Ҷаҳиш ба мӯҳтаво

Бозии бузург

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Харитаи сиёсии Осиё ва Шарқи Наздик дар аввали садаи XX

Бозии бузург[1] (англ. The Great Game) — рақобате миёни империяи Бритониё ва империяи Русия дар садаи XIX бар сари нуфуз дар Осиёи Марказӣ, ки умдатан дар Афғонистон, Эрон ва Тибет мутамаркиз шуда буд. Ин ду империяи истеъморӣ аз роҳҳои низомӣ ва музокироти дипломатm барои касб ва бозтаърифи қаламравҳои худ дар Осиёи Марказӣ ва Ҷанубӣ истифода мекарданд. Русия Туркистонро фатҳ кард ва Бритониё марзҳои Ҳинди бритониёиро густариш дод. То аввалҳои садаи XIX, риштае аз давлатҳо, қабилаҳо ва салтанатҳои мустақил аз соҳили дарёи Хазар то Ҳимолои шарқӣ ба минтақаҳои таҳтулҳимоя ё сарзаминҳои ин ду империя табдил шуда буданд.[2][3][4]

Ҳарчанд Бозии бузург бо беэътимодӣ, тавтеаҳои дипломатӣ ва ҷангҳои минтақаӣ ҳамроҳ буд, ҳаргиз ба ҷанги тамомъайёри мустақим миёни нерӯҳои истеъмории Русия ва Бритониё наанҷомид[2]. Бо ин ҳол, ин ду кишвар дар ҷанги Қрим (1853—1856) бо якдигар ҷангиданд, ки бар Бозии бузург таъсир гузошт.[5][3] Империяҳои Русия ва Бритониё дар тӯли Бозии бузург борҳо низ бо якдигар ҳамкорӣ карданд, аз ҷумла дар инъиқоди қарордодҳои мутааддид ва ташкили комиссияи марзии Афғонистон.[6]

Бритониё аз густариши ҷанубии Русия ба самти Ҳинд — вобастатарин мустамликаи худ метарсид, дар ҳоле ки Русия аз густариши манофеи Бритониё ба Осиёи Марказӣ воҳима дошт. Дар посух, Бритониё ҳифозат аз тамоми масирҳои дастрасӣ ба Ҳиндро авлавияте бартар қарор дод, дар ҳоле ки Русия ба тасхири низомии Осиёи Марказӣ идома медод.[2][4] Огоҳ аз аҳаммияти Ҳинд барои Бритониё, талошҳои Русия дар ин минтақа ағлаб бо ҳадафи дарёфти имтиёзоти дипломатӣ аз Бритониё дар Аврупо буд.[5][3][7] Бо ин ҳол, пас аз соли 1901, Русия нияти ҷиддӣ барои ҳамлаи мустақим ба Ҳинд надошт.[8]

Рақобати садаи нуздаҳумии Русия ва Бритониё дар Осиё бо ҳамлаи Павел якум ба Ҳиндустон ва ҳамчунин ҷанги Эрон ва Русия (1804—1813) ва давраи дувуми ҷангҳои Эрон ва Русия (1826—1828) оғоз шуд, ки Эронро ба майдони рақобат миёни қудратҳои истеъморӣ кашонд.[9] Бар асоси як дидгоҳи роиҷ, Бозии бузург дар 12 январи 1830 оғоз шуд, замонӣ ки Элленборо, раиси шӯрои контроли Ҳинд, лорд Вилям Бентинк (Lord William Bentinck), ноибуссалтанаи Ҳиндро маъмур кард, то масири тиҷорӣ ба аморати Бухоро эҷод кунад. Ҳадафи Бритониё эҷоди як давлати таҳтулҳимоя дар Афғонистон ва ҳимоят аз империяи Усмонӣ, Эрони Қоҷорӣ, хоноти Хева ва аморати Бухоро ба унвони кишварҳои бафер (ҳаил) буд, то аз густариши Русия ҷилавгирӣ шавад. Ин иқдом Ҳинд ва масирҳои тиҷории дарёии калидии Бритониёро бо ҷилавгирӣ аз дастёбии Русия ба бандаре дар Халиҷи Форс ё Уқёнуси Ҳинд, муҳофизат мекард. Бо густариш ва рақобати ҳавзаҳои нуфузи Русия ва Бритониё, Русия пешниҳод дод, ки Афғонистон ба унвони як минтақаи бетараф дар назар гирифта шавад.[10]

Сурнатгароён маъмулан поёни Бозии бузургро мобайни солҳои 1895 то 1907 медонанд. Дар сентябри 1895, Лондон ва Сент-Петербург протоколҳои комиссияи марзии Помирро имзо карданд, ки марз миёни Афғонистон ва империяи Русияро ба равишҳои дипломатӣ таъйин кард.[11] Дар августи 1907 низ қарордоди Англо-Рус (1907) инъиқод шуд, ки иттиҳоде расмӣ миёни Бритониё ва Русия эҷод кард ва нуфузи ҳар як аз тарафайнро дар Афғонистон, Эрон ва Тибет ба сурати расмӣ мушаххас намуд.[12][13]

Номгузорӣ

[вироиш | вироиши манбаъ]

Ибораи «Бозии бузург» (The Great Game) барои аввалин бор дар соли 1840 тавассути Артур Коноллӣ, афсари иттилоотии компaнияи Ҳинди Шарқии Бритониё, ба кор рафт.[14] Дар июли 1840, Коноллӣ дар номае ба Ҳенри Равлинсон, ки ба тозагӣ ба унвони намояндаи сиёсӣ дар Қандаҳор мансуб шуда буд, навишт: «Шумо Бозии бузурге, бозии наҷибе, пеш рӯ доред.»[15] Коноллӣ умедвор буд, ки Равлинсон битавонад аз тариқи нуфузи Бритониё дар Афғонистон, инсониятро пеш барад ва равобити дипломатиро бо амирнишинҳои Осиёи Миёна беҳбуд бахшад.

Ин истилоҳ пас аз интишори романи «Ким» навиштаи Рудярд Киплинг дар соли 1901 ба таври густардае роиҷ шуд.[16] Киплинг дар ин роман, «Бозии бузург»-ро ба унвони рақобати пинҳонӣ миёни ҷосусони бритониёӣ ва рус дар Осиёи Марказӣ тасвир кард ва бадингуна ин иборатро дар зеҳни умуми мардум ҷо андохт.

Дар сӯи Русия, ин рақобат гоҳе бо иборати «Турнументи сояҳо» (Tournament of Shadows) тавсиф мешуд, ки ба гуфтаи манобеъ, барои нахустин бор тавассути дипломати рус Карл Несселроде мавриди истифода қарор гирифт.[17]

Аввалин истифодаи академик аз истилоҳи «Бозии бузург» дар суханроние бо унвони «Бозии бузург дар Осиё (1800—1844)» тавассути профессор Ҳ. В. С. Дэвис дар 10 ноябри 1926 сурат гирифт.[18][19] Бо ин ҳол, ин истилоҳ танҳо пас аз Ҷанги ҷаҳонии дувум ва бавижа пас аз ҷанги Шӯравӣ ва Афғонистон (1979) дар адабиёти таърихӣ ва сиёсӣ роиҷ шуд.[14]

Аввалин нишонаҳои таҳдиди Ҳинд

[вироиш | вироиши манбаъ]
Тасвире аз «Le Petit Journal» (чопи 23 апрели 1916), ки дар он нерӯҳои русиро нишон медиҳад, ки дар Исфаҳон дар ҳоли ҳаракат ҳастанд. Вуруди нерӯҳои бегона бар асоси рақобатҳои Бозии Бузург сурат мегирифт.

Дар оғози садаи нуздаҳум, нимқораи Ҳинд то ҳадди зиёде таҳти ҳукумати иёлатҳои мустақил ва то андозае таҳти ҳукумати компанияи Ҳинди Шарқӣ буд. Дар тӯли ин сада, тақобили сиёсӣ ва дипломатӣӣ миёни Бритониё ва Русия бар сари Афғонистон шакл гирифт, ки баъдҳо «Бозии бузург» ном гирифт. Сиёсати хориҷии Русия аз ин дидгоҳ шакл гирифта буд, ки Бритониё дар Осиёи Марказӣ ба дунболи густариши дастрасиҳои тиҷорӣ ва низомӣ аст, дар ҳоле ки сиёсати хориҷии Бритониё бар пояи тарси аз ин буд, ки Русия «ҷавоҳири тоҷ»-и империяи Бритониё, яъне Ҳиндро, ба империяи густардааш дар Осиё биафзояд. Ин вазъият мунҷар ба фазое аз беэътимодӣ ва таҳдиди мудовуми ҷанг миёни ду империя шуд.[20] Аз дидгоҳи Бритониё, агар Русия контроли аморати Афғонистонро дар даст бигирад, метавонад онро ба унвони пулҳое барои таҳоҷум ба Ҳинд мавриди истифода қарор диҳад.[20]

Наполеон пешниҳоди як ҳамлаи муштараки франсу-рус ба Ҳиндро ба тезар Павел якуми Русия дод.[14] Павел, ки интизор дошт пас аз он Бритониё алайҳи Русия ва муттаҳидонаш дар Аврупо иқдом кунад, дар соли 1801 тасмим гирифт, ки ибтидо ба нуқтае, ки ӯ онро «заифтарин ҷойи империяи Бритониё» медонист — яъне Ҳинд — ҳамла кунад. Ӯ ба атаман (сардор)-и сипоҳи казакҳои Дон, генерали саворатезом Василий Петрович Орлов,[21] дастур дод, ки ба самти Оренбург ҳаракат кунад, хонотҳои Осиёи Миёнаро фатҳ намояд ва аз онҷо ба Ҳинд таҳоҷум бибарад.[22] Бо ин ҳол, Павел дар ҳамон сол террор шуд ва ин таҳоҷум лағв гардид.

Муаррих Питер Ҳопкирк навиштааст, ки тезар Павел то замони ҳаракати казакҳо аз Оренбург, нақшаи дақиқе аз Ҳинд дар даст надошт. Ба нақл аз дастури тезар ба Орлов: «Нақшаҳои ман танҳо то Хева ва рӯди Амударё имтидод дорад. Фаротар аз ин нуқот, расидагӣ ба иттилооти марбут ба сарзаминҳои таҳти султаи Англис ва вазъияти ҷамъияти бумӣ таҳти ҳукумати онҳо ба уҳдаи шумост.»[14] Умуми мардум Бритониё солҳо баъд аз ин ҳодиса огоҳ шуданд, аммо ин мавзуъ ба таври амиқ дар огоҳии умумӣ реша давонд ва ба эҳсосоти муштараки беэътимодӣ ва тарсе, ки бо «Бозии бузург» ҳамроҳ буд, кумак кард. Хю Сетон-Уотсон менависад, ки «ин тарҳи аҷиб ва ғариб аз назари низомӣ ҳеҷ аҳаммияте надошт, аммо лоақал нишондиҳандаи вазъияти зеҳнии нависандааш буд.»[23] Ҳопкирк низ ишора мекунад, ки «ба ин моҷароҷӯёнаи ваҳшӣ ҳаргиз фикр ё мутолиаи ҷиддӣ ихтисос дода нашудааст.»[14]

Наполеон сипас саъй кард Александр якум, писари Павелро, барои таҳоҷум ба Ҳинд тарғиб кунад; аммо Александр аз ин пешниҳод сарбоз зад. Дар соли 1807, Наполеон генерал Клод Матеу, конт Гарданро дар як маъмурияти низомии франсузӣ ба Эрон фиристод, то Русияро барои ҳамла ба Ҳинд ташвиқ кунад. Дар посух, Бритониё дар ҳамон сол маъмуриятҳои дипломатии худ — ҳамроҳ бо мушовирони низомӣ — ро таҳти раҳбарии Монтстуарт Элфинстон ба Эрон ва Афғонистон эъзом кард, то аз таҳдиди эҳтимолии Фаронса ва Русия алайҳи Ҳинд ҷилавгирӣ намояд.[24] Бо ин ҳол, Бритониё нигарониҳое дар бораи тавоноии дифоъ аз мустамликаи худ дар нимқора ҳамчунон дошт.

Дар ҳамон даврон, Русия низ бо Эрони Қоҷор ҷангид ва аз соли 1804 то 1813 Қафқози Ҷанубиро тасхир кард, ки ин амр нигарониҳои Бритониёро ташдид намуд, ҳарчанд Русия умдатан даргири ҷангҳои Наполеонӣ буд.[24][25]

Дар соли 1810, Ҳенри Потинҷер, стувони нерӯи заминӣ, ва Чарлз Кристи (Charles Christie), капитан, маъмурияте аз Нушкӣ (Балуҷистон) ба Исфаҳон (маркази Эрон) ро ба сурати махфӣ ва бо либоси мусалмон анҷом доданд. Ин маъмурият тавассути компанияи Ҳинди Шарқӣ таъмини молӣ шуд ва ҳадафи он нақшабардорӣ ва баррасии минтақаҳои «Балуҷистон» ва Эрон буд, зеро Бритониё нигарони ҳамлаи нерӯҳои франсузӣ аз ин масир ба Ҳинд буд.[20] Пас аз шикасти фоҷиабори Наполеон дар таҳоҷум ба Русия дар соли 1812 ва фурӯпошии артиши ӯ, таҳдиди ҳамлаи франсузӣ аз тариқи Эрон аз миён рафт.

Шоҳи Эрон, Фатҳалишоҳи Қоҷор, низ ба унвони бозигаре дар дипломатия дар бораи Ҳинд ворид шуд. Ӯ дар соли 1801 ҳимояти маҳдуди Бритониёро дарёфт кард, ки пас аз таҳоҷуми Русия ба Эрон дар соли 1804 лағв гардид. Фатҳалишоҳ сипас дар соли 1807 ба Наполеон қавл дод, ки дар ивази кумакҳои низомии Фаронса (маъмурияти Гардан), ба сурати назарӣ ба Ҳинд таҳоҷум бибарад; аммо ин барнома бо вуҷуди аҳдномаи Финкенштайн, ба саранҷом нарасид. Пас аз он ки Фаронса ва Русия дар соли 1807 дар Тилзит бо якдигар иттиҳод карданд — дар ҳоле ки Русия ҳамчунон дар ҳоли таҳоҷум ба Эрон буд — Фатҳалишоҳ дар соли 1809 сиёсати худро ба самти дипломатия ва иттиҳод бо Бритониё тағйир дод.[24]

Дар паймони муқаддамотии Теҳрон (1809), Эрон мутааҳҳид шуд, ки аз убури ҳар артиши аврупоӣ ё хориҷӣ ба самти Ҳинд ҷилавгирӣ кунад, дар ҳоле ки Бритониё мувофиқат кард, ки маъмурияте барои омӯзиши 16 ҳазор сарбози эронӣ эъзом намояд ва дар сурати таҳоҷумни як кишвари аврупоӣ ба Эрон, маблағи 100 ҳазор фунтро ба унвони ёрона (субсидия) ба Эрон пардохт кунад. [24] Бо ин вуҷуд, Русия чанд сол баъд Эронро шикаст дод ва Бритониё ба унвони миёнҷи дар инъиқоди аҳдномаи Гулистон (1813) нақш ифо кард.

Ҷангҳои Эрон ва Русия батадриҷ ба нуқтае аз таниш миёни империяҳои Бритониё ва Русия табдил шуданд, бавижа пас аз аҳдномаи Гулистон, ки ҳаққи мудохилаи Русия дар Эронро ба сурати амалӣ тасбит кард ва барои Эрон таҳқиромез буд.[9] Фатҳалишоҳ барои муқобала бо ин вазъият, равобити худро бо Бритониё тақвият кард ва Бритониё низ аз Эрон ба унвони як кишвари бафер миёни Русия ва Ҳинд ҳимоят кард.[24] Шикасти Эрон дар ҷанги дувуми Русия ва Эрон (1826—1828) ва инъиқоди аҳдномаи Туркманчай, Эронро ба таври комил дар майдони рақобати истеъморӣ миёни Русия ва Бритониё қарор дод.[9]

Шурӯи Бозии бузург

[вироиш | вироиши манбаъ]

Тибқи як дидгоҳи роиҷ, Бозии бузург дар 12 январи 1830 оғоз шуд, замонӣ ки раиси ҳайати контроли Ҳинд лорд Элленборо, лорд Вилям Бентинк, ноибуссалтанаи Ҳиндро маъмур сохт як масири тиҷории ҷадид ба аморати Бухоро эҷод кунад.[26] [25][26][27]

Бритониё қасд дошт бар аморати Афғонистон тасаллут ёбад ва онро таҳтулҳимоя қарор диҳад ва аз империяи Усмонӣ, Эрони Қоҷорӣ, хоноти Хева ва аморати Бухоро ба унвони кишварҳои ҳоиле истифода кунад, ки монеи густариши Русия мешаванд. Ин амр бо ҷилавгирӣ аз дастёбии Русия ба бандарҳои обӣ дар Халиҷи Форс ё Уқёнуси Ҳинд, аз Ҳинд ва ҳамчунин масирҳои тиҷории дарёии калидии Бритониё муҳофизат мекунад.

Русия Афғонистонро ба унвони минтақаи бетараф пешниҳод кард.[27]

Рӯйдодҳои муҳим дар ҷараёни Бозии бузург

[вироиш | вироиши манбаъ]
  • Ҷанги нахусти Эрон ва Русия
  • Ҷанги дувуми Эрон ва Русия
  • Аҳдномаи Туркманчай
  • Аҳдномаи Гулистон
  • Қатли Александр Грибоедов
  • Ҷанги нахусти Англис ва Афғонистон
  • Ҷанги дувуми Англис ва Афғонистон
  • Ҷанги аввали Ҳирот
  • Ҷанги дувуми Ҳирот
  • Ҷанги Эрон ва Инглистон
  • Муоҳидаи Порис
  • Ҷудоии Ҳирот аз Эрон
  • Корзори Ҳирот
  • Қарордоди Голдсмид

Бозигарони калидӣ: Александр Бёрнс, Ҳенри Потинҷер, Дӯстмуҳаммадхон, Артур Коноллӣ, Чарлз Стодарт.

Маконҳои стратегӣ: Қафқоз, Қафқози Ҷанубӣ, Қандаҳор, Кобул, қалъаи Болоҳисори Кобул, Ғазнӣ, Теҳрон, Тифлис, Бухоро, Самарқанд, Марв, Хуқанд, Тошканд, Хева, Калкатта.

Поёни Бозии бузург

[вироиш | вироиши манбаъ]

Бархе аз муаррихон поёни Бозии бузургро бо имзои протоколҳои комиссияи марзии Помир (Pamir Boundary Commission protocols) дар 10 сентябри 1895 муртабит медонанд. Ин протоколҳо марзҳои байни Афғонистон ва империяи Русияро мушаххас кард. Дигар муаррихон, Бозии бузургро бо имзои қарордоди Сен-Петерсбург дар 31 августи 1907 ба поён мерасонанд.[28][29][30]

Таҳлил ва таъсирот

[вироиш | вироиши манбаъ]

Аз натоиҷи Бозии бузург метавон ба ҷанги аввали шикастхӯрдаи Инглис ва Афғонистон дар соли 1838, нахустин ҷанги Инглистон ва Сикх дар соли 1845, ҷанги дувуми Инглис ва Сикх дар соли 1848, ҷанги дувуми Инглис ва Афғонистон дар соли 1878 ва илҳоқи Хуқанд ба Русия ишора намуд.

Нигаред низ

[вироиш | вироиши манбаъ]

Эзоҳ

[вироиш | вироиши манбаъ]
  1. ↑ «Бозии бузурги нав» дар Осиёи Марказӣ: Хусусият ва дурнамо(тоҷ.). osiyoavrupo.tj. 12 марти 2026 санҷида шуд.
  2. ↑ 2.0 2.1 2.2 Sergeev, Evgeniĭ (2013). The Great Game, 1856–1907: Russo-British Relations in Central and East Asia. Woodrow Wilson Center Press. ISBN 978-0-945612-19-9 Check |isbn= value: checksum (help). 
  3. ↑ 3.0 3.1 3.2 Jelavich, Barbara (1974). St. Petersburg and Moscow: Tsarist and Soviet foreign policy, 1814–1974. Bloomington: Indiana University Press. pp. 200–201. ISBN 0-253-35050-6. 
  4. ↑ 4.0 4.1 (1980) «The Great Game in Asia». Foreign Affairs 58 (4): 936–951. doi:10.2307/20040501.
  5. ↑ 5.0 5.1 Korbel, Josef (1966). Danger in Kashmir. Princeton University Press. p. 277. ISBN 978-1-4008-7523-8. 
  6. ↑ .Preliminary Map of the Routes Followed by the Members of the Afghan Boundary Commission(пайванди дастнорас). 1885.
  7. ↑ Andreyev, Alexandre (2003). Soviet Russia and Tibet: The Debacle of Secret Diplomacy, 1918–1930s. Brill. pp. 13–15. ISBN 90-04-12952-9. 
  8. ↑ Schimmelpenninck van der Oye, David (2006). "Russian foreign policy: 1815–1917". The Cambridge History of Russia 2. Cambridge University Press. pp. 554–574. 
  9. ↑ 9.0 9.1 9.2 (2011) «Russia and Iran in the Great Game». Iranian Studies 44 (4): 589–606. doi:10.1080/00210862.2011.570565.
  10. ↑ Becker, Seymour (2005). Russia's Protectorates in Central Asia: Bukhara and Khiva, 1865–1924. RoutledgeCurzon. p. 16. ISBN 978-0-415-32803-6. 
  11. ↑ Morgan, Gerald (1981). Anglo-Russian Rivalry in Central Asia: 1810–1895. Routledge. p. 37. ISBN 978-0-7146-3179-0. 
  12. ↑ Dean, Riaz (2019). Mapping The Great Game: Explorers, Spies & Maps in Nineteenth-century Asia. Casemate. pp. 270–271. ISBN 978-1-61200-814-1. 
  13. ↑ Anglo-Russian Entente 1907 – History of government, history.blog.gov.uk, UK Government (31 August 2017).
  14. ↑ 14.0 14.1 14.2 14.3 14.4 Hopkirk, Peter (1990). The Great Game: The Struggle for Empire in Central Asia. John Murray. pp. 20–23. ISBN 978-0-7195-4336-9 Check |isbn= value: checksum (help). 
  15. ↑ (2012) «The 'Great Game': The History of an Evocative Phrase». Asian Affairs 43 (1): 61–80. doi:10.1080/03068374.2012.649571.
  16. ↑ (1973) «Myth and Reality in the Great Game». Asian Affairs 4 (1): 55–65. doi:10.1080/03068377308729652.
  17. ↑ Meyer, Karl E.; Brysac, Shareen Blair (2009). Tournament of Shadows: The Great Game and the Race for Empire in Central Asia. Basic Books. pp. 235–236. ISBN 978-0-7867-3678-2. 
  18. ↑ Yapp, Malcolm (2000). The Legend of the Great Game. Proceedings of the British Academy 111. Oxford University Press. pp. 179–198. 
  19. ↑ The Legend of the Great Game.
  20. ↑ 20.0 20.1 20.2 Ewans, Martin (2004). The Great Game: Britain and Russia in Central Asia, Volume 1, Documents. RoutledgeCurzon. ISBN 978-0-415-31639-2. 
  21. ↑ Raja, Sohail (2018). «Milieu of the Great Game» (en). Stratagem 1 (2): 45–56. ISSN 2617-0590. Бойгонӣ шудааст 28 апрели 2023  сол.
  22. ↑ (2014) «Paul's Great Game: Russia's Plan to Invade British India». Central Asian Survey 33 (2): 143–152. doi:10.1080/02634937.2014.915614.
  23. ↑ Seton-Watson, Hugh (1967). The Russian Empire, 1801–1917. Oxford University Press. p. 67. 
  24. ↑ 24.0 24.1 24.2 24.3 Atkin, M. E. (1980). Russia and Iran, 1781–1828. University of Minnesota Press. 
  25. ↑ Rezun, Miron (1981). The Soviet Union and Iran: Soviet Policy in Iran from the Beginnings of the Pahlavi Dynasty until the Soviet Invasion in 1941. Sijthoff & Noordhoff. pp. 6–11. 
  26. ↑ Secret committee to governor-general in council, 12 Jan. 1830, India Office Records, Ltes/5/543
  27. ↑ Becker, Seymour (2005), Russia’s Protectorates in Central Asia: Bukhara and Khiva, 1865—1924 (PDF), RoutledgeCurzon, London, ISBN 978-0-415-32803-6, archived from the original (PDF) on 10 October 2016, retrieved 18 August 2016
  28. ↑ Dean, Riaz (2019). Mapping The Great Game: Explorers, Spies & Maps in Nineteenth-century Asia. Oxford: Casemate (UK). pp. 270–71. ISBN 978-1-61200-814-1. 
  29. ↑ Meyer, Karl E.. Opinion | The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On (en-US), The New York Times (10 августи 1987). Проверено 24 октябри 2021.
  30. ↑ Hopkirk, Peter (2001). Setting the East Ablaze: On Secret Service in Bolshevik Asia (in англисӣ). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-280212-5. 
Баргирифта аз "https://tg.wikipedia.org/w/index.php?title=Бозии_бузург&oldid=1461175"