Зочабозӣ

Зочабозӣ, лӯхтакбозӣ — як намуди театри анъанавии халқи тоҷик, ки дар заминаи ҳунарҳои мардумӣ ба ву­ҷуд омада, таърихи қадим дорад.

Тавсиф

Дар ш-ҳои Бухоро, Са­мар­қанд, Хуҷанд, Конибодом, Исфара, Истаравшан, Ғон­чӣ бештар маъмул буд. Дастаи зочабозон, маъмулан, аз 4–5 нафар (зочабоз, нақорачӣ, сурнайчӣ, дойрадаст, қай­роқ­боз) иборат буд. Ба онҳо шӯъбада, шербоз, аспакбоз (дар Бухоро) низ ҳамроҳ мешуданд. Дар ҳар даста ду нафар ҳунарманд нақш меофарид: яке зочабоз, ки аз паси парда лӯхтакҳоро ба бозӣ дароварда, ба ҷои онҳо сухан мегуфт. Дуввумӣ барномаи бозиро роҳбарӣ мекард, ки ӯро «корфармон» низ мегуфтанд. Зочаҳо андозаи мухталиф дош­танд. Онҳоро бо ресмон, ангушт ё фишанг, баъзеашонро бо чӯб ё сим бас­та ба ҳаракат медароварданд. Чеҳраву андоми зочаҳо вобаста ба нақ­ши доштаашон рангубор мешуд.

Наъвҳои Зочабозӣ

Зочабозӣ се навъ дошт: чодирхаёл, чодири дастӣ ва зочаи бечодир. Зочабозӣи чодирхаёл намоиши васеътар дошта, дар он 3–4 нафар нақш меофариданд. Дар саҳначаи пардадор (баландиаш 60–65 ва бараш 180 см) зочаҳои тақр. 0,5 м қаддоштаро ба воситаи ресмон­ҳое, ки ба сару миён ва дасту поя­шон баста мешуданд, ба ҳаракат медароварданд. Каҳрамонҳои ин навъи театр зочаҳо – лӯхтакҳои рангоранги дар шаклҳои одам, ҷонва­рон ва дигар махлу­қот сохташуда буданд, ки шумораи онҳо дар Самарқанду Бухоро то ба 200 адад мерасид. Дар байни онҳо зочаҳои «сарбоз», «раққос», «усто», «боғ­бон», «танбал», «бангӣ», «бадмаст», «хирс», «хар» ва ғ. зиёд буданд. Намоиши Зочабозӣи чодирхаёлро дар Бухоро дар ҷаш­ни арӯсӣ (шабона дар болои бом) барпо мекарданд. Баъзан (дар Хуҷанду Самарқанд) дар сайрҳои нав­рӯзӣ зочабо­зон ҷои серодамро интихоб карда, хайма мезаданд ва на­моиш­ҳои пулакӣ ташкил мекарданд. Намоиш 30–40 дақ. идома меёфт. «Саркардаҳо» ва «Подшо­ҳу вазир» аз на­моиш­ҳои машҳури Зочабозӣи чодирхаёл буданд, ки дар солҳои 20 асри 20 аз байн рафтаанд. Дар Зочабозӣи чодири дастӣ ҳу­нарманд дузону нишаста, домани васеи либосашро ба сар мекашид ва зочаро аз паси доман бо ду даст бозӣ медоронд. Ҳайати ҳунармандон 3–4 нафар (дар Бухоро 6–7 на­фар) буданд. Дар Хуҷанд «табақ­боз» – рақ­қосе, ки нағ­ма­ву найрангҳои ҷолиб мекард, низ ба ҳайати зочабозон ҳам­роҳ мешуд. Ин навъи Зочабозӣ дар бозорҳо, лаби ҳавз, баъзан дар боғ намоиш дода мешуд.

Навъи дигари Зочабозӣ – зочаи бечодир асосан дар Бухоро ва н. Ғиждувон маъмул буд. Дар ин навъи Зочабозӣ зочабоз дар бо­лои суфа ё кат рӯболо мехобид ва ҷомаро ба болояш кашида, зочаҳоро аз даруни остин ба ҳаракат медаровард. Зочаҳо хурд ва ба панҷаи зочабоз мувофиқ сохта шуда бу­данд. Ин намуди Зочабозӣ бештар дар ҳавлиҳо, дар болои су­фа­ҳо баргузор мешуд. Зочабозии чодирхаёл, асосан дар ҷашну тӯйҳои калон, Зочабозӣҳои чодири дастӣ ва бечодир ба муносибати таваллуди тифл барпо мешуданд. Ба барномаи зочабозон намоишҳои «Полвонкачал», «Офтобхону Моҳ­тоб­хон», «Бекниёз», «Бойбангӣ» ва ғ. дохил мешуданд. Барномаи Зочабозӣ гуногун буда, паҳлуҳои мухталифи зиндагии ҷо­ме­аро таҷассум мекард. Зочабозӣро бо ишора ба дас­таи навозандагони онҳо «сурнайчиҳо» ва «нағорачиҳо» низ мегуфтанд. Ҳоло дар ш. Душанбе Театри давлатии лӯхтак фаъолият мекунад, ки анъанаҳои театри халқиро инкишоф дода, бар­номаҳои рангину ҷолиб пешниҳод менамояд.

Зоча (лӯхтак, луъбат, арӯсак) дар ҳама давру замонҳо бо­зичаҳои дӯстдоштаи кӯдакон, хусусан духтарчаҳо буд. Ҳоло бозии маъмулии духтараконро бо лӯхтак Зочабозӣ, лӯх­так­бозӣ ё арӯсакбозӣ мегӯянд.

Адабиёт

• Зочабозӣ // Замин — Илля. — Д. : СИЭМТ, 2018. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] / сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 7). — ISBN 978-99947-33-89-9.