Ҷаҳиш ба мӯҳтаво

Иёлоти Федеративии Микронезия

Вироиши пайвандҳо
Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
Иёлоти Федеративии Микронезия
англ. Federated States of Micronesia
Парчам Нишон
Парчам Нишон
Шиор: «Peace, Unity, Liberty (Сулҳ, ягонагӣ, озодӣ)»
[[Суруди миллии {{{Номи одӣ}}}|Суруди миллии {{{Номи одӣ}}}]]
Забони расмӣ англисӣ
Пойтахт Паликир
Шакли ҳукумат федеративӣ ҷумҳурии президентӣ[1]
{{{Вазифаи роҳбарон}}} Уэсли Симина
{{{Вазифаи роҳбар 2}}} Арен Палик
Масоҳат 175-ум дар ҷаҳон
 · Ҳамагӣ 702 км²
Аҳолӣ
 · Баҳо ({{{Соли барӯйхатгирӣ}}}) ▲ 104 600[2] нафар (194-ум)
 · Зичӣ 149 наф./км²
ММД (номинал)
 · Ҳамагӣ (2018) 402 млн[3] долл. (181-ум)
Воҳиди пул доллари ИМА
Интернет-домен .fm
Рамзи ISO FM
Рамзи КБО FSM
Пешшумораи телефон +691
Минтақаи замонӣ UTC+10:00[d] ва UTC+11:00[d]

Иёлоти Федеративии Микронезия, баъзан танҳо Микронезия (англ. Federated States of Micronesia [ˈfedəɹeɪtɪd ˌsteɪts əv ˌmaɪkroʊˈniːʒə]) — давлат дар Уқёнусия, ҷойгир дар Ҷазираҳои Каролин, дар шимоли соҳилҳои Гвинеяи Нав, дар Микронезия.

Расман аз 3 ноябри соли 1986 мустақил буда, кишвар бо ИМА зич алоқаманд боқӣ мемонад (мақоми «ассотсиатсияи озод бо ИМА») ва аз кӯмаки иқтисодии Амрико сахт вобаста аст. Мувофиқи Шартномаи ассотсиатсияи озод, ИМА вазифадор аст, ки мудофиаро таъмин кунад ва Иёлоти Федеративии Микронезияро аз ҷиҳати молиявӣ дотатсия диҳад.

Решашиносӣ

[вироиш | вироиши манбаъ]

Номи Микронезия — «ҷазираҳои хурд» аз забони юн.-қад. μικρός «микрос» — «хурд» ва юн.-қад. νῆσος «несос» — «ҷазира» сарчашма гирифта, пасванди -ия барои номи кишварҳо ва ҳудудҳо маъмул аст; ин номгузорӣ бо хурд будани ҳаҷми ҷазираҳо дар ин бахши Уқёнус асос ёфтааст. Он аз нимаи аввали асри XIX истифода мешавад[4].

География

[вироиш | вироиши манбаъ]
Харитаи Иёлоти Федеративии Микронезия
Атолли Нукуоро дар бахши ҷанубии кишвар

Иёлоти Федеративии Микронезия дар Микронезия воқеъ буда, дар қисми шимолу ғарбии Уқёнусия, дар архипелаги Ҷазираҳои Каролин, байни 0 ва 14° а. ш. ва 136 ва 166° т. ш., дар масофаи тақрибан 4000 км дар ҷанубу ғарби Ҷазираҳои Гавайӣ ҷойгир шудааст.

Он давлатеро алоқаманд мекунад, ки аз 607 ҷазираи хурд иборат аст, ки танҳо 40-тои онҳо ҳаҷми назаррас доранд. Аз 607 ҷазира 65-тоаш истиқоматӣ мебошанд. ИФМ аз чор иёлат иборат аст: Яп, Чуук (собиқ Трук), Понпеи (собиқ Понапе) ва Косраэ (собиқ Кусаие). Пойтахт — шаҳри Паликир дар ҷазираи Понпеи. Гарчанде ки масоҳати умумии заминҳои кишвар ҳамагӣ 702 км²-ро ташкил медиҳад, минтақаи истисноии иқтисодӣ дар Уқёнуси Ором беш аз 2,6 млн км²-ро фаро мегирад[5]. Ҳар яке аз чор иёлат аз як ё якчанд «ҷазираҳои баланд», одатан дорои пайдоиши вулканӣ, иборат мебошанд. Ҳамаи онҳо, ба ғайр аз Косраэ, атоллҳои сершуморро дар бар мегиранд. Масоҳати умумии иёлати Чуук 127 км² буда, он ҳафт гурӯҳи асосии ҷазираҳоро дар бар мегирад. Иёлати Понпеи масоҳати 344 км²-ро ишғол мекунад, ки аз он 130 км² ба ҷазираи Понпеи, калонтарин ҷазира дар ИФМ, рост меояд. Иёлати Яп аз 4 ҷазираи калон, ҳафт ҷазираи хурд ва 134 атолл, бо масоҳати умумии хушкии 122 км² иборат аст. Иёлати Косраэ як ҷазираи баландро бо масоҳати 109 км² ишғол мекунад.

Ҳамаи ҷазираҳои калони пайдоиши вулканӣ кӯҳсор буда, бо ҷангалҳо пӯшида шудаанд ва бо рифҳои марҷонӣ иҳота шудаанд. Намудҳои дигар атоллҳо мебошанд — ҷазираҳои марҷонӣ дар шакли ҳалқа, ки дар дохили худ лагунаи ками умқ доранд.

Нуқтаи баландтарин — кӯҳи Нана-Лауд (дар ҷазираи Понпеи, баландиаш 798 м). Забонҳои асосӣ: англисӣ (расмӣ), япӣ, трукӣ, понпеӣ, косраэ.

Ҷазираҳо бо ҳамдигар тавассути нақлиёти баҳрӣ ва ҳавоӣ алоқаманданд. Алоқаи баҳрӣ бо соҳили ғарбии ИМА, Ҷопон, Филиппин, Тайван, Гуам ва алоқаи ҳавоӣ бо Гуам, Гавайӣ, Науру мавҷуд аст.

Иқлим

[вироиш | вироиши манбаъ]

Иқлимаш экваториалӣ ва субэкваториалӣ, аз намуди пассатӣ-муссонӣ мебошад. Тағйирёбии мавсимии ҳарорат ночиз аст. Ҳарорати миёнаи моҳона 26—33 °C-ро ташкил медиҳад. Дар ин ҷо зуд-зуд боронҳои шадид меборанд. Сербориштарин моҳ — апрел аст. Миқдори боришот дар як сол аз 2250 мм то 3000—6000 мм (дар кӯҳҳои ҷазираи Косраэ) мебошад. Қисми Уқёнуси Ором, ки Микронезия дар он ҷойгир аст, минтақаи пайдоиши тайфунҳо мебошад, ки дар як сол ба ҳисоби миёна то 25 тайфун рух медиҳад. Мавсими тайфунҳо — аз август то декабр аст.

Ҷангалҳои тропикии ҳамешасабз, саваннаҳо; дар ҷазираҳои калони марҷонӣ палмаи кокос ва панданус бартарӣ доранд.

Таърих

[вироиш | вироиши манбаъ]

Эҳтимол дорад, ки микронезиҳо ба ин ҷазираҳо аз Осиё дар ҳазораи дуюми пеш аз милод омада бошанд. Ёдгории давраи токолонизатсияи таърих маҷмааи Нан-Мадол мебошад, ки дар ҷазираи Понапе ҷойгир аст.

То замони оғози колонизатсияи ҷазираҳо аз ҷониби аврупоиҳо, аҳолии маҳаллӣ дар марҳилаи таҷзияи сохти ҷамоаи аввалия қарор дошт. Ҷомеа ба як қатор гурӯҳҳои иҷтимоии аз назари мавқеъ нобаробар тақсим мешуд. Дар баъзе гурӯҳҳои ҷазираҳо иттиҳодияҳои калони ҳудудӣ ба вуҷуд омаданд, агарчи давлатҳо ҳанӯз таъсис наёфта буданд.

Ҷазираҳои Каролин аз ҷониби испаниҳо дар соли 1527 кашф карда шуданд. Дар асри XVII Испания Каролинҳоро мулки худ эълон кард, аммо назорати воқеӣ бар архипелаг барқарор карда нашуд. Дар соли 1885 Олмон даъвоҳои худро ба ҷазираҳои Каролин эълон кард ва дар яке аз ҷазираҳо парчами олмонӣ барафрошта шуд. Испания ба арбитражи байналмилалӣ муроҷиат кард ва ҳаками интихобшуда папа Лев XIII ҷазираҳоро ба Испания донист.

Дар соли 1899 Империяи Олмон ҷазираҳои Каролинро аз Испания харид. Онҳо ба таркиби колонияи Гвинеяи Нави Олмон дохил карда шуданд. Дахолати мақомоти колониявии олмонӣ ба иерархияи сунатии ҷомеа ва истифодаи меҳнати маҷбурӣ дар соли 1910 ба шӯриши сокинони Сокехс, ҷазираи хурд дар таркиби галаҷазираҳои Каролини Шарқӣ сабаб шуд.

Дар рафти Ҷанги якуми ҷаҳонӣ дар соли 1914 ҷазираҳо аз ҷониби Ҷопон ишғол карда шуданд, пас аз анҷоми ҷанг мувофиқи Шартномаи Версал ҷазираҳо ҳамчун ҳудуди таҳти мандат ба Ҷопон дода шуданд. Ҷопониҳо дар он ҷо плантатсияҳои калони найшакар таъсис доданд, сиёсати кӯчонидани ҷопониҳо ба Каролинҳо фаъолона пеш бурда шуд. Сокинони маҳаллӣ аз ҷониби ҷопониҳо ба ассимилятсияи маҷбурӣ дучор шуданд.

Дар вақти Ҷанги дувуми ҷаҳонӣ Каролинҳо аз ҷониби ИМА ишғол карда шуданд, ки аз соли 1947 онҳоро таҳти мандати СММ дар таркиби Ҳудуди таҳти сарпарастии Ҷазираҳои Уқёнуси Ором идора мекард.

Дар соли 1979 ҷазираҳои Каролин мақоми «ҳудуди озод ассотсиатсияшуда бо ИМА»-ро гирифтанд (созишнома соли 1982 имзо шудааст).

Аз 3 ноябри соли 1986 Иёлоти Федеративии Микронезия — давлати соҳибихтиёр дар ассотсиатсияи озод бо ИМА мебошад. Ин мақом маънои онро дорад, ки ИМА барои мудофиаи ин давлат масъул аст ва вазифадор аст, ки онро аз ҷиҳати молиявӣ дотатсия кунад. Сокинони Микронезия ҳуқуқ доранд, ки ба Иёлоти Муттаҳида ба муҳлати номаҳдуд бидуни раводид ворид шаванд, истиқомат кунанд, таҳсил ва кор кунанд. Ин имтиёзҳо ба шаҳрвандон аз таваллуд, инчунин ба шаҳрвандони натурализатсияшуда, ки на камтар аз панҷ сол дар кишвари дахлдор истиқомат кардаанд, ба истиснои онҳое, ки шаҳрвандиро тавассути сармоягузорӣ ба даст овардаанд, дода мешаванд[6].

Тақсимоти маъмурӣ-ҳудудӣ

[вироиш | вироиши манбаъ]

Иёлоти Федеративии Микронезия 4 иёлатро дар бар мегирад:

Парчами иёлатИёлатМаркази маъмурии иёлатҲудуди иёлат,
км²		Аҳолии иёлат[7],
нафар (2010)		Зичии аҳолӣ,
нафар/км²
Flag of ChuukЧуукВено12748 654383,10
Flag of KosraeКусаиеТофол1096 61660,70
Flag of PohnpeiПонпеиКолониа (Понпеи)34436 196105,22
Flag of YapЯпКолониа (Яп)12211 37793,25
Ҳамагӣ702102 843146,50

Аҳолӣ

[вироиш | вироиши манбаъ]
Пирамидаи синну сол ва ҷинси аҳолии Иёлоти Федеративии Микронезия дар соли 2020
Шумораи аҳолӣ [8][9]
19801994200020102016
73 160↗105 506↗107 008↘102 843↗104 600

Шумораи аҳолӣ — 103 643 нафар (июли соли 2018)[5].

Камшавии солона — 0,55 % (сатҳи баланди муҳоҷират аз кишвар)[5].

Таваллуд — 19,6 нафар ба 1000 нафар (фертильность — 2,8 таваллуд ба як зан)[5].

Фут — 4,2 нафар ба 1000 нафар[5].

Муҳоҷират — 20,9 нафар ба 1000 нафар[5].

Дарозии миёнаи умр — 71,3 сол барои мардон ва 75,6 сол барои занон[5].

Таркиби этникӣ: чуук — 49,3 %, понапе — 29,8 %, косраэ — 6,3 %, яп — 5,7 %, япи ҷазираҳои беруна — 5,1 %, полинезиҳо — 1,6 %, осиёиҳо — 1,4 %, дигарон — тақрибан 0,8 % (мувофиқи барӯйхатгирии соли 2010)[5].

Забонҳо: англисӣ (расмӣ ва забони муоширати байниэтникӣ), креолии нгатикӣ ва 8 забони маҳаллӣ[5] (чуукӣ, понпеӣ, косраэ, япӣ ва дигарон).

Динҳо (2016): католикҳо — 54,7 % (56 230 нафар), протестантҳо — 38,5 % (39 546 нафар), мормонҳо 1,5 % (1586 нафар), баптистҳо — 1,1 % (1145 нафар), дигарон — 4,2 %[10].

Сохти давлатӣ

[вироиш | вироиши манбаъ]

Микронезия — давлати федеративӣ мебошад, ки аз 4 иёлати дорои ҳукуматҳои худӣ иборат аст: Чуук (собиқ Трук), Косраэ, Понпеи (Понапе) ва Яп. Иёлатҳо дорои дараҷаи баланди мустақилият дар тамоми соҳаҳои ҳаёти давлатӣ мебошанд.

Конститутсияи соли 1979, ки дар асоси намунаи Конститутсияи ИМА тартиб дода шудааст, амал мекунад.

Аз рӯи шакли ҳукумат ИФМ — ҷумҳурии вежа аст. Режими сиёсӣ демократӣ мебошад. Ҳизбҳои сиёсӣ мавҷуд нестанд.

Ҳокимияти қонунгузорӣ ба парламенти якпалатагии федералӣ — Конгресси ИФМ тааллуқ дорад, ки аз 14 сенатор иборат аст (4 сенатор аз ҳар як иёлат ба муҳлати 4 сол ва 10 сенатор дар ҳавзаҳои якмандатӣ бо шумораи тақрибан баробари интихобкунандагон ба муҳлати 2 сол интихоб мешаванд).

Сарвари давлат ва ҳукумат — Президент мебошад, ки аз ҷониби аъзои Конгресси ИФМ аз ҳисоби 4 сенатори иёлатҳо ба муҳлати 4 сол интихоб карда мешавад. Ҳамзамон Вице-президент низ интихоб мегардад.

Сохти давлатии иёлатҳо тавассути конститутсияҳои худи онҳо муайян карда мешавад ва дар умум ба сохтори федералӣ монанд аст.

Қувваҳои мусаллаҳ мавҷуд нестанд[5].

Иқтисод

[вироиш | вироиши манбаъ]

ММД — 350 млн долл. (соли 2018), ММД ба ҳар сари аҳолӣ дар соли 2018 — 3,2 ҳазор долл. Сатҳи камбизоатӣ — 16 % (соли 2018) мебошад[11].

Фаъолияти иқтисодӣ — асосан аз кишоварзӣ ва моҳипарварӣ иборат аст. Палмаи кокос, сабзавот ва меваҷот, банан, тапиока, қаламфури сиёҳ парвариш карда мешаванд. Хوک, буз, саг (барои гӯшт) ва мурғ парвариш карда мешаванд.

Саноат — коркарди маҳсулоти кишоварзӣ, собунпазӣ, корхонаҳои чӯббурӣ ва сохтани заврақҳоро дар бар мегирад.

Содирот дар соли 2017[12] (29,8 млн $) — асосан моҳии яхкардашуда (то 85 %-и арзиш), дигар маҳсулоти моҳигӣ ва баҳрӣ (тақрибан 7,3 %). Харидорони асосӣ: Чин 38 %, Филиппин 26 %, Ҷопон 23 %.

Воридот дар соли 2017 (155 млн $) — сӯзишворӣ (то 32 %-и арзиши умумӣ), мошинҳо ва таҷҳизот (то 24 %), маҳсулоти хӯрокворӣ ва дигар маҳсулоти тайёр (асосан — аз Кореяи Ҷанубӣ (33 %), ИМА (22 %), Чин (17 %) ва Ҷопон (13 %).

Дар ҷазираҳо ягон захираи муҳими маъданӣ ба ғайр аз фосфатҳо мавҷуд нест. Потенсиал барои тиҷорати сайёҳӣ мавҷуд аст, аммо ба рушди он дурии ҷазираҳо, нокифоя будани сохторҳои дахлдор ва суст рушд ёфтани алоқаи ҳавоӣ бо ҷаҳони беруна монеъ мешавад.

Мувофиқи шартҳои шартномаи ассотсиатсияи озод, ИМА ба ИФМ дар давраи аз соли 1986 то 2001 1,3 миллиард доллар ҷудо кардааст. Сипас ҳаҷми кӯмаки солона коҳиш дода шуд, аммо воридоти доимии маблағҳои бисёрмиллионӣ аз ҷониби ИМА то соли 2023 ваъда шуда буд.

Ба созмони байналмилалии кишварҳои АКТ дохил мешавад.

Нақлиёт

[вироиш | вироиши манбаъ]

Иёлоти Федеративии Микронезия тавассути чор фурудгоҳи байналмилалӣ хизмат мерасонад.

Эзоҳ

[вироиш | вироиши манбаъ]
  1. ↑ Атлас мира: Максимально подробная информация / Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов. — Москва: АСТ, 2017. — С. 93. — 96 с. — ISBN 978-5-17-10261-4.
  2. ↑ Тихоокеанская региональная информационная система (PRISM).
  3. ↑ Хатои ёдкард: Барчасби <ref> ғайримиҷоз; матне барои ёдкардҳо бо номи "dataimf" ворид нашудааст
  4. ↑ Поспелов, 2002, с. 269.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Federated States of Micronesia Бойгонӣ шудааст 12 июни 2007  сол.. Central Intelligence Agency. The World Factbook.
  6. ↑ Status of Citizens of the Freely Associated States of the Federated States of Micronesia and the Republic of the Marshall Islands(англ.).
  7. ↑ Перепись населения (Citypopulation-2010).
  8. ↑ Statistical Services Division.
  9. ↑ Pacific Regional Information System (PRISM).
  10. ↑ Население Микронезии за 2016 год.
  11. ↑ Микронезия на knoema.ru. 21 май 2026 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 10 августи 2016.
  12. ↑ Внешняя торговля Микронезии на atlas.media.mit.edu/.
  13. ↑ Federated States Of Micronesia (FSM) Division of Civil Aviation l Pohnpei International Airport (PNI) (PTPN), Pohnpei Island, Micronesia. Federated States of Micronesia Division of Civil Aviation (7 августи 2018).
  14. ↑ Federated States of Micronesia (FSM) Division of Civil Aviation l Chuuk International Airport (TKK) (PTKK) Weno Island, Micronesia. Federated States of Micronesia Division of Civil Aviation (7 августи 2018).
  15. ↑ Federated States of Micronesia (FSM) Division of Civil Aviation l Kosrae International Airport (KSA) (PTSA), Kosrae Island, Micronesia. Federated States of Micronesia Division of Civil Aviation (7 августи 2018).
  16. ↑ Federated States of Micronesia (FSM) Division of Civil Aviation l Yap International Airport (YAP) (PTYA), Wa'ab, Micronesia. Federated States of Micronesia Department of Civil Aviation (7 августи 2018).

Адабиёт

[вироиш | вироиши манбаъ]

Пайвандҳо

[вироиш | вироиши манбаъ]
Баргирифта аз "https://tg.wikipedia.org/w/index.php?title=Иёлоти_Федеративии_Микронезия&oldid=1479845"