Ироқ
Ироқ | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| جمهورية العراق / Jumhūriyyat al-ʿIrāq | |||||
| |||||
| Суруди миллӣ | |||||
.svg) |
|||||
| Забонҳои расмӣ | арабӣ[1] ва забони курдӣ[1] | ||||
| Пойтахт | Бағдод | ||||
| Шаҳрҳои калонтарин | Бағдод, Мавсил, Басра, Эрбил, Сулаймония | ||||
| Шакли идора | ҷумҳурии парлумонии федеративӣ | ||||
| Президент | Абдуллатиф Рашид | ||||
| Нахуствазир | Муҳаммад Шиё ас-Судонӣ | ||||
| Масоҳат | |||||
| • Ҳамагӣ |
437 072 км² км² (58-ум дар ҷаҳон) км² |
||||
| • % сатҳи об | 1,1 | ||||
| Аҳолӣ | |||||
| • Баҳо (2023) | ≈43 533 592 наф. | ||||
| • Барӯйхатгирӣ | наф. | ||||
| • Зичӣ | ≈100 нафар/км² наф./км² | ||||
| ММД (БҚХ) | |||||
| • Ҳамагӣ | $ | ||||
| • Ба сари аҳолӣ | $ | ||||
| ММД (номинал) | |||||
| • Ҳамагӣ | ≈265 млрд доллар (2 024) $ | ||||
| • Ба сари аҳолӣ | ≈5 900 доллар $ | ||||
| ШРИ | 0,67 (миёна) | ||||
| Воҳиди пул | динор | ||||
| Интернет-домен | .iq | ||||
| Рамзи ISO | IQ | ||||
| Рамзи КБО | IRQ | ||||
| Коди телефон | ++964 | ||||
| Минтақаи замонӣ | UTC+3 | ||||
| Ҳаракати автомобилӣ | рост | ||||
 Парвандаҳо дар Викианбор | |||||
_of_Iraq_2008.svg)
Ироқ (ба арабӣ: العراق; расман Ҷумҳурии Ироқ, Jumhūriyyat al-ʿIrāq) — давлат дар Осиёи Ғарбӣ, ки сарзамини таърихии Байнаннаҳрайн — водии байни ду дарёи Даҷла ва Фурот — қисми асосии онро ташкил медиҳад.[2] Ин минтақа гаҳвораи яке аз қадимтарин тамаддунҳои ҷаҳон (шумерҳо, аккадиҳо, Бобул, Ашшур) ба ҳисоб меравад; пойтахти кишвар Бағдод дар асрҳои IX–XIII пойтахти хилофати Аббосиён ва маркази гулдории илми исломӣ буд.[3] Аҳолии Ироқ зиёда аз 43 миллион нафар буда, забонҳои расмӣ арабӣ ва курдӣ мебошанд.[2]
Таърих
[вироиш | вироиши манбаъ]Байнаннаҳрайн дар ҳазораҳои IV–III то милод гаҳвораи яке аз нахустин тамаддунҳои бошумор гардид: дар ҳамин ҷо шумерҳо хатти миххаро ихтироъ карданд, нахустин шаҳрҳо (Урук, Ур, Лагаш) пайдо шуданд ва империяи Аккад, Бобул (бо қонунномаи машҳури Ҳаммурапи) ва Ашшур паиҳам ба сари қудрат омаданд. Дар асри VI то милод сарзамин ҷузъи Шоҳаншоҳии Ҳахоманишӣ шуд, баъдан зери ҳукмронии Искандар ва Сосониён қарор гирифт.[2]
Соли 637 мелодӣ артиши хилофати арабӣ Ироқро забт кард ва ислом дини асосии минтақа гардид. Соли 762 халифаи аббосӣ Абӯҷаъфар Мансур шаҳри Бағдодро бунёд кард, ки тӯли асрҳои IX–XIII пойтахти хилофати Аббосиён ва маркази асосии илму ҳунари ҷаҳони ислом гардид; дар «Дорулҳикмат» олимоне чун Хоразмӣ, Кинди, Ҳунайн ибни Исҳоқ ва Табарӣ фаъолият мекарданд. Соли 1258 муғулҳо бо роҳбарии Ҳулагухон Бағдодро торумор карданд.[3]
Аз асри XVI то Ҷанги якуми ҷаҳонӣ Ироқ зери ҳукмронии Усмониҳо буд; соли 1920 Британияи Кабир мандати Лигаи Миллатҳоро бар Ироқ гирифт. Соли 1932 Ироқ ҳамчун подшоҳӣ мустақил шуд; соли 1958 бо инқилоби ҳарбӣ ҷумҳурӣ эълон гардид. Солҳои 1979–2003 диктатори баъсиён Саддом Ҳусайн ҳукмронӣ кард — давраи ҷанги Ироқу Эрон (1980–1988), забти Кувайт (1990) ва Ҷанги халиҷ. Соли 2003 ҳамлаи ИМА сарнагунии Саддомро овард; пас аз он кишвар бо низоъҳои дохилӣ ва ҷанг бо ДИИШ (2014–2017) рӯ ба рӯ шуд. Аз соли 2005 Ироқ тибқи конститутсияи нав — ҷумҳурии парлумонии федеративӣ мебошад.
Ҷуғрофия ва иқлим
[вироиш | вироиши манбаъ]Ироқ дар Осиёи Ғарбӣ воқеъ буда, бо Туркия, Эрон, Кувайт, Арабистони Саудӣ, Урдун ва Сурия ҳамсарҳад мебошад ва ба халиҷи Форс баромади хурд дорад. Қисми бештари кишварро ҳамвории Байнаннаҳрайн — водии Даҷла ва Фурот — фаро гирифтааст; дар шимолу шарқ кӯҳҳои Загроси Курдистон, дар ҷануб биёбонҳо ва ботлоқҳои машҳури Месопотамӣ (мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО) ҷойгиранд.[2] Иқлим асосан биёбонии гарм — тобистони сахт гарм, зимистони муътадил — буда, дар шимол иқлими муътадили баҳримиёназаминӣ мушоҳида мешавад; масоҳати кишвар тақрибан 437 ҳазор километри мураббаъ аст.
Аҳолӣ
[вироиш | вироиши манбаъ]Аҳолии Ироқ зиёда аз 43 миллион нафар буда, забонҳои расмӣ арабӣ ва курдӣ мебошанд.[3] Тақрибан 75–80% сокинон арабҳо ва 15–20% курдҳо (асосан дар шимол) ҳастанд; ҷамоаҳои туркман, ассурӣ ва дигарон низ зиндагӣ мекунанд. Қариб 98% аҳолӣ мусулмон — шиа (≈60–65%, бахусус дар ҷануб ва марказ) ва суннӣ (≈30–35%) мебошанд; шаҳрҳои муқаддаси шиаён Наҷаф ва Карбало дар ҷануби кишвар воқеъанд.
Сиёсат ва идора
[вироиш | вироиши манбаъ]Ироқ ҷумҳурии парлумонии федеративӣ мебошад: президент сарвари давлат (одатан аз курдҳо) ва нахуствазир сарвари ҳукумат (одатан аз шиаҳои араб) аст; раиси парлумон одатан аз суннитарабҳо мебошад. Қонунгузорӣ ба ӯҳдаи Шӯрои намояндагон гузошта шудааст. Курдистон (пойтахт Эрбил) минтақаи мухтори федералӣ дорад. Кишвар узви Созмони Милали Муттаҳид, Иттиҳоди Араб, ОПЕК (аз бунёдгузорон, соли 1960) ва Созмони ҳамкории ислом мебошад.[3]
Тақсимоти маъмурӣ
[вироиш | вироиши манбаъ]Ироқ ба 18 муҳофаза (вилоят) тақсим мешавад, аз ҷумла се муҳофазаи Минтақаи Курдистон — Эрбил, Сулаймония ва Дуҳук — ҳукумати мухтори худро доранд. Сераҳолитарин шаҳрҳои кишвар — Бағдод, Мавсил, Басра, Эрбил, Сулаймония ва Киркук мебошанд.
Иқтисод
[вироиш | вироиши манбаъ]Иқтисоди Ироқ ба нафт сахт вобаста аст — кишвар яке аз бузургтарин захираҳои нафтии ҷаҳон дорад (аз бунёдгузорони ОПЕК) ва нафт зиёда аз 90% даромади буҷетро таъмин мекунад.[3] Кишоварзӣ (хурморавӣ — Ироқ яке аз бузургтарин содиркунандагони хурмо, гандум, ҷав) ва савдо низ нақш доранд. Мушкилоти асосӣ — оқибатҳои ҷангу таҳримҳо, нарасидани барқу инфрасохтор ва бекории ҷавонон мебошанд.
Фарҳанг ва маориф
[вироиш | вироиши манбаъ]Ироқ маҳди хату навиштаҷот ва яке аз марказҳои аввалини тамаддуни башарист. Дар асрҳои IX–XIII Бағдод яке аз муҳимтарин шаҳрҳои илмию фарҳангии ҷаҳон буд — китобхонаҳо, риёзидонҳо (Хоразмӣ, ки илми алгебраро бунёд кард), табибон, файласуфон, ситорашиносон ва шоирон (Мутанаббӣ, Абӯнавос) дар он ҷамъ омада буданд; ҳазорон афсонаи маҷмӯаи «Ҳазору як шаб» ба ҳамин давра мансубанд. Мусиқии мақоми ироқӣ ва ошхона (масгуф — моҳии бирён, дулма, хурмо) машҳуранд. Ёдгориҳои ЮНЕСКО — Бобул (соли 2019 шомил шуд), Самарро, шаҳри Ҳатра ва ботлоқҳои Месопотамӣ.
Нигаред низ
[вироиш | вироиши манбаъ]Эзоҳ
[вироиш | вироиши манбаъ]Пайвандҳо
[вироиш | вироиши манбаъ]
- Ироқ дар Encyclopædia Britannica
- Ироқ — The World Factbook Бойгонӣ шудааст 15 июли 2025 сол.
