Дарахтгоҳшуморӣ

Дарахтгоҳшуморӣ ё Дендрохронология (аз юн.-қад. δένδρον — дарахт, χρόνος — гоҳ, замон, λόγος — илм, омӯзиш)— усули илмии муайян кардани соли ташаккули ҳалқаҳои сабзиши дарахтон ва омӯзиши маълумотест, ки ин ҳалқаҳо дар бораи гузашта нигоҳ медоранд. Усул ба муқоисаи пайдарпайии ҳалқаҳои намунаҳои гуногуни чӯб асос меёбад. Дар шароити муносиб метавон соли тақвимии пайдоиши ҳар ҳалқаро муайян кард. Дендрохронология дар бостоншиносӣ, омӯзиши биноҳову осори чӯбин ва таҳқиқи тағйироти муҳити зист истифода мешавад.[1]
Номи илм аз вожаҳои юнонии dendron — «дарахт», chronos — «вақт» ва logia — «омӯзиш» таркиб ёфтааст. Шуморидани ҳалқаҳои як дарахт танҳо як амали ибтидоист: таърихгузории боэътимод санҷиши намунаҳоро нисбат ба якдигар талаб мекунад, зеро ҳалқа метавонад дар қисми тана ташаккул наёбад ё дар давоми як сол хатти иловагии монанд ба ҳалқа пайдо шавад.[1]
Таърихи инкишоф
[вироиш | вироиши манбаъ]Рушди дендрохронологияи муосир бо фаъолияти ахтаршиноси амрикоӣ Эндрю Элликот Дуглас алоқаманд аст. Ӯ сабзиши дарахтонро барои омӯзиши робитаи падидаҳои осмонӣ ва иқлим таҳқиқ мекард. Соли 1937 дар Донишгоҳи Аризона Озмоишгоҳи таҳқиқи ҳалқаҳои дарахтон таъсис ёфт. То он вақт Дуглас беш аз сӣ сол дар ин соҳа кор карда буд. Баъдтар таҳқиқи ҳалқаҳо ба як соҳаи байниилмӣ табдил ёфт, ки масъалаҳои таърихӣ ва муҳитзистиро низ фаро гирифт.[2]
Ташаккули ҳалқаҳо
[вироиш | вироиши манбаъ]Дар бисёр дарахтони минтақаҳои дорои фаслҳои муайян сабзиш дар давоми сол яксон нест. Чӯби аввали мавсими сабзиш ва чӯби охири он аз ҷиҳати сохтори ҳуҷайраҳо фарқ мекунанд. Масалан, дар бисёр сӯзанбаргон қисми барвақтии ҳалқа равшантар буда, ҳуҷайраҳои нисбатан калони девораашон тунук дорад; қисми дертар ташаккулёфта тира ва зичтар аст. Ин тафовут ҳалқаҳоро дар буриши тана намоён мекунад.[1]
Паҳноӣ ва зичии ҳалқаҳо аз шароити сабзиш таъсир мегиранд. Дар ҷое, ки норасоии намӣ сабзишро маҳдуд мекунад, солҳои сербориш метавонанд ҳалқаҳои паҳнтар ба вуҷуд оранд; дар муҳите, ки ҳарорат омили маҳдудкунанда аст, робитаи дигар мушоҳида мешавад. Аз ин рӯ, ҳалқаи паҳн дар ҳама дарахтон ва ҳама минтақаҳо маънои яксон надорад.[3]
Усули таҳқиқ
[вироиш | вироиши манбаъ]Намунагирӣ ва муқоиса
[вироиш | вироиши манбаъ]Аз дарахти зинда бо пармаи махсуси дарунхолӣ намунаи борики силиндршакл мегиранд. Намунаҳоро омода карда, ҳудуди ҳалқаҳо, паҳноӣ ва сохтори онҳоро бо таҷҳизоти ченкунӣ ё зери микроскоп меомӯзанд.[3]
Амали асосӣ таърихгузории муқоисавӣ аст: пайдарпайии ҳалқаҳои борик ва паҳнро дар намунаҳои гуногун ба ҳам мувофиқ мекунанд. Дарахтоне, ки дар як минтақа зери таъсири шароити монанд сабзидаанд, метавонанд пайдарпайиҳои муштарак дошта бошанд. Муқоиса тамоми қисми ба ҳам мувофиқи силсиларо фаро мегирад; монандии тасодуфии як ё ду ҳалқа барои хулоса кофӣ нест.[4]
Сохтани солшуморӣ
[вироиш | вироиши манбаъ]Силсилаи дарахти зинда, ки соли ҳалқаи берунаи он маълум аст, метавонад нуқтаи оғози солшуморӣ бошад. Онро бо ҳалқаҳои дарахти мурда ва баъдан бо чӯби қадимтар муқоиса мекунанд. Агар давраҳои сабзиши намунаҳо қисман ҳамзамон бошанд, солшумориро тадриҷан ба гузашта дароз кардан мумкин аст. Барои ин як дарахт набояд тамоми давраи таҳқиқшавандаро зиндагӣ карда бошад.[4]
Силсилае, ки фосилаи байни ҳалқаҳояш маълум, вале ҷойгоҳаш дар тақвим ҳанӯз муайян нест, «солшумории шиновар» номида мешавад. Он танҳо баъди пайвастан ба силсилаи боэътимоди санадор ё бо ёрии нишонаи мустақили таърихгузорӣ санаи мутлақ мегирад.[5]
Корбурд
[вироиш | вироиши манбаъ]Бостоншиносӣ ва таърихи ҳунар
[вироиш | вироиши манбаъ]Дендрохронология барои муайян кардани синни болорҳо, сутунҳо ва дигар ашёи чӯбин истифода мешавад. Агар ҳалқаҳои беруна то сарҳади пӯстлох нигоҳ дошта шуда бошанд, соли буридани дарахтро баъзан бо дақиқии зиёд муайян кардан мумкин аст. Агар онҳо ҳангоми тарошидан ё фарсудашавӣ аз байн рафта бошанд, санаи охирин ҳалқаи боқимонда танҳо ҳадди поёнии замони буриданро нишон медиҳад. Ғайр аз ин, чӯб метавонад дубора истифода шуда бошад; бинобар ин, соли буридани дарахт ҳамеша соли сохтани бино нест.[6]
Дар таърихи ҳунар ҳамин усул ба тахтаҳои наққошӣ татбиқ мешавад. Пайдарпайии ҳалқаҳои тахтаро бо солшумории минтақа муқоиса мекунанд. Имкони чунин таҳлил аз навъи чӯб вобаста аст: барои тахтаҳои булут силсилаҳои муқоисавӣ мавҷуданд, аммо натиҷаҳои усулро ба ҳамаи навъҳои чӯб яксон татбиқ кардан мумкин нест.[7]
Иқлим ва муҳити зист
[вироиш | вироиши манбаъ]Дар иқлимшиносӣ маълумоти ҳалқаҳоро бо мушоҳидаҳои истгоҳҳои обуҳавошиносӣ муқоиса мекунанд. Вақте робитаи боэътимод муайян шуд, силсила метавонад барои бозсозии ҳарорат ё боришоти давраҳои пеш аз мушоҳидаҳои асбобӣ истифода шавад. Ин кор ба интихоби дурусти дарахтон ва намунаҳои сершумор такя мекунад, то таъсири шароити маҳаллии як дарахт бо тағйироти умумии иқлим омехта нашавад.[3]
Пайвастагӣ бо таърихгузории радиокарбонӣ
[вироиш | вироиши манбаъ]Ҳалқаҳои соли маълум барои санҷиш ва танзими санаҳои радиокарбонӣ низ муҳиманд.[6] Дар баъзе таҳқиқот афзоиши кӯтоҳмуддати карбон-14 дар ҳалқаҳо ҳамчун нишонаи замонӣ истифода мешавад. Масалан, таҳқиқоти соли 2024 дар маҳалли неолитии Диспилиои Юнон нишонаи соли 5259 то милодро муайян кард ва бо он солшумории 303-солаи арчаро ба тақвим пайваст: ҳалқаи охирини ин силсила ба соли 5140 то милод рост омад.[5]
Маҳдудиятҳо
[вироиш | вироиши манбаъ]Муваффақияти усул аз нигоҳдории чӯб, шумора ва равшании ҳалқаҳо, хусусиятҳои навъи дарахт ва мавҷудияти силсилаи муқоисавӣ вобаста аст. Ҳалқаҳои гумшуда ё бардурӯғ, шумораи ками намунаҳо ва шабоҳати тасодуфӣ метавонанд боиси иштибоҳ шаванд. Натиҷаи боэътимод муқоисаи чанд намуна ва арзёбии заминаи бостоншиносӣ ё муҳитзистиро талаб мекунад.[4][6]
Ҷусторҳои вобаста
[вироиш | вироиши манбаъ]Эзоҳ
[вироиш | вироиши манбаъ]- 1 2 3 Laboratory of Tree-Ring Research, University of Arizona. Tree-Ring Basics. Санаи дастрасӣ: 30 сентябри 2026.
- ↑ Laboratory of Tree-Ring Research, University of Arizona. Lab History. Санаи дастрасӣ: 30 сентябри 2026.
- 1 2 3 National Centers for Environmental Information, NOAA. How Can Tree Rings Teach Us About Climate?. 11 марти 2016. Санаи дастрасӣ: 30 сентябри 2026.
- 1 2 3 Martinez, Lori. Crossdating — The Basic Principle of Dendrochronology. Laboratory of Tree-Ring Research, University of Arizona. Санаи дастрасӣ: 30 сентябри 2026.
- 1 2 Maczkowski, Andrej ва дигарон. Absolute dating of the European Neolithic using the 5259 BC rapid 14C excursion. Nature Communications. 2024, ҷ. 15, мақолаи 4263. DOI: 10.1038/s41467-024-48402-1.
- 1 2 3 English Heritage. Dendrochronology: Guidelines on producing and interpreting dendrochronological dates. 1998. Матни пурра дар сомонаи Historic England. Санаи дастрасӣ: 30 сентябри 2026.
- ↑ The National Gallery. Dendrochronology. Санаи дастрасӣ: 30 сентябри 2026.