Зикр

Тасбеҳи мусулмонӣ

Зикр (ар. ‎ ذكر – ёдоварӣ, ёдкард, баён), ёдовар шудан; ба ёд овардани чизи фаромӯшшуда; хилофи нисён (фаро­мӯ­шӣ) ва ғафлат. Мурод аз зикри аҳвол баён ё шарҳи ҳол буда, зикри хайр ё зикри ҷамил ба некӣ ёд кардани касе, ситоиши кирдору рафтор, хислату сифатҳои писандида ва амалҳои неки ӯст:

Зиндаву ҷовид монд ҳар кӣ накуном зист,

К-аз ақибаш зикри хайр зинда кунад номро.

Саъдӣ.

Гӯянд зикри хайраш дар хайли ишқбозон,

Ҳар ҷо, ки номи Ҳофиз дар анҷуман барояд

Ҳар ҷо, ки номи Ҳофиз дар анҷуман барояд.

Ҳофиз.

Тариқаи зикр дар Зардуштия

Зикри ҷузъи таркибии риёзати рӯҳонии бисёр анъанаҳои динии бостонӣ, аз ҷумла зардуштия, буддоия ва ҳиндуия ба шумор меравад. Дар таълимоти зардуштия ин оин бо но­ми «бож гирифтан» («бож гуфтан», «бож кардан», «бож доштан») маъруф аст. Бож (аз авестоӣ «вач», паҳ­ла­вӣ «воч» ва «вочак» – вожа, сухан, гуфтор) ниёиши кӯ­то­ҳест, ки оҳис­та бар забон меронанд ё зери лаб мехонанд. Ҳам­чу­но­не дар Авесто омадааст, Аҳура Маздо ба Зардушт мефармояд, ки номҳои бистгонаи ӯро рӯзу шаб бож гирад. Ӯ хитоб ба Зардушт мегӯяд: «Он ки дар ин ҷаҳони астуманд ин номҳои маро бож гирад ё рӯзону шабон ба бонги баланд бихонад... Он ки ин номҳоро ҳангоми бархостан аз хоб ё ба гоҳи хуфтан, ҳангоми куштӣ бастан ё куштӣ гушудан, ҳангоми рафтан аз ҷое ба ҷое ё ҳангоми рафтан аз шаҳру кишвар ба сӯи кишваре дигар бихонад... дар ин рӯ­зу дар ин шаб корд бар ӯ коргар нашавад; чаккушу ти­ру хан­ҷару гурзе, ки хашме бо ниҳоде саршор аз дурӯғ ба сӯи ӯ партоб кунад, бар ӯ коргар нашавад ва сангҳои фалохан бад-ӯ нарасад» (Ҳурмузд-яшт:11–19). Муродифи бож «зам­зам» ва «замзама» аст. Фирдавсӣ дар «Шоҳ­но­ма» аз бож ва замзам борҳо ёдовар шудааст:

Парастандаи озари Зардуҳушт

Ҳамерафт бо божу барсам ба мушт.

Фуруд омад аз аспу барсам ба даст,

Ба замзам ҳамегуфту лабро бибаст.

Берунӣ дар «Осору-л-боқия» гуфтааст: «Суруш нахус­тин касе буд, ки ба замзама амр кард ва он иборат аст аз ишорае, ки бо лаби баста адо шавад, на бо гуфтори маф­ҳум». Дар «Номаи Тансар» омадааст: «То мубад... ва диндо­рону зуҳҳод хал­ват созад ва ба тоату замзам нишинад» («Таърихи Табаристон»).

Зикри дар ислом навъе пайванд ва робитаи банда бо Парвардгор буда, ҳар сухане, ки дар он ибодати Худо мақсуд бо­шад ва ҳар сабабе, ки ёди Худоро ба зеҳн ва хотир орад, зикри ба шумор меравад. Тавассути зикри тақар­руб (назди­кӣ) ба Ху­до муяссар гашта, ҳи­ҷо­би миёни Ӯ ва бандагонаш бардошта ме­шавад. Зикр як навъ санохонии махлуқ ба Хо­лиқ бу­да, ҳамаи махлуқот муносиби шаъни худ ҳар кадом ба гу­наҳои мухталиф бо зикр машғуланд (Қуръон, 17:44; 24:41) ва зокир мебошанд: «Булбулонро дидам, ки ба нолиш даромада буданд аз дарахт ва кабкон аз кӯҳу ғукон дар обу ба­ҳоим аз беша; андеша кардам, ки мурувват набошад, ки ҳама дар тасбеҳу ман ба ғафлат хуфта» («Гулистон»).

Зикри кабӯтарони ӯ: Бақра-бақу-бақу-бақу,

Хез дило, ту ҳам бигӯ: Бақра-бақу-бақу-бақу!

Саққои Бухороӣ.

Тариқаи зикр дар дини мубини Ислом

Дар Қуръон фаровон ёд кардани Худо дар ҳамаи аҳ­вол (истодаву нишаста ва ба паҳлу) қайд шуда, макон ё за­мони хоссе барои зикр муайян нашудааст. Бо вуҷуди ин ба арзиши зикр дар баъзе маконҳо ва замонҳо таъкиди бештар рафтааст. Аз ҷумлаи замонҳои хосси зикри Худо дар Қур­ъон вақти намоз, бомдоду шомгоҳ (76:25), 13 рӯзи аввали зулҳиҷҷа (22:28; 2:203), ҳангоми рӯёрӯӣ бо душман (8:45), рӯзи ҷумъа (62:9), аз маконҳои хосси он масҷидҳо (22:40) ва Машъарулҳаром (2:198) гуфта шудааст. Дар манобеи ҳадисӣ барои зикр одобе чун таҳорат, хушуъ (фу­рӯтанӣ), ҳу­зури қалб, нишот (болидарӯҳӣ), ихлос, шавқ ва тааннӣ (оҳис­тагӣ) нақл шуда, илова бар замонҳову ма­конҳои тавсиякардаи Қуръон, мавридҳои дигар низ омадааст, аз ҷумла, дар хилват, дар ҳоле ки дигарон аз он ғофиланд, ҳангоми хусуфу кусуф. Дар ривоятҳо барои расидан ба хостаҳои алоҳида хондани баъзе оятҳои мушаххас ва барои рӯзҳову моҳҳои қа­ма­рӣ, соатҳои шабонарӯз, ҳолату ҳодисаҳое, ки барои ин­сон пеш меояд, зикрҳои гуногуни қуръонӣ ва ғайри­қуръо­нӣ тавсия шудаанд. Аз ҷумла: такбир («Аллоҳу Акбар» гуфтан), таҳлил («Ло илоҳа иллаллоҳ, Муҳаммадун расулул­лоҳ» гуфтан), тасбеҳ («Субҳоналлоҳ» гуфтан), таҳмид («Алҳамду лиллоҳ» гуфтан), ҳавқала («Ло ҳавла ва ло қуввата илло биллоҳ» гуфтан), басмала («Бис­мил­лоҳи-р-Раҳмони-р-Раҳим» гуфтан), истисно («Иншоал­лоҳ» гуфтан), истиоза («Аъузу биллоҳи мина-ш-Шайто­ни-р-ра­ҷим» гуфтан), истиғфор («Астағфируллоҳ» гуфтан) ва салавот. Паёмбар (с) панҷ зикри аввалро «ал-боқиё­ту-с-соли­ҳот» («амалҳои мондагор») хондааст. Тибқи ҳадис, қиё­мат вақте қоим мешавад, ки дар рӯи замин ҳатто як нафар гӯян­даи «Аллоҳ» боқӣ намонад.

Тариқаи зикр дар Тасаввуф

Зикр дар тасаввуф афзали ибодатҳо, бузургтарин аркони риёзат, яке аз манозили сайру сулук, ғизои рӯҳ, воситаи асосии унс ва наздикӣ ҷустан ба Худо, бетаваҷҷуҳии му­ҳиб ба мосиво (он чӣ ғайри Ӯст), берун омадан аз майдони ғафлату нисён ва ворид шудан ба фазои мушоҳада до­ниста мешавад. Дар як табақабандӣ зикрро ба ду навъ: лисонӣ (забонӣ) ва қалбӣ ё ҷаҳрӣ (ҷалӣ, ошкоро) ва хафӣ (пинҳонӣ) тақсим кардаанд. Абдуллоҳи Ансорӣ ҳузури қалб­ро муҳимтарин шарти таъсири зикр донистааст, ба ин далел, ки зикри забонӣ дар ҳоле қалб ғофил аст, ҳеч эътибор надорад. Ба қавли Суҳравардӣ, зикр бар чаҳор қисм аст: бо забон, бо қалб, бо сирр ва бо рӯҳ. Он гоҳ ки рӯҳ маш­ғу­ли зикр аст, сирру қалбу забон аз зикр бозмеистанд ва инро зикри мушоҳада мегӯянд. Ҳуҷвирӣ мушоҳадаро натиҷаи су­кути забон донистааст, чаро ки сукут аломати мушо­ҳада ва нутқ нишонаи шаҳодат буда, миёни му­шоҳадаи чизе ва шаҳодат бар чизе тафовути бисёре вуҷуд дорад. Бино бар ин, зокир то замоне, ки ба дараҷаи мушоҳада нарасидааст, мазкурро зикр мегӯяд ва замони мушоҳадаи Ӯ аз зикр бозмемонад. Дар зикри сирр қалбу забон аз зикр бозмемонанд ва онро зикри «ҳайбат» меноманд. Ҳангоме ки қалб дар ҳоли зикр аст, за­бон аз зикр бозмемонад. Аз Мансури Ҳаллоҷ нақл шуда: «Ҳар кас Худоро бишиносад, ҳаргиз «Аллоҳ» нагӯяд, зеро зикри ҳақиқӣ он аст, ки Худоро ба Худо бихонӣ, на ба забони муҳ­дас (офарида) ва ҳар кӣ «Аллоҳ» гуфт, ҳаргиз Ӯро нашинохтаву нашиносад».

Зикр ба таври инфиродӣ ва дастаҷамъӣ (маҷлис ё ҳалқаи зикр) анҷом дода шуда, маъмулан зикри инфиродӣ хуфя ва зикри дастаҷамъӣ ҷаҳрӣ сурат мегирад. Шумораи зикрро пи­ри та­риқат муайян мекунад ва он метавонад гуногун бошад. Мас., 300, 3000, 6000, 12000, 70000. Дар тариқати нақш­бандия беш­тар зикри хуфя ва дар тариқати қодирия зикри ҷаҳрӣ маъ­мул аст. Ба андешаи Алии Ромитанӣ (фавт 1321), бояд бо зикри ҷаҳрӣ мубтадиён (оғозкунандагон) ва бо зикри хуфя мун­та­ҳиён (бафарҷомрасидагон) машғул шаванд, «зеро дар оғоз мебояд бо забон ёд кард, аммо дар анҷом – бо дил». Амири Кулол (фавт 1370) бо зикри ҷаҳрӣ машғул буд, аммо ба муриди худ Баҳоуддини Нақшбанд ихтиёр дод, ки навъи риёзат ва камолоти маънавиро интихоб намояд ва ӯ зикри хуфяро эҳё кард.

Абдуллоҳи Ансорӣ тафаккурро ҷустан ва тазаккурро ёфтан гуфта, Мустамлии Бухорӣ зикрро аз сифоти ғоибон ва фикрро аз сифоти ҳозирон мешуморид.

Ҷалолуддини Бал­хӣ зикрро мӯҷиби хуруҷи фикр аз карахтиву афсурдагӣ медо­над:

Ин қадар гуфтем, боқӣ фикр кун,

Фикр агар ҷомид бувад, рав зикр кун!

Зикр орад фикрро дар эҳтизоз,

Зикрро хуршеди ин афсурда соз!

Яке аз навъҳои зикр дар тасаввуф зикри арра аст, ки бо шир­кати забону сина анҷом дода, садои арра ва андозаи кашидани он фаҳмида мешавад. Тариқи адои ин навъи зикр: лафзи «Аллоҳ»-ро ба сӯи димоғ ва лафзи «Ҳу»-ро ба ҷониби қалбу сина кашанд ва ин кашидану фурӯ бурдани ҳар ду лафзи мазкур ба зӯру шиддат бошад, лекин ба овози миёнаву савти ҳазин.

Ба андешаи А. Книш зикр бо «Ниёиши Исо»-и роҳибони Си­но (Миср) ва Афон (Юнон) муштаракоти зиёд дошта, ҷа­па-йогаи ҳиндӣ ва нембутсуи ҷопониро ба ёд меорад. Да­лелҳои таърихии таъйидкунандаи пайдоиши оинҳои мазкур аз як манбаъ вуҷуд надошта бошанд ҳам, робитаи таъ­рихии байни онҳо аз эҳтимол дур нест.

Адабиёт

• Зикр // Замин — Илля. — Д. : СИЭМТ, 2018. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] / сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 7). — ISBN 978-99947-33-89-9.