Захираҳои таълимии боз

Захираҳои таълимии боз, ЗТБ^[1] (англ. Open Educational Resources, OER) — маводҳои рақамӣ мебошанд, ки метавонанд барои таълим, омӯзиш, тадқиқот ва дигар мақсадҳо борҳо истифода шаванд. Ин маводҳо тавассути иҷозатномаҳои (лицензияҳои) кушода дастрас карда мешаванд, ки ба корбарон имкониятҳои васеътар аз доираи ҳуқуқи муаллифиро фароҳам меоранд^[2].

Ҳамчун воситаи эҷод ва паҳнкунии муҳтаво, ЗТБ мустақилона наметавонанд диплом диҳанд ё дастгирии академию маъмуриро ба донишҷӯён таъмин кунанд. Бо вуҷуди ин, маводҳои ЗТБ ба таҳсилоти кушода ва фосилавӣ фаъолона ворид карда мешаванд.

Таъриф ва соҳаи татбиқ

Истилоҳи «Захираҳои таълимии боз» бори аввал дар форуми ЮНЕСКО оид ба курсҳои таълимии кушода дар соли 2002 ворид карда шуд. Мувофиқи таърифи ЮНЕСКО, ЗТБ ин:

«маводҳои таълимӣ, омӯзишӣ ва тадқиқотӣ дар ҳар гуна баранда (рақамӣ ё ғайрирақамӣ), ки дар моликияти ҷамъиятӣ қарор доранд ё таҳти иҷозатномаи кушода нашр шудаанд ва дастрасии ройгон, истифода, мутобиқсозӣ ва паҳнкуниро барои дигарон бидуни маҳдудият ё бо маҳдудияти камтарин иҷозат медиҳанд».

Бунёди «The William and Flora Hewlett Foundation» ЗТБ-ро ҳамчун захираҳое таъриф медиҳад, ки курсҳои пурра, маводҳои курсӣ, модулҳо, китобҳои дарсиӣ, видеоҳои ҷараёнӣ, тестҳо ва нармафзорҳоро барои дастгирии дастрасӣ ба дониш дар бар мегиранд^[3].

Модели 5R

Дэвид Уили (David Wiley) панҷ намуди иҷозат ё амалҳоро пешниҳод кардааст, ки ЗТБ-ро тавсиф мекунанд:

Нигоҳдорӣ (Retain) — ҳуқуқ ба эҷод, соҳибӣ ва назорати нусхаҳои муҳтаво.
Истифодаи дубора (Reuse) — ҳуқуқ ба истифодаи муҳтаво бо тарзҳои гуногун (дар синфхона, дар сайт ва ғайра).
Ислоҳ (Revise) — ҳуқуқ ба мутобиқсозӣ, тағйир ва дигаргунсозии муҳтаво (масалан, тарҷума ба забони дигар).
Ремикс (Remix) — ҳуқуқ ба омехта кардани муҳтавои аслӣ бо дигар маводҳо барои эҷоди чизи нав.
Паҳнкунии минбаъда (Redistribute) — ҳуқуқ ба мубодилаи нусхаҳои муҳтавои аслӣ ё нусхаҳои ислоҳшуда бо дигарон.

Намудҳои захираҳои таълимии боз

ЗТБ намудҳои гуногуни захираҳои рақамиро дар бар мегирад:

Муҳтавои таълимӣ: курсҳо, модулҳо, объектҳои таълимӣ, маҷаллаҳо.
Асбобҳо (Tools): нармафзор барои эҷод ва расонидани муҳтаво, системаҳои идораи таълим (LMS).
Захираҳои татбиқ: иҷозатномаҳои моликияти зеҳнӣ (ба мисли Creative Commons), принсипҳои тарҳрезӣ ва маводҳо оид ба таҷрибаи пешқадам.

Иҷозатномадиҳӣ

Барои он ки захираҳои таълимӣ ЗТБ ҳисобида шаванд, онҳо бояд иҷозатномаи кушода дошта бошанд. Аксари маводҳо дар интернет ҳуқуқи муаллифии маҳдуд доранд ва ЗТБ ҳисобида намешаванд. Иҷозатномаҳои Creative Commons маъмултарин системаи литсензиядиҳӣ барои ЗТБ дар ҷаҳон мебошанд^[4].