Зиёриён

Зиёриён
Таърихи таъсис	930
Фарҳанг	Эрони Бузург ва Табаристон
Пойтахт	Исфаҳон, Гиркания, Омул ва Рай
Забони мавриди корбурд	мозандаронӣ, гелакӣ[d] ва форсӣ
Таърихи фурӯпошӣ	1090
Парвандаҳо дар Викианбор

Зиёриён (форсӣ: زیاریان‎), Оли Зиёр (форсӣ: آل زیار‎) — сулолаи ҳукмрон дар мар­каз ва ҷанубу ғарби Эрон (928—1044), ки аз миёни Дайламиён буданд.

Ҳукумронии Сулола

Асосгузори сулола Мар­до­виҷ (ҳукм­ронӣ 932—935) писари Зиёр ибни Вардоншоҳи Гелӣ буд, ки тавассути хидматаш дар ҳайати сипоҳи волии дастнишондаи Сомониён дар Гургон — Асфор ибни Ширӯя ҳо­ки­ми Занҷон таъйин гардид. Асфор баъди ишғоли Табаристон бародараш Шерзод ва Мардовиҷро ба назди ҳо­кими Торум — Муҳаммад ибни Мусофир фиристода, ӯро ба итоат даъват кард. Мардовиҷ баръакс бо Муҳаммад иб­ни Мусофир иттиҳод баста, дар назди қалъаи Аламут хо­ҷааш Асфорро ба қатл расонд (931). Дар аҳди Мардовиҷ Табаристон, Гургон, Ҳамадон ва Хузистон ба қаламрави Зиёриён ҳамроҳ шуда, Исфаҳон пойтахт интихоб гардид. Пи­рӯзи­ҳои Мардовиҷ дар аҳди Муқта­дир Биллоҳ (929-32) Аббосиёнро водор кард, ки ҳуку­мати Зиёриёнро эътироф намоянд: Зиёриён солона ба хазинаи Бағдод 200 ҳазор динор хироҷ месупурданд. Дар ин давра оид ба масъалаи ҳукумати Гургону Табаристон байни Мардовиҷ ва Мокони Кокӣ ихтилоф сар зада, Сомониён бо мақсади пуштибонӣ аз Мокони Кокӣ Гургонро ишғол карданд. Тибқи аҳдномаи ду­ҷо­нибаи Мардовиҷ ва Насри II ибни Аҳмад (ҳукмронӣ 914—943) Гургон ба ихтиёри Сомониён ва Табаристон дар ҳай­ати қаламрави Зиёриён боқӣ монд. Дар аҳди Мардовиҷ аз миёни Дайламиён сулолаи дигар бо номи Бувайҳиён зуҳур кард, ки дар ибтидо ба номи Зиёриён хутба мехонданд. Мардовиҷ ҳан­гоми лашкаркашӣ ба самти Бағдод дар Исфаҳон тавассути ғуломони турки дарбораш ба қатл расида, ба ҷои ӯ бародараш Вушмгир ибни Зиёр ҳукмрон шуд. Пас аз фавти Вушмгир (967) миёни писаронаш Беҳсутун ва Қобус оид ба таъйини вали­аҳд ихтилоф сар зад: Беҳсутун (ҳукм­ро­нӣ 968—977) бо дахолати Бувайҳиён соҳиби тоҷу тахт ва Қобус бо пуштибонии Сомониён ҳокими Гургон шуд.

Муборизаҳои Сулола

Со­ли 982 Қобус (ҳукмронӣ 977—982, 998—1012) дар набарди зидди Азудуддавлаи Дайламӣ шикаст хӯрда, аз ҷониби Со­мониён дар Хуросон паноҳгоҳ ёфт. Ӯ соли 998 бинобар оғози даргириҳои дохилӣ дар байни Бувайҳиён ҳуку­ма­ти Зиёриёнро дар Гургону Табаристон барқарор кард. Қобус то охирин лаҳза садоқати худро нисбат ба Сомониён ни­гоҳ дошта, ба Мунтасири Сомонӣ дар мубориза бар зидди Ғазнавиён ёрӣ дод. Соли 1012 ходимони дарбор Қо­бусро ба қатл расонда, писараш Манучеҳрро (1013—1032) ба тахт нишонданд. Манучеҳр тобеияти Зиёриёнро ба дарбори Ғазна­виён эътироф намуда, бо духтари Маҳмуд издивоҷ кард. Пас аз Манучеҳр писари хурдсолаш Нӯшервон (1032-­44) ба тахт нишаст, вале ҳукуматро амалан тағояш Боко­ли­ҷор идора мекард. Соли 1034 Масъуди Ғазнавӣ бинобар аз итоат сарпечӣ кардани Боколиҷор ба Гургон лашкар ка­шида, дар қаламрави Зиёриён харобиҳои зиёд анҷом дод. Баъд аз набарди Дандонақон (23 майи 1040) Зиёриён тобеияти худро ба Салҷуқиён эътироф карданд (1042-43). Дар маъхазҳои таърихӣ аз се намояндаи дигари хонадони Зиёриён бо номҳои Чистон (писари Нӯшервон), Унсурулмаолии Кайковус ва писараш — Гелоншоҳ ёд шудааст, ки то солҳои 90 асри 11 ҳукмронӣ кардаанд. Баъзе намояндагони хонадони Зиёриён — Қобус (унвонаш Шамсулмаолӣ) ва Кайковус, ки худ намояндагони аҳли илму адаб буданд, чандин донишманд­ро, аз қабили Берунӣ, Ибни Сино, Абумансур Абдумалики Саолибӣ, Абубишр Фазли Ҷурҷонӣ, Абуомири Ҷур­ҷо­нӣ ва дигарон ба дарбори худ ҷалб карданд. Аз ёд­гори­ҳои меъмории аҳди Зиёриён Гунбади Қобус боқӣ мондааст.

Адабиёт

• Зиёриён // Замин — Илля. — Д. : СИЭМТ, 2018. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] / сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2026, ҷ. 7). — ISBN 978-99947-33-89-9.