиш]

Адабиёт[вироиш]

  • Матвиенко Г. П., Розенфельд Б. А.. Математики и астрономы мусульманского средневековья и их труды (VIII–XVII вв.). М., 1983;
  • Собиров Г.. Математические и астрономические науки на Ближнем и Среднем Востоке в XV–XVII вв. Д., 2011;دانشنامۀ جهان اسلام. ج۴. تهران، ۱۳۷۷.؛
  • دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.جلد ۱۳. تهران، ۱۳۸۳
  • هـ. ش.؛ اسکندر منشی. تاریخ عالم آرای عباسی. تهران، ۱۳۵۰