Биотсеноз

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи
FoodWeb.jpg

БИОТСЕНÓЗ (аз био… ва юн. koinos – умумӣ), маҷмӯи организмҳое, ки дар муҳити шароиташ яксон ҳамроҳ зиндагӣ мекунанд (наботот, ҳайвонот, микроорга­низм­ҳо). Истилоҳи «Б.»-ро биологи олмонӣ К. Мёбиус (1877) кашф кардааст. Мафҳуми Биотсеноз олами зиндаи биогеотсенозро ифода менамояд. Биотсеноз ба фитотсеноз ва зоотсеноз ҷудо мешавад. Қисми зиндаи Биотсеноз бо қисми ғайризиндаи он ҳамеша дар алоқамандии моддию нерӯист.

Моддаҳои аввалини органикиро организмҳои автотрофӣ – рустаниҳои сабз дар ҷараёни фотосинтез ҳосил мекунанд. Ин гуна моддаҳоро дар ҷараёни реаксияҳои мубодилаи кимиёӣ (хемосинтез) баъзе микроорганизмҳо низ ба вуҷуд меоранд. Организмҳои гетеротрофӣ (ҳайвонот, занбӯруғ, баъзе бактерияву вирусҳо) моддаҳои органикиро дар рафти ғизогирӣ, нафаскашӣ, рушди тана ва ғ. дигаргун месозанд. Фаъолияти хоҷагии инсон метавонад Биотсенозро ба манфиати худ тағйир диҳад. Муносибати байни намудҳоеро, ки барои ду ва ё чанд намудҳои дигар шароити мусоид фароҳам меоранд, ёрии тарафайн меноманд. Масалан., рустаниҳое, ки бо ёрии ҳашарот гардолуд мешаванд, ба ҳашароте муҳтоҷанд, ки гарди як рустаниро ба рустании дигар бурда, боиси гардолудӣ мегарданд. Дар ҳолати дигар муносибати тарафайни намудҳо нисбат ба ҳам муқобиланд (Масалан., ҳамдигарро хӯрдани ҳайвонҳои даранда). Агар ду намуд аз шароити яксони муҳит ғизо гиранд ва ғизо тадриҷан кам гардад, он гоҳ муносибати байни намудҳо рақобати байни якдигар мешавад. Масалан., рустаниҳо барои рӯшноӣ ва намакҳои минералии таркиби хок байни ҳам рақобат мекунанд, рустаниҳое, ки шоху пояашон инкишоф ёфтааст, рӯшноиро бештар гирифта, зуд месабзанд ва баръакс, рустаниҳое, ки дар зери сояи шоху барги онҳо мондаанд, нобуд мешаванд ё суст месабзанд. Дар байни ҳайвоноти даранда низ чунин рақобат вуҷуд дорад. Антибиози микробҳо низ яке аз шаклҳои ҳамин гуна рақобат аст. Масалан занбӯруғи пенитсиллиум ҳангоми дарёфти ғизо сабзишу афзоиши бисёр бактерияҳоро бозмедорад. Омӯзиши Биосеноз аҳаммияти зиёд дорад. Масалан донистани қонунияти Биосеноз ҳангоми ба шароити нав муқимӣ намудани ҳайвоноти серпашм, мубориза бо зараррасонҳои кишоварзӣ, истифодаи самарабахши замин, об ва ғ. муҳим аст.

Адабиёт[вироиш]

Биологический энциклопедический словарь. М., 1986;

Мамонтов С. Г., Захаров В. Б., Козлова Т. А. Биология. М., 2008.

Манбаъ[вироиш]

Энсиклопедияи миллии тоҷик, ҷилди 2