Галактика

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи
NGC 4414 (NASA-med).jpg

Гала́ктика (юн.-қад. γᾰλαξίας «Роҳи Каҳкашон»[1] аз юн.-қад. γάλα, γάλακτος «шир») — системаи бузурги ситораҳо мебошад, ки зиёда аз 200 млрд ситора иборат буда, Офтоб бо ҳама ҷирмҳои манзумааш ба он мансуб аст.

Мушоҳидаҳо[вироиш]

Ҷузъҳои мушоҳидашавандаи галактика[вироиш]

Галактика аз маҷмуи ситораҳои гуногун, инчунин тарокуму ассотсиатсияҳои ситораҳо, туманоти газу чангҳо ва атому зарраҳои ҷудогона, ки дар фазои байни ситораҳо парокандаанд, таркиб ёфтааст ва онҳо барои мавҷҳои рӯшноӣ ношаффоф мебошанд. Аз ин рӯ, танҳо қисми ками ситораҳо ба чашм намоён мебошанд. Шакли галактика спиралӣ буда, қутраш ба 30 кпк ё ба 100 ҳазор соли рушноӣ баробар аст. Дар минтақаи Офтоб се шохаи спиралии галактика — шохаи Ҷаббор (Офтоб дар он ҷойгир аст), Қавс ва Барсовуш мавҷуданд.

Масса ва андоза[вироиш]

Массаи галактика ба 4∙1041 кг баробар аст. Ҳама ҷузъҳои галактика системаи ягонаи динамикиро ташкил медиҳанд ва дар атрофи меҳвари хурди симметрия давр мезананд. Ба назари мушоҳиди заминӣ, ки андаруни галактика аст, он ҳамчун Роҳи Каҳкашон менамояд. Системаи Офтобӣ дур аз маркази галактика (~10 кпк), қариб дар ҳамвории қурси он, дар яке аз шохаҳои галактика (Ҷаббор) ҷойгир аст. Табиати ситоравии Роҳи Каҳкашонро бори аввал Г. Галилей (1609) ошкор намуд, вале омӯзиши муттасили сохтори галактика фақат дар охири асри 18 оғоз ёфт. Ба ақидаи олимон тақсимоти фазоии ситораҳо ба самти маркази галактика аз ҳисоби куҳанситораҳо зиёд мешавад. Мас., агар дар минтақаи атрофи Офтоб 1 ситора дар фазои кайҳони ҳаҷмаш 10 пк3 ҷой гирифта бошад, пас дар марказ (минтақаи қутраш ~ 1 пк) 10 млн маротиба зиёд аст (1 млн ситора дар 1 пк3). Дар атрофи галактика зичии ситораҳо кам мебошад. Сохтори ситоравии галактика мухталиф аст. Гурӯҳҳои ситоравии галактика бо синн, таркиби кимиёвӣ, шаклҳои мадор, суръат ва мавқеашон аз ҳамдигар фарқ мекунанд. Ҳудуди синни ситораҳо гуногун аст. Агар синни ситораҳои кӯҳна ≈12-13 млрд сол бошад, ситораҳои дигар дар ҳолати пайдоиш қарор доранд. Куҳанситораҳо дар ҳола ва ситораҳои ҷавон ва миёна (Офтоб низ) дар қурси галактика ҷой гирифтаанд. Вобаста ба сол таркиби кимиёвии ситораҳои галактика гуногун мешавад. Унсурҳои вазнин дар ситораҳои кӯҳна нисбат ба Офтоб 10-15 маротиба камтар, дар ситораҳои ҷавон ва газу чангҳои байниситоравӣ бошад, баръакс, 1,5-2,0 маротиба зиёд мебошанд. Ин тағйирёбии таркиби кимиёвии ситораҳо вобаста ба таҳаввули онҳост. Мадори куҳанситораҳо ва ситораҳои ҷавон низ гуногунанд. Агар куҳанситораҳо аз рӯйи мадори эллипсшакли тӯлкашида (е > 0,5) ҳаракат намоянд, ситораҳои ҷавон ва газу чангҳо мадорҳои нисбатан ба давра наздик доранд (барои қисми зиёди онҳо е < 0,2 — 0,3). Гӯё қурси аз ситораҳои нисбатан ҷавон ва газу чанг иборатбуда дар дохили галои беҳаракат ва гирди маркази галактика бо суръати калон дар давоми 220 млрд сол давр мезанад. Бинобар ба ақидаҳои олимон, галактика 13 млрд сол қабл аз абри газии аз ҳидроген ва ҳелий иборат ташаккул ёфта, ҳаҷмаш аз галактикаи ҳозира даҳҳо маротиба калон будааст. Баъди фишуриши умумии абр, ки қариб 1 млрд сол давом мекунад, аз таъсири ҷозибаи хусусӣ дар он ҳодисаи фрагментатсия (ба қисмат ҷудошавӣ) ва раванди ташаккули ситораҳо оғоз ёфт. Дар натиҷа дар тамоми ҳаҷми абр ситораҳои бузурги насли якум ташаккул ёфта, аз онҳо тарокумҳои куравӣ ба вуҷуд омаданд. Ситораҳои нисбатан бузурги насли якум зуд инкишоф ёфта, дар марҳалаи ситораҳои фавқуннав (навтарин) абри газии фишурдашавандаро бо унсурҳои вазнин пур мекунанд ва дар раванди фишурдашавӣ шакли ҳамвор гирифта, чархзании худро бинобар нигоҳ доштани ҳолати миқдори ҳаракат метезонанд. Дар марҳалаи минбаъда раванди ташаккули ситораҳо аз маводи бо унсурҳои вазнин ғанигардида оғоз меёбад. Ситораҳои насли дуюм, ки нисбат ба ситораҳои насли якум хурдтаранд умри нисбатан дароз дошта, миқдорашон бештар мебошад. Маҳз ситораҳои насли дуюм шохаҳои спиралшакли галактикаро ташкил медиҳанд. Бо мурури камшавии ташкилаи газии галактика дар он раванди ташаккули ситораҳо суст шуд, вале қатъ нагардидааст. Ҳоло дар галактика туманоти газию чангии сиёҳ — глобулаҳо мушоҳида мегарданд, ки дар онҳо ихроҷи энергияи ба ситораҳо хос оғоз меёбад. Галактикаи мо ба таркиби Гурӯҳи маҳаллии галактикаҳо мансуб аст, ки дар он Абрҳои Магелланӣ ба мо «ҳамсоя»-и наздик мебошанд. Дар давоми даҳҳо сол сохтори галактика ба воситаи усулҳои радиоастрономия ва мушоҳидаҳои оптикӣ омӯхта шудааст. Дар натиҷа шакл, андоза, масса, синну сол, чархзанӣ дар атрофи маркази масса, шаклҳои гуногуни зерсистемаҳои ситоравӣ ва ғайра муайян карда шуданд. Марҳалаи нав дар таҳқиқи галактика солҳои 50-уми а. 20 сар шуд ва он ба инкишофи радиоастрономия вобаста аст. Таҳқиқи радиоафканиши галактикаҳо мавҷудияти миқдори зиёди гази байниситоравӣ ва тақсимоти фазогии спиралии онро нишон дод. Галактика барои мушоҳидаи радиоӣ шаффоф шуд. Бо ин усул дар ҳастаи галактика манбаъҳои пурзӯри радиоафканишот ба қайд гирифта шуд. Баъд аз истифодаи мавҷҳои γ — афканиш, рентген, ултрабунафш, инфрасурх ва радио астрономия бисёрмавҷа шуд ва ҳама соҳаи афканиши ҷирмҳои осмонӣ таҳқиқшаванда шуд. Дар як вақти кӯтоҳ дар галактика манбаъҳои зиёди γ — афканиш, рентген ва инфрасурх ба қайд гирифта шуданд.

Эзоҳ[вироиш]

Адабиёт[вироиш]

  • Засов А. В., Постнов К. А. Общая астрофизика. — Фрязино: Век 2, 2006. — 496 с. — 3,000 экз. — ISBN 5-85099-169-7, УДК 52, ББК 22.6.v
  • Ю. Н. Ефремов. Постоянная Хаббла. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 11 августи 2011.
  • James Binney. Galactic Astronomy. — Princeton University Press, 1998.
  • Terence Dickinson. The Universe and Beyond. — Fourth Edition. — Firefly Books Ltd., 2004.
  • Марочник Л. С., Сучков А. А. Галактика. — " Наука, " Глав. ред. физико-математической лит-ры, 1984.

Пайвандҳо[вироиш]