Давлати иҷтимоӣ

Давлати иҷтимоӣ (олмонӣ: Sozialstaat^[1], англ. Welfare state) — модели давлатест, ки сиёсати он ба тақсимоти дубораи неъматҳои моддӣ, даромад ва сарват мувофиқи принсипҳои баробарии иҷтимоӣ ва адолати иҷтимоӣ бо ҳадафи расидан ба сифат ва сатҳи шоистаи зиндагӣ барои ҳар як шаҳрванд, кам кардани тафовутҳои иҷтимоӣ ва кӯмак ба ниёзмандон равона шудааст^[2].

Кӯшиш барои барпо кардани давлати иҷтимоӣ яке аз муқаррароти калидии барномаҳои сиёсии сосиал-демократҳо мебошад. Зикри давлати иҷтимоӣ дар конститутсияҳо ва дигар санадҳои олии қонунгузории бисёр кишварҳо мавҷуд аст. Назарияи давлати некуаҳволии умум пешбинӣ мекунад, ки кафолатҳои иҷтимоӣ тавассути танзими давлатии иқтисод ва сиёсати андози давлат таъмин карда мешаванд.

Решашиносӣ

Мафҳуми «давлати иҷтимоӣ»-ро бори аввал соли 1850 Лоренс фон Штейн истифода бурдааст^[3]. Ӯ ба рӯйхати вазифаҳои давлат «нигоҳ доштани баробарии мутлақи ҳуқуқҳо барои ҳамаи табақаҳои гуногуни ҷамъиятӣ»-ро дохил кард. Мувофиқи ақидаи Штейн, давлат бояд ба пешрафти иқтисодӣ ва ҷамъиятии ҳамаи шаҳрвандони худ мусоидат кунад, зеро рушди яке шарти рушди дигаре мебошад.

Нишонаҳои давлати иҷтимоӣ

Сатҳи баланди рушди иқтисодии кишвар;
Иқтисоди бозории дорои самти иҷтимоӣ;
Ташаккули ҷомеаи шаҳрвандӣ;
Таҳияи барномаҳои гуногуни иҷтимоӣ аз ҷониби давлат;
Масъулияти иҷтимоӣ дар назди шаҳрвандон;
Системаи пешрафтаи хидматрасониҳои иҷтимоӣ барои ҳамаи гурӯҳҳои аҳолӣ;
Мавҷудияти пардохтҳои иҷтимоии буҷетӣ;
Дастрасии дастгирии иҷтимоӣ ба ҳамаи аъзои ниёзманди ҷомеа^[4].

Вазифаҳои давлати иҷтимоӣ

Дастгирии табақаҳои аз назари иҷтимоӣ осебпазири аҳолӣ;
Мубориза бо коррупсия, камбизоатӣ ва бекорӣ;
Таъмини шуғл ва афзоиши мунтазами даромади аҳолӣ;
Таъмини суғуртаи иҷтимоӣ барои ҳамаи аъзои ҷомеа;
Таъмини дастрасӣ ба таҳсилот, тандурустӣ ва рушди фарҳангӣ;
Коҳиш додани нобаробарии иҷтимоӣ ва иқтисодӣ тавассути тақсимоти дубораи неъматҳо.

Таърих

Сосиализми Пруссия (Модели Бисмарк) Дар Олмон канцлер Отто фон Бисмарк таҳияи санадҳои ҳуқуқиро дар бораи суғуртаи ҳатмии иҷтимоии гурӯҳҳои касбии коргарон оғоз кард. Ин имкон дод, ки захираҳои молиявӣ ҳамчун кафолати кӯмаки босифати тиббӣ ҷамъоварӣ карда шаванд. Соли 1871 Олмон суғуртаи давлатии иҷтимоиро аз маризиҳо ва ҳодисаҳои нохуш дар истеҳсолот ҷорӣ кард.

Давлати некуаҳволӣ (Модели Бевериҷ) Дар Британияи Кабир гузориши У. Бевериҷ дар парлумон (соли 1942) аҳамияти калон дошт, ки дар он дар бораи принсипҳои «давлати некуаҳволӣ» (Welfare State) сухан мерафт.

Модели Бевериҷ тақсими масъулиятро дар байни давлат (кафолатҳои асосӣ барои тамоми аҳолӣ), корфармо (суғуртаи кормандон) ва корманд (суғуртаи иловагии шахсӣ) пешбинӣ мекунад.

Ҷуғрофияи муосир

Ҳамчун намунаҳои муосири татбиқи идеали давлати иҷтимоӣ одатан кишварҳои нимҷазираи Скандинавия («модели шведӣ»), Финляндия, Нидерландия, Канада, Швейтсария ва Олмонро ном мебаранд.

Дар Тоҷикистон

Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати иҷтимоӣ аст. Ин мафҳум дар моддаи 1-уми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дарҷ ёфтааст:

Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона мебошад. Тоҷикистон давлати иҷтимоӣ буда, барои ҳар як инсон шароити зиндагии арзанда ва рушди озодонаро фароҳам меорад.

1. Кафолатҳои конститутсионӣ

Давлати иҷтимоӣ будани Тоҷикистон маънои онро дорад, ки ҳукумат вазифадор аст сиёсати иқтисодиро тавре ба роҳ монад, ки манфиати тамоми табақаҳои ҷомеаро ба назар гирад. Ин кафолатҳо дар фасли дуюми Конститутсия ("Ҳуқуқ, озодӣ ва вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрванд") муфассал омадаанд:

Ҳуқуқ ба ҳифзи саломатӣ: Давлат муассисаҳои тиббии ройгонро ташкил намуда, дастрасии мардумро ба табобат таъмин карда аст.
Ҳуқуқ ба таҳсилот: Таҳсилоти умумии асосӣ (то синфи 9) ҳатмист ва муассисаҳои таълимии давлатӣ ройгон мебошанд.
Ҳуқуқ ба манзил: Давлат барои сохтани манзили истиқоматӣ шароит фароҳам меорад ва ба ниёзмандон кумак мерасонад.
Ҳуқуқ ба амнияти иҷтимоӣ: Дар пиронсолӣ, ҳангоми беморӣ, маъюбӣ ва гум кардани сарпараст, шаҳрвандон ҳуқуқи гирифтани кумакпулӣ ва нафақаро доранд.

2. Буҷети давлатӣ ва нигариши иҷтимоӣ Яке аз нишондиҳандаҳои асосии давлати иҷтимоӣ ин тақсимоти буҷет мебошад. Дар Тоҷикистон зиёда аз 50% хароҷоти буҷети давлатӣ ба соҳаҳои иҷтимоӣ равона шудааст.

Ин хароҷотҳо дар бар мегиранд:

Маблағгузории соҳаи маориф ва илм.
Нигоҳдории беморхонаҳо ва бунгоҳҳои тиббӣ.
Пардохти нафақаҳо, стипендияҳо ва кумакпулиҳо ба оилаҳои камбизоат.
Татбиқи барномаҳои давлатии таъмини ҷойҳои корӣ.

3. Ҳифзи табақаҳои осебпазир

Тоҷикистон системаи махсуси кумакҳои иҷтимоиро барои гурӯҳҳои зерин дорост:

Маъюбон: Таъмини онҳо бо нафақа ва таҷҳизоти зарурӣ (аробачаҳо ва ғайра).

Ятимон: Давлат нигоҳубин ва тарбияи кӯдакони ятимро ба зимма мегирад.

Оилаҳои камбизоат: Тавассути механизми "Кумаки умумии иҷтимоӣ" ба оилаҳои ниёзманд маблағҳои иловагӣ кумак мекунад.

4. Стратегияи миллии рушд 2030^[5]

Ҳукумати Тоҷикистон дар "Стратегияи миллии рушд барои давраи то соли 2030" ҳадаф гузоштааст, ки сатҳи камбизоатиро боз ҳам коҳиш дода, сифати хизматрасониҳои иҷтимоиро (маориф ва тандурустӣ) ба стандартҳои ҷаҳонӣ баробар кунад. Ҳадафи ниҳоӣ гузариш аз "системаи истеъмолӣ" ба "системаи рушд" мебошад, то шаҳрвандон на танҳо кумак гиранд, балки имкони рушди иқтисодии худро дошта бошанд.

Танқид

Танқиди маъмули давлати иҷтимоӣ ин аст, ки он ба муфтхӯрии иҷтимоӣ (иждивенчество) оварда мерасонад, вақте ки табақаҳои васеи аҳолӣ ба ҷои кор кардан, кӯшиш мекунанд, ки тамоми ҳаётгирандаи кӯмакпулиҳо бошанд^[6]. Тарафдорони либерализми классикӣ ва мактаби австриягии иқтисод (масалан, Ф. Хайек) меҳисобанд, ки давлати некуаҳволии умум боиси паст шудани самаранокии иқтисод мегардад.

Буҳрони давлати иҷтимоӣ

Бисёр олимон буҳрони афзояндаи давлати иҷтимоиро қайд мекунанд. Ин пеш аз ҳама ба модернизатсияи босуръати ҷомеа ва глобализатсия вобаста аст. Дар шароити иқтисоди инноватсионӣ ва иқтисоди дониш, моделҳои анъанавии тақсимоти иҷтимоӣ самаранокии худро гум мекунанд.

Нигаред низ

Эзоҳ

↑ Инчунин англ. Welfare state — давлати некуаҳволии умум.
↑ Актуальное интервью. Социальное государство: лозунги или реальность?
↑ Становление социального государства, его конституционно-правовые и политические характеристики.
↑ Шарков Ф. И., Аверин А.Н. Основы социального государства. — М.: КНОРУС, 2016.
↑ [https://mmk.tj/system/files/ArticleAttachments/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%B8%20%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%B8%20%D1%80%D1%83%D1%88%D0%B4%D0%B8%20%D2%B6%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8%20%D0%A2%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%20%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B8%20%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%B8%20%D1%82%D0%BE%20%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%202030_1.pdf СТРАТЕГИЯИ МИЛЛИИ РУШДИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН БАРОИ ДАВРАИ ТО СОЛИ 2030]Шаблон:Ref-und К:Википедия:Статьи с некорректным использованием шаблонов:Книга (указан неверный код языка).
↑ Exposing the myths of walfare / Centre for Labour and Social Studies

Адабиёт

Гриценко Н. Н., Волгин Н. А. Основы социального государства. — М., 2019.
Роик В. Экономика, финансы и право социального страхования. — М., 2012.

[1] Инчунин англ. Welfare state — давлати некуаҳволии умум.

[2] Актуальное интервью. Социальное государство: лозунги или реальность?

[:4-3] Становление социального государства, его конституционно-правовые и политические характеристики.

[:10-4] Шарков Ф. И., Аверин А.Н. Основы социального государства. — М.: КНОРУС, 2016.

[5] [https://mmk.tj/system/files/ArticleAttachments/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%B8%20%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%B8%20%D1%80%D1%83%D1%88%D0%B4%D0%B8%20%D2%B6%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8%20%D0%A2%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%20%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B8%20%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%B8%20%D1%82%D0%BE%20%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%202030_1.pdf СТРАТЕГИЯИ МИЛЛИИ РУШДИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН БАРОИ ДАВРАИ ТО СОЛИ 2030]Шаблон:Ref-und К:Википедия:Статьи с некорректным использованием шаблонов:Книга (указан неверный код языка).

[6] Exposing the myths of walfare / Centre for Labour and Social Studies

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

Фарҳангҳо ва донишномаҳо	Большая российская (научно-образовательный портал) Хорватская Швейцарский исторический
Дар феҳристҳои китобшинохтӣ	BNE: XX547696 GND: 4055896-4