Империяи Кушониён

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи
Подшоҳии Кушониён ва мамлакатҳои зердасташ дар давраи ҳукмронии Канишка (асри II милодӣ)

Империяи Кушониён – давлати қадимест, ки тахминан дар асрҳои I – III милодӣ вуҷуд дошта сарзамини Осиёи Миёна, Афғонистон, Покистон, Ҳиндустони Шимоливу Туркистони Шарқиро фаро мегирифт.

Асосгузораш халқи бодиягарди ҳиндуэронии тахорӣ (хитоӣ - йуҷӣ)-ро ҳисоб мекунанд. Тахориҳо аз хуннҳо (с. 177 то милод) ва баъдтар аз қабилаи усунӣ (пас аз с. 155 то милод) шикаст хурда аз сарзамини Туркистони Шарқӣ ба Мувароуннаҳр муҳоҷират карданду подшоҳии Юнону Бохтарро барҳам доданд (с. 145 то милод). Соли 124 то милод тахориҳо зидди давлати Порт ҷанг карданду ба подшоҳи он – Артабони II (сс. 128 – 124 то милод) – ҷароҳати мӯҳлик расонданд. Пас аз он тахориҳо тамоми сарзамини Бохтарро забт карданд. Страбон дар «Ҷуғрофия»-и худ дар бораи он воқеаҳо ҳамин хел менависад: «Аксарияти скифҳо – аз баҳри Каспий сар карда – даҳҳо гуфта мешаванд. Қабилаҳоро, ки ба тарафи шарқ аз аз онҳо зиндагӣ мекунанд, массагетҳо ва сакоиҳо меноманд. Ҳамаи дигаронро скифҳо меноманд, ки он номи умумиашон ҳаст, лекин ҳар як қабилаашон низ номи махсус дорад. Ҳамаашон кӯчманчиён мебошанд. Аз ин кӯчманчиён махсусан онҳое машҳур гардиданд, ки аз юнониён Бохтарро кашида гирифтанд, яъне асиҳо, пасианҳо, тахориҳо ва сакараулҳо, ки аз ноҳияи соҳили дигари Яксарт кӯчида омаданд ва макони онҳо дар шафати сарзамини сакоиҳо ва инчунин хоки суғдиён ҷой дошт, ки дар дасти сакоиҳо буд».[1]


Таърихи сиёсии давлати Кушон[вироиш]

Бохтар баъди торумори шоҳии ЮнонБохтар ҳолати парокандагии сиёсиро аз сар мегузаронид. «Даҳя-ҳокими олӣ надорад- навишта буд Чжан Сян - ҳар як шаҳр аз тарафи ҳокими худ идора карда мешавад». Сарчашмаҳои минбаъда - «Таърихи хонадони Хан (Ханьшу)» ва «Таърихи хонадони хурди Хан (Хоуханшу)» - оиди аллакай ҷойгиршавии кӯчманчиён ба маркази Бохтар хабар медиҳад. «Хоуханшу хабар медиҳад, баъди забти Бохтар кӯчманчиён ба 5 вилоят тақсим шуданд ва яке аз онҳо - Гуйшуан (Кушон) - оянда қисмҳои боқимондаи кӯчманчиёнро ба худ тобеъ кард. Бисёр саҳифаҳои таърихи инсоният далолат мекунад, ки мамлакатҳои Шарқ ва Ғарб бо ҳам алоқаи зич доштанд. Вазифаи мо саҳифаҳои нохондаи таърихро барқарор намуда омӯхтан аст. Дар таърихи Ҳиндустон , Афғонистон , Покистон , Осиёи Миёна ва Эрон давраи Кушон ҷои махсусро ишғол мекунад. Давраи Кушон на танҳо давраи бузург дар таърихи халқҳои номбаршуда, балки давраи барҷастаи инкишофи таърихи маданияти Шарқ ва умуман инсоният аст. Зиёда аз 2 ҳазор сол пеш Осиёи Миёна ва Ҳиндустон -и Шимолӣ, Покистон , Афғонистон ва Эрон -и шарқӣ ба таркиби як давлат муттаҳид карда шуданд. Империяи бузург дар он вақт аз соҳилҳои баҳри Арал сар шуда, то уқёнуси ҳинд тӯл мекашид ва дар қатори империяҳои бузурги Рим, Парфия, Хитой ҷойгир шуда буд. Инқирози ҳокимияти ЮнонБохтар ва ба арсаи сиёсат омадани сулолаҳои ҳокимони кӯчманчй хотима ёфтани хонадони шоҳии юнонинажодро ифода мекард. Барои салтанати шоҳони маҳаллӣ имконият фароҳам омад. Марҳилаи Кeшони кабир ба нашъунамои иқтисодиёт, фарҳанг, санъат, шароити нисбатан тинҷ ва ором фароҳам овард. Вусъати робитаҳои байналхалқӣ аз асрҳои 2-1 пеш аз милод то охири асри 4 милодӣ тӯл кашид.[2]

Таъсисёбии шоҳии Кушон дар аҳди Кадфизи 1[вироиш]

Таърихи сиёсии шоҳии Кушон кам омӯхта шудааст. Кӯчманчиён баъди тасхири Бохтар ба 5 мулк тақсим шуданд. Яке аз мулкҳои йӯҷиҳо Гуйшуан-Кушон чор қаламрави дигарро ба худ тобеъ намуд. Маводи нумизматикй шаҳодат медиҳанд, ки шоҳигии Кушон дар замони Герай ном ҳоким барпо шудааст. Герай , падари Кудзура Кадфиз - асосгузори давлати Кӯшони кабир будааст. Манбаи хаттии Чинй «Хауханшу» дар бораи истилои Бохтар аз тарафи кӯчманчиён ва 5 мулки он хабар додааст. Вай оиди якумин подшоҳи бузурги Кушон Кудзула Кадфизи 1 чунин нақл мекунад: «Ба гузашти зиёда аз 100 сол ҳокими Гуйшуаи (Кушон) Киосюксю (Кудзула Кадфиз) чор қабилаи дигарро тобеъ кард ва худро подшоҳ хонд; подшӯшон) ном дошт. Вай бо Анси (Порт) ҷангид, Гаофу (Газна) ва Гибинро (Кашмир) забт кард ва онҳоро ба қаламрави худ ҳамроҳ намуд. Киосюксю дар синни 90 -солагй вафот кард». Ҳамин тариқ, ҳанӯз дар аҳди Кудзула Кадфиз , ки онро ғолибан Кадфизи 1 меноманд, хоки давлати Кушон ҳам васеъ шуд. Масоҳати давлат аз худуди Бохтар берун рафта бисёр ноҳияҳияи дигарро дар бар гирифт. Тадқиқи тангаҳо нишон медиҳанд, ки унвони Кадфизи 1 аз ябғу (сарвар) сар шуда, то «подшоҳи аъзам» ва « шоҳаншоҳ» тадриҷан боло рафтааст. Мулкҳои соҳили рости Амударё , Ориё , Заранг ва Ҳиндустон -и Шимолӣ дар замони Кудзула Кадфиз ба хоки давлати ӯ ҳамроҳ буданд. Вале ҷараёни ташаккули давлати Кушони бузург дар аҳди Кудзула Кадфиз комилан ба итмом нарасид.[3] Тахориҳо аз бодиягардӣ тез даст кашида мардуми мутаваттин шуданду пешвои як қавмашон – кушониҳо (хитоӣ – Гуйшуан) – ки номаш Куҷула Кадфиз буд – тахминан дар асри 1-уми милодӣ чор вилояти дигари тахорӣ[4] зери таъсири худ дароварда подшоҳии калонро дар Бохтар ташкил кард. Худи вилояти Кушон тахминан дар сарзамини шимолтар аз Амударё (вилоятҳои Хатлону Сурхондарёи Тоҷикистону Ӯзбакистони ҳозира) воқеъ будаасту вилоятҳои йуҷии дигар сарзамини Афғонистони ҳозира ишғол менамуданд. Аз навиштаҷоти ҳиндизабоне рӯи сиккаҳо, ки аз номи Кадфиз зада буданд, мафҳум аст, ки футуҳоти Куҷула Кадфиз дар ҷануб сарзамини Ҳиндустонро расидаанд. Набераи Куҷула – Вима Кадфиз (ва ё Кадфизи II – тахминан охири асри 1-уму ибтидои асри 2-юми милодӣ) – истилогариҳои падарашро давом дода қисми зиёдтари Ҳиндустони Шимолӣ ба дасташ даровард. Аммо давраи равнақи баландтарини давлати Кушон ҳукмронии писари Вима Кадфиз – Канишка (тахминан асри 2-юми милодӣ) – будааст. Канишка ҳукуматашро қариб ки ба тамоми Ҳиндустони Шимолӣ, Покистон, Афғонистон, қисми бузурги Осиёи Миёна ва ба Туркистони Шарқӣ васеъ карду пойтахти давлаташро ба шаҳри Пешовар кӯчонд. Канишка ҳам дини буддоиро қабул карда ба паҳншавиаш ёрии бисёре расонд.

Ислоҳоти пулии Кадфизи 2[вироиш]

Тангаҳои Кадфизи 1 фақат аз мис буданд ва ба сиккаҳои императори Рим , подшоҳони Порт тақлид карда сикка зада мешуданд. Вориси Кудзула Кадфиз писараш Вима Кадфизи 2 ба истилои Ҳиндустон -и Марказӣ муваффақ гашт. Ноҳияҳои соҳили рости Амударё , Қубодиён , Шаҳринав , Душанбе -ро ба ҳайати Кушони Кабир дохил кард. Тангаҳои ин подшоҳ бо номи «Шоҳаншоҳ-наҷотбахши бузург» сикка зада мешуданд. Ба фикри муҳаққиқон Вима Кадфизи 2 тамоми шимоли Ҳиндустон , аз ҷумла Кашмирро забт карда будааст. Кадфизи 2 дар сиёсати пул ислоҳот ворид намуда, тангаҳои тиллоро ба муомилот даровард. Сабаби дар муомилоти пулии Кушониён ворид шудани тангаҳои тилло эҳтиёҷоти тиҷорати байналхалқӣ буд. Е. В Земал таъкид кардааст, ки дар як давлати беканори муқтадир муттаҳид кардани мулкҳои парешону пароканда ва ба туфайли ҳамин хеле афзудани имконияти иқтисодиёти мамлакат, яке аз заминаҳои асосии ислоҳоти мазкур гардиданд, ки тибқи он аз тангаҳои нуқра даст кашида, тангаҳои тиллоро ҷорӣ намуданд. Баъди ислоҳоти пулии Вима Кадфиз динорҳои дучанда, динорҳои муқаррарӣ, нимдинорҳо, чорякдинорҳо сикка зада шуданд. Вазни як динор ба 8г мерасид. Мамлакат ба сатрапияҳо тақсим мешуд. Айёми ҳукмронии Вима Кадфизи 2 ҳокимияти Кушон дар шимоли Бохтар паҳн гардид. Мувофиrи санадҳои навиштаҷоти подшоҳи Сосониён Шопури 1 (241-272) дар «Каъбаи Зардушт» дар феҳристи шаҳрҳо-мулкҳои тобеъ ва боҷдиҳанда сарзаминҳои тоҷикон Порт , Гургон , Марв , Нишопур , Заранг номбар шудаанд.[5]

Заволи империяи Кушониён[вироиш]

Заволи давлати Кушонро бо таҷовузи давлати ҷавони эронии Сосониён вобаста мекунанд. Муаррихи арабии Табарӣ менавишт, ки нахуст аз Сосониён Ардашери I (сс. 222/227 – 240 милодӣ) Марву Балху Хоразмро «то ҳудуди ақсои Хуросон» забт кардааст.[6] Гарчанде, ки баъзе таърихшиносон ба ин исботи Табарӣ эътимод намекунанд, мафҳум аст, ки давлати Кушон муборизаро зидди подшоҳии Сосониён бардошта натавонисту тахминан дар асри 3-юми милодӣ пароканда шуд.

Рӯйхати тахминии подшоҳони Кушон[вироиш]

Тангаи тиллоии Канишка бо тасвираш. Мӯҳри танга, ки бо ҳуруфоти юнонӣ-бохтарӣ навишта шудааст: "Шаонано шао Канешки Кошано", яъне "Шоҳаншоҳ Канишка Кушон"

Соли 1993 дар сарзамини Афғонистон (назди шаҳри Бағлон) — як навиштаҷоти рӯисанг ёфта шуд, ки онро "Навиштаҷоти Работак" номиданд. Ин навиштаҷоти бохтарзабон подшоҳони аввалини Кушонро то Канишка номбар карда Куҷула Кадфизро чун бобокалонаш, Вима Такторо чун бобояш ва Вима Кадфизро чун падараш зикр мекунад.

1. Герай (асри I то милод, дар рӯи сиккаҳояш тасвир карда шудааст, эҳтимолан ҳокими вилояти Кушон буд - яке аз 5 вилояти мазкури йуҷӣ)

2. Куҷула Кадфиз (асри I милодӣ, хитоӣ - Киоҷӯкӯ, мувофиқи манбаъҳои хитоӣ 80-сола вафот ёфтааст)[7]

3. Вима Такто (охири асри I милодӣ, хитоӣ - Янгаоҷен)

4. Вима Кадфиз (ибтидои асри II)

5. Канишка (асри II)

Канишка ҳисоби нави солҳо аз оғози подшоҳиаш сар кардааст. Тӯли подшоҳиаш аз рӯи тақвими ӯ – солҳои 1 – 23.

6. Васишка (асри II, солҳои 23 – 29 аз рӯи «эраи Канишка»)

7. Хувишка (охири асри II)

8. Васудева (ибтидои асри III). Воқеаномаи хитоие сафоратеро аз подшоҳи йуҷӣ Po-t'iao зикр мекунад, ки соли 230 милодӣ ба дарбори қайсари хитоӣ Цао Жуй аз сулолаи Вей омада буд. Дар забони қадими хитоӣ ин ном чун Pua-d'ieu талаффуз карда шуда буду эҳтимолан ба номи Васудева мос меояд.

Пайнавиштҳо[вироиш]

  1. Страбон, География, Книга XI, 8, 2.
  2. Б. Ғафуров. Тоҷикон. Душанбе, 2008. С. 149-150.
  3. Б. Ғафуров. Тоҷикон. Душанбе, 2008. С. 151.
  4. Маъхазҳои хитоӣ исмҳои он вилоятҳоро нигоҳ доштаанд: Ҳӯмӣ, Шуанмӣ (Шуғнон?), Ситун ва Гаофу (Кобул?).
  5. Б. Ғафуров. Тоҷикон. Душанбе, 2008. С. 151.
  6. Б. Ғафуров. Тоҷикон. Душанбе, 2008. С. 151.
  7. Воқеаномаи Ҳоу Ҳан-шу