Иқтисоди даврӣ

Иқтисоди чархишӣ (англ. cyclic economy, closed-loop economy), ё иқтисоди даврӣ (англ. circular economy) — як низоми иқтисодӣ аст, ки ҳадафи он камина кардани пасмондаҳо ва бештарин истифода аз манобеъ аст. Ин рӯйкарди бозсозикунанда дар муқобили рӯйкарди суннатии иқтисоди хаттӣ қарор мегирад, ки дар он модели тавлид ба сурати «дарёфти маводи аввалия, тавлид ва дур андохтан» аст. Дар ин навъи нигоҳ, масрафи манобеи вурудӣ, пасмондаҳои хуруҷӣ ва ҳадаррафти энергия бо бастан ё кӯчак кардани ҳалқаҳои мавод ва энергия, аз тариқи тарроҳӣ, нигаҳдорӣ, таъмир, истифодаи муҷаддад, бозтавлид ва бозёфт камина мешавад. Метавон ба сурати баландмуддат ба ин ҳадафҳо даст ёфт. Мудофеони ин идея иддао мекунанд, ки чунин ҷаҳони пойдорӣ ба маънои ҳатто андаке коҳиш дар сатҳи кайфияти зиндагии масрафкунандагон нест ва метавон бидуни ҳазинаи изофӣ барои тавлидкунандагон (ё коҳиши даромадашон) онро муҳаққақ кард. Баҳс он аст, ки моделҳои касбу кор бо меҳварияти иқтисоди чархишӣ метавонанд ба суддории моделҳои хаттӣ бошанд, ки имкони истифода аз маҳсулот ва хадамоти мушобеҳро барои мо фароҳам мекунад.

Иқтисоди чархишӣ барои дастёбӣ ба моделҳое, ки ба лиҳози иқтисодӣ ва зистмуҳитӣ пойдоранд, бар ҳавзаҳое чун тафаккури тарроҳӣ, тафаккури системавӣ, густариши тӯли умри маҳсулот ва бозёфт мутамарказ шудааст.

Пойдорӣ

Шарҳи иқтисоди чархишӣ

Ба назар мерасад, ки иқтисоди чархишӣ аз низоми иқтисоди хаттии феълӣ, пойдортар бошад; чаро ки манобеи мавриди истифода, зоеот ва ҳадаррафти энергияро коҳиш медиҳад, маноберо ҳифз ва ба коҳиши олудагиҳои зистмуҳитӣ кумак мекунад. Бо ин ҳол, бархе ин гуна истидлол кардаанд, ки чунин фарзиёт соддаангорона аст ва печидагии низомҳои мавҷуд ва бидеҳ-бистонҳои эҳтимолӣ миёни онҳо дар назар гирифта нашудааст. Барои мисол абъоди иҷтимоии пойдорӣ ба назар танҳо масъалае аст, ки ба унвони манофеи иқтисоди чархишӣ дар расонаҳо мунташир шудааст. Моварде вуҷуд доранд, ки ниёз ба стратегияҳои мутафовите доранд; монанди хариди таҷҳизоти ҷадид бо масрафи беҳинаи энергия. Баррасии пажӯҳишҳои анҷомшуда тавассути тимҳои таҳқиқотии Донишгоҳи Кембриҷ ва Донишгоҳи Делфт нишон медиҳанд, ки даст кам ҳашт навъи гуногун аз иртиботро метавон миёни пойдорӣ ва иқтисоди чархишӣ дар назар гирифт.

Густараи мафҳум

Иқтисоди чархишӣ метавонад ҳавзаи густурдаеро шомил шавад. Натоиҷи пажӯҳишҳо нишон медиҳад, ки пажӯҳишгарон дар ҳоли тамаркуз бар ҳавзаҳои мухталиф аз ҷумла корбурдҳои саноатӣ дар ҳар ду бахши маҳсулот ва хадамотмеҳвар ва ҳамчунин корбурд ва сиёсатгузориҳо ҳастанд то ба ин тартиб маҳдудиятҳое, ки иқтисоди чархишӣ бо он мувоҷеҳ аст, мудирияти стратегӣ, ҷузъиёти он ва бурундодҳои мухталиф монанди корбурдҳои истифодаи муҷаддад ва мудирияти зоеотро беҳтар дарк кунанд.

Иқтисоди чархишӣ шомили маҳсулот, зерсохт, таҷҳизот ва хадамот мешавад ва дар ҳар бахши саноатӣ қобили ба коргирӣ аст. Ин мафҳум аз манобеи «фаннӣ» (монанди филизот, маводи маданӣ, манобеи фасилӣ) то манобеи «зистӣ» (монанди ғизо, чӯб ва …)-ро дар бар мегирад. Ағлаб мактабҳои фикрии тарафдори сугирӣ аз сӯхтҳои фасилӣ ба сӯи корбурди манобеи энергияи таҷдидпазир ҳастанд ва бар нақши гуногунӣ ба унвони яке аз вижагиҳои низомҳои пойдор ва муқовим таъкид мекунанд. Густараи мафҳуми иқтисоди чархишӣ шомили баҳс пиромуни нақши пул ва манобеи молӣ ба унвони бахше аз як тасвири бузургтар мешавад ва бархе аз пешравони ин мактаб таҷдиди назар дар абзорҳои арзёбии амалкарди иқтисодиро лозим донистаанд.

Як намуна аз модели иқтисоди чархишӣ пиёдасозии моделҳои иҷора дар ҳавзаҳое аст, ки пештар бо рӯйкарди моликият идора мешуд; монанди васоили электронӣ, либос, мебел ва васоили нақлия. Ба воситаи иҷора додани маҳсулот ба чандин муштарӣ, тавлидкунандагон метавонанд даромади худро ба азои ҳар воҳиди тавлидӣ афзоиш диҳанд ва ба ин тартиб ниёз ба тавлиди бештар барои даромади бештар кам мешавад. Ибтикорҳои ҳавзаи чархишӣ ағлаб таҳти унвони иқтисоди чархишӣ тавсиф мешаванд ва мутадовилтарин моделҳои ин ҳавза ҳастанд.

Сароғози иқтисоди чархишӣ

Дар ибтидои соли 1966 Кеннет Боулдинг талошҳое ҷиҳати эҷоди огоҳӣ дар хусуси тафовутҳои миёни «иқтисоди боз» (бо бешумор манобеи вурудӣ ва хуруҷӣ дар як ҳалқаи боз) ва иқтисоди баста (ки манобеи вурудӣ ва хуруҷӣ дар он ба ҳам муттасиланд) анҷом дод. Мақолае, ки ӯ таҳти унвони «Иқтисоди сафинаи фазоии Замин дар оянда» навишт ағлаб ба унвони аввалин марҷае, ки ба иқтисоди чархишӣ ишора кард, дар назар гирифта мешавад; ҳатто бо вуҷуди ин ки Boulding аз ин ибора ба сурати мустақим истифода накарда буд.

Иқтисоди чархишӣ бар мутолиаи системаҳои ғайрихаттии мубтанӣ бар бозхӯрд устувор аст. Фаҳме, ки дар асри ҳозир аз иқтисоди чархишӣ вуҷуд дорад ва корбурдҳои амалии он дар низомҳои иқтисодӣ бо ба коргирии вижагиҳои гуногун ва таъсирпазирӣ аз идеяҳои мухталиф, ки албатта ҳама дар идеяи ҳалқаи баста муштараканд, шакл гирифта аст. Бархе аз ин таъсирот шомили идеяи аз гаҳвора то гаҳвора (дар муқобили мафҳуми аз гаҳвора то гӯр), қавонини бумшиносӣ, иқтисоди ҳалқабаста ва амалкардмеҳвар, тарроҳии бозсозикунанда, бумшиносии саноатӣ, тарроҳии мубтанӣ бар муҳити зист ва иқтисоди обӣ.

Иқтисоди чархишӣ сипас дар соли 1989 тавассути иқтисоддонҳои муҳити зисти бритониёӣ, Девид Пирс (David Pearce) ва Керри Тернер (Kerry Turner) тавсеа дода шуд. Ин ду дар китоби «Иқтисоди манобеи табиӣ ва муҳити зист», ба ин масъала ишора карданд ки як иқтисоди суннатӣ бо ҳалқаи боз бидуни ҳеҷ гуна тамойуле ба чархишӣ тавсеа дода шуд ва ин тарзи фикрро метавон дар бархӯрдаш бо табиат ба унвони маконе барои интиқоли зоеот мушоҳида кард.

Дар ибтидои даҳаи 1990, Тим Ҷексон асосе барои ин рӯйкарди ҷадид нисбат ба тавлиди саноатиро дар маҷмӯае таҳти унвони «Стратегияҳои тавлиди пок» гирдоварӣ кард, ки шомили чанд бахши ихтисосӣ аз нависандагони барҷастаи ин ҳавза мешуд. Дар он замон аз ин мафҳум ҳанӯз таҳти унвони мудирияти зистмуҳитии пешгирона ёд мешуд аммо китоби баъдии вай таҳти унвони «Нигарониҳои моддӣ: Олудагӣ, суд ва кайфияти зиндагӣ» ин ёфтаҳоро бо манифесте барои тағйир дар ростои дур кардан тавлиди саноатӣ аз як системи хаттӣ ба сӯи иқтисоди чархишӣ ҳамгом созад.

Зуҳури як идея

Дар гузорише, ки дар соли 1976 таҳти унвони «Потенсиалҳои мавҷуд дар ҷойгузинии энергия бо нерӯи инсонӣ» ба Комиссияи Аврупоӣ дода шуд, тасвире аз иқтисоди ҳалқабаста (ё иқтисоди чархишӣ) ва ҳамчунин таъсири он бар иштиғолзоӣ, рақобати иқтисодӣ, захираи манобеъ ва ҷилавгирӣ аз эҷоди зоеот тарсим шуда буд. Ин гузориш дар соли 1982 дар китобе таҳти унвони «Машоғиле барои фардо: Потенсиалҳои мавҷуд дар ҷойгузинии энергия бо нерӯи инсонӣ» мунташир шуд.

Ҳадафи аслии муассисае, ки ин гузоришро мунташир карда буд, ба унвони яке аз пешгомон ва муътабартарин утоқҳои фикр, афзоиши тӯли умри маҳсулот аст то мондагории бештаре дошта бошанд, истифодаи муҷаддад аз маҳсулот ва дар ниҳоят ҷилавгирӣ аз эҷоди зоеот аст. Ин модел бар аҳамияти фурӯши хадамот ба ҷои маҳсулот таъкид дорад; идеяе, ки умуман зермаҷмӯаи иқтисоди амалкардмеҳвар қарор мегирад ва тарафдори маҳаллӣ кардани фаъолиятҳои иқтисодӣ аст.

Тарвиҷи иқтисоди чархишӣ дар соли 2006 ба унвони як сиёсати миллӣ дар ёздаҳумин барномаи панҷсолаи Чин лиҳоз шуда буд. Муассисаи Ellen MacArthur ба тозагӣ фурсатҳои иқтисодии мавҷуд дар як иқтисоди чархиширо феҳрист карда аст, то ба ин тартиб мактабҳои фикрии мукаммалро гирди ҳам оварад то чорчӯбе якпорча барои дарки тасвири бузургтар эҷод кунад.

Тарафдорони ин мактаби фикрӣ ки ағлаб ба унвони чорчӯбе барои тафаккур муаррифӣ мешавад, муътақиданд ки ин мафҳум як модели якпорча аст ки ба унвони посухе ба поёни даврони нафт ва маводи арзонқимат арзишманд аст, зимни ин ки мушорикате аст дар интиқол ба иқтисоди бидуни карбон. Дар ҳамин росто, иқтисоди чархишӣ метавонад дар дастёбӣ ба ҳадафҳои тавофуқномаи Париж мушорикат кунад. Тааҳҳудоте ки дар ростои коҳиши тавлиди карбон диоксид тавассути 195 кишвар дар ин тавофуқнома дода шуда аст, дамои заминро ба андозаи 1.5 дараҷаи сантиград коҳиш намедиҳад. Баровард шуда аст ки барои дастёбӣ ба ин ҳадаф бояд то соли 2030 солияна 15 миллиард тон тавлиди гази диоксиди карбон коҳиш ёбад. Ҳалқаи иқтисод ва Ecofys баровард кардаанд ки стратегияҳои иқтисоди чархишӣ метавонад сабаби коҳиши тавлиди газҳои гулхонаӣ то андозае шавад ки ин халоро пур кунад.

Гузор аз модели хаттӣ

Фараёндҳои саноатӣ «дарёфти маводи аввалия, тавлид ва дур андохтан» ва сабки зиндагии вобаста ба он, манобеи маҳдуди мавҷудро барои сохти маҳсулоте бо тӯли умри мушаххас масраф мекунанд ки дар ниҳоят ин маҳсулот аз заминҳои дафъи забола сар дармеоваранд. Дар муқобил, рӯйкарди чархишӣ биниши худро аз системи ҷондорони зинда дарёфта аст. Ба ин тартиб ин рӯйкард ҳамонанди организмҳое амал мекунад ки маводи ғизоӣ ки қобили бозгашт ба чарха ҳастанд – чӣ ба лиҳози зистбумшиносӣ ва чӣ фаннӣ – фароварӣ мекунанд ва бинобарин ибораи ҳалқаи баста ё бозсозӣ маъмулан ба он марбут аст. Барчаспи иқтисоди чархишӣ ба сурати умумӣ ро метавон дар бисёре аз мактабҳои фикрӣ ба кор гирифт ё ин калима мумкин аст аз ҷониби бисёре мактабҳои фикрӣ иддао шавад; аммо ҳамаи онҳо ҳавлӣ ҳамон усули поя мечарханд.

Валтер Р. Штаэл яке аз мутафаккирини пешро дар ин ҳавза аст ки меъмор, иқтисоддон ва падар ва поягузори пойдории саноатӣ аст. Ӯ бо истифода аз ибораи «аз гаҳвора то гаҳвора» барои аввалин бор дар авохири даҳаи 1970 (ба ҷои «аз гаҳвора то гӯр») шеваи суннатии моро дар табдили манобеъ ба зоеот нишон медиҳад. Штаэл барои тавсеаи рӯйкарди ҳалқаи баста дар фарояндҳои тавлид ва ҳамчунин бунёд ниҳодани муассисаи Product-Life дар Женева талошҳои бисёре кард. Дар соли 1982 Steve Parker дар Бритониё бар рӯи зоеот ба унвони манбае дар тавлидоти кишоварзӣ пажӯҳиш кард ва ба ин тартиб як системи тавлиди ҳалқаи бастаро тавсеа дод. Ин системҳо бозтобе аз зистбум ҳастанд ва дар ҳамоҳангӣ бо ин зистбумҳо ки пеш аз ин ба истеъмор гирифта шуда буданд, кор мекунанд.

Ба сӯи иқтисоди чархишӣ

Дар январи 2012 гузорише бо унвони ба сӯи иқтисоди чархишӣ: истидлолҳои иқтисодӣ ва касбу кор барои тасреи гузор мунташир шуд. Ин гузориш ки тавассути бунёди Ellen MacArthur пуштибонӣ ва тавассути муассисаи пажӯҳишии McKinsey & Company тавсеа дода шуда буд, аввалин дар навъи худ буд ки фурсатҳои иқтисодӣ ва касбу корро барои гузор ба як модели бозёбӣ ва бозёфт дар назар мегирифт. Бо истифода аз мутолиаи мавриди маҳсулот ва таҳлили густурдаи иқтисодӣ, ин гузориш ҷузъиёти манофеи эҳтимолӣ ва бисёр боаҳамияти ин мафҳумро дар Аврупо нишон медиҳад. Дар ин гузориш мубтанӣ бар шабеҳсозии фаъолиятҳои иқтисодӣ дар ҳавзаи тавсеаи маҳсулот ва бозтавлид истидлол шуда аст ки зермаҷмӯае аз бахши тавлиди Иттиҳодияи Аврупо метавонад дар ҳазинаҳои таъмини манобеи худ ба сурати холис маблағи 630 миллиард доллар то соли 2025 сарфаҷӯӣ кунад. Ба сӯи иқтисоди чархишӣ ҳамчунин пояҳои калидӣ дар гузор ба иқтисоди чархиширо низ мушаххас мекунад ки аз ин миён метавон ба маҳорат дар тарроҳӣ ва тавлиди бозёфт, тарҳҳои ҷадиди касбу кор, маҳорат дар сохти чархаҳои бозгашт ва ҳамкориҳои миён/байничархишӣ ном бурд.

Аз сӯи дигар пиёдасозии иқтисоди чархишӣ дар Иёлоти Муттаҳидаи Амрико тавассути Ranta ва дигарон дар як мақола ироа шуда аст. Ин гурӯҳ бо пайравӣ аз чорчӯби муаррифишуда тавассути Scott R муҳаррикҳо ва монеаҳои созмониро дар иқтисоди чархишӣ дар навоҳии гуногуни дунё таҳлил карданд. Дар ин мақола муассисоти дӯстдори муҳити зист дар нуқоти мухталифи дунё интихоб шуданд ва ду навъ фароянди тавлид барои таҳлил интихоб шуд: 1) тавлиди маҳсулотмеҳвар ва 2) мудирияти зоеот. Мушаххасан дар Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, ширкати маҳсулотмеҳвар, ширкати Dell буд (ширкате амрикоӣ дар ҳавзаи технологияи компютер ки аввалин ширкате аст ки имкони бозёфти ройгонро барои муштариёни худ эҷод карда аст ва ҳамчунин нахустин компютери сохташуда аз маводи бозёфтиро низ ба бозор арза карда аст). Афзун бар ин, ширкате ки рӯйкарди мудирияти зоеотро пеш гирифта буд (рӯйкарде ки шомили мароҳили мухталифе аз ҷамъоварӣ, дур андохтан ва бозёфт мешавад) ширкати Republic Services буд ки дувумин бузургтарин ширкати мубтанӣ бар мудирияти зоеот дар Амрико аст. Рӯйкарде ки барои санҷиши муҳаррикҳо ва монеаҳо вуҷуд дошт, нахуст шиносоии шохисҳо барои ширкатҳои мавриди мутолиа ва сипас дастабандии онҳо ба муҳаррик (замоне ки шохис ба суди модели иқтисоди чархишӣ буд) ва монеъ (дар ғайри ин сурат) буд.

Зерсохте барои тасреъи иқтисоди чархишӣ - PACE

Дар соли 2018 Маҷмаи ҷаҳонии иқтисод, Муассисаи манобеи ҷаҳонӣ, Филипс, Бунёди Ellen MacArthur, Барномаи муҳити зисти Созмони Милали Муттаҳид ва беш аз 40 мушорикаткунандаи дигар зерсохтеро барои тасреи иқтисоди чархишӣ таҳти унвони PACE ба роҳ андохтанд. Ин зерсохт мубтанӣ бар мероси лоиҳаи ҷараёни аслӣ (MainStream) ки тавассути раиси Маҷмаи ҷаҳонии иқтисод роҳандозӣ шуда буд, сохта шуд; лоиҳае ки ҳадафи аслии он густариши навъовариҳои мубтанӣ бар иқтисоди чархишӣ буд. Тамаркузи зерсохти PACE бар рӯи се ҳадафи аслӣ буд: 1) тавсеаи моделҳое аз таркиби дороӣ барои таъмини молии лоиҳаҳои мубтанӣ бар иқтисоди чархишӣ ба вижа дар кишварҳои дар ҳоли тавсеа ва иқтисодҳои навзуҳур; 2) эҷоди чорчӯбҳои сиёсатгузорӣ барои нишон додани монеаҳои хос барои пешбурди иқтисоди чархишӣ ва 3) иртиқои ҳамкориҳои миёни бахши хусусӣ ва давлатӣ барои таҳаққуқи ин ҳадафҳо.

Аъзои PACE шомили ширкатҳои байналмилалии гуногуне монанди IKEA, Coca-Cola, Alphabet Inc. ва DSM ҳастанд ки дар канори ширкатҳои давлатӣ ва муассисоти тавсеа аз кишварҳои Дания, Ҳолланд, Финландия, Руанда, Имороти Муттаҳидаи Арабӣ, Чин ва … фаъолият мекунанд. Ин лоиҳа дар ҳоли ҳозир таҳти унвони PACE зери назари ширкати Филипс, дигар шарикон ва иттиҳоди ҷаҳонии батарея бо беш аз 30 мушорикаткунанда мудирият мешавад. Дар январи 2019 гузорише таҳти унвони як чашмандози чархишии ҷадид барои таҷҳизоти электронӣ: замон барои роҳандозии муҷаддади дунё фаро расида аст аз ҷониби PACE мунташир шуд.

Стандорти BS 8001:2017 иқтисоди чархишӣ

Дар соли 2017 Муассисаи стандарти Бритониё барои фароҳам кардани роҳнамо барои созмонҳое ки стратегияҳои иқтисоди чархиширо пиёдасозӣ мекунанд, чорчӯби стандарти BS 8001:2017-ро барои пиёдасозии усули иқтисоди чархишӣ дар созмонҳо ироа кард. Ин стандарт талош мекунад то баландпарвозиҳои ҷоҳталабонаи рӯйкарди иқтисоди чархиширо бо истифода аз фарояндҳои касбу кор дар сатҳи созмонӣ ҳамоҳанг кунад. Ин стандарт шомили феҳристе аз истилоҳот ва таърифҳо дар ҳавзаи иқтисоди чархишӣ аст ки усули ҳастаии онро тавсиф мекунад. Ҳамчунин роҳнамоиҳои андаке пиромуни поиш ва арзёбии иқтисоди чархишӣ ироа шуда аст. Бо ин ҳол ҳанӯз тавофуқи ҷамъӣ бар рӯи шохисҳои амалкардии иқтисоди чархишӣ қобили ба коргирӣ дар сатҳи созмон ва маҳсулот вуҷуд надорад.

Моделҳои касбу кори чархишӣ

Дар ҳоле ки умдаи тамаркузи фаъолиятҳои академӣ, саноатӣ ва сиёсатгузорӣ бар тавсеаи технологияҳое бо пешванди боз- аст (монанди бозёфт, бозтавлид, бозбекоргирӣ, ва …) аст, ба зудӣ ошкор шуд ки ин қобилиятҳои технология ба сурати рӯзафзун аз пиёдасозии онҳо пешӣ гирифтаанд. Зинафъони гуногун барои нуфузи ин технология дар гузор ба як иқтисоди чархишӣ бояд талош кунанд. Ин талошҳои маътуф ба эҷоди навъоварӣ дар моделҳои касбу кор ба унвони як параметри калидӣ дар нуфуз ва баргарифтани технологияҳои чархишӣ амал мекунад.

Моделҳои касбу кори чархиширо метавон ба унвони моделҳое таъриф кард ки ҳалқаҳоро бастатар, кӯчактар, оҳистатар, бошиддаттар, ва маводзудоӣ (маводи аввалия) мекунанд то ба ин тартиб манобеи вурудӣ ва хуруҷӣ зоеот ва нашти энергияро камина кунанд. Ин масъала шомили санҷаҳои бозёфт (бастани ҳалқа), беҳбуди баҳраварӣ (кӯчак кардани ҳалқа), густариши чархаи истифода (оҳиста кардани чархаи ҳалқа), густариши теъдоди дафъоти истифода (бошиддат кардани чарха) ва ҷойгузинии маҳсулот бо роҳкорҳои хадамотӣ ва нармафзорӣ (маводзудоӣ) мешавад. Ин панҷ рӯйкард нисбат ба ҳалқаи маноберо ҳамчунин метавон ба унвони стратегияҳои умумӣ ё алгӯи аслии навъоварӣ дар моделҳои касбу кори чархишӣ аст.

Моделҳои касбу кори чархишӣ ҳамонанди моделҳои иқтисодӣ мумкин аст ҳадафҳои мухталифе дошта бошанд. Барои намуна: густариши тӯли умри мавод ва маҳсулот ки дар он чархаҳои истифодаи чандинӣ муҳтамал бо ба коргирии роҳкори «зоеот = вурудӣ» ба бозёфти мавод кумак мекунад ва тазмин мекунад ки он маводи зистӣ ки ба замин бозмегарданд созгор ва ғайрисаммӣ ҳастанд; ба ин тартиб энергияи мавҷуд, вурудии об ва сайри фарояндҳоро то ҳадди имкон ҳифз мекунад, аз роҳкорҳои тафаккури системавӣ барои тарроҳии роҳкорҳо, бозсозӣ ё даст кам ҳифзи муҳити зист ва системаҳои зинда баҳра мегирад, фишорҳои лозимро барои табйини сиёсатҳо, молиётҳо ва созукорҳои бозор ба манзури ташвиқ ба назорат бар маҳсулот (монанди қавонини ҷарима бар олуда кардани об) эҷод мекунад.

Саноеъе ки модели иқтисоди чархиширо баргарифтаанд

Саноати нассоҷӣ

Иқтисоди чархишӣ дар ҳавзаи нассоҷӣ дар посух ба модели хаттии феълӣ дар саноати мод ва фашн эҷод шуда аст ки дар он маводи хом истихроҷ шуда ва ба маҳсулоти тиҷорӣ табдил ва муҷаддадан харидорӣ ва истифода мешаванд ва дар ниҳоят тавассути масрафкунандагони ниҳоӣ дур андохта мешаванд. Ширкатҳои саноати мод ва фашн ки суръати болотаре доранд, суръати болои масрафро ташдид мекунанд ки ҳамин амр сабаби ташдиди осори ҳосил аз як системи хаттӣ мешавад. Модели «дарёфти маводи аввалия, тавлид ва дур андохтан» на танҳо мунҷар ба аз миён рафтани арзиши иқтисодӣ ба андозаи 500 миллиард доллар дар сол мешавад, балки осори мухриби зистмуҳитӣ ва иҷтимоии бешуморе низ дорад. Чунин осори зистмуҳитӣ шомили чандин тон либос ки сар аз заминҳои дафъ ё оташ задани забола дармеоваранд ва ҳамчунин сайри хатороте мешавад ки ҳуқуқи инсониро ба мухотира меандозад. Филми The True Cost сохтаи соли 2015 як мустанади инқилобӣ дар бораи дунёи фашн ва мод аст ва тавзеҳ медиҳад ки дар сохтори суръате ки ин саноат дорад, дастмуздҳо, шароити ноамн ва фаҷоеи корхонаҳои тавлидӣ ҳама бахшида мешаванд чаро ки ин корхонаҳо теъдоди зиёди шуғл барои афроде эҷод кардаанд ки чораи дигаре надорад. Ин масъала нишон медиҳад ки саноати мод ва фашн бо идома ба сурати системи хаттӣ дар беш аз як маврид ба кураи замин осеб мерасонад.

Чунин истидлол мешавад ки саноати нассоҷӣ бо дунбол кардани рӯйкарди иқтисоди чархишӣ метавонад ба касбу коре пойдор табдил шавад. Муассисаи Ellen MacArthur дар болои феҳристе аст ки бар манофеи ҳосил аз иқтисоди чархишӣ такя карда аст. Дар гузориши соли 2017 ин муассиса таҳти унвони «иқтисоди навини нассоҷӣ» омада аст ки чаҳор орзуи калидии мавриди ниёз барои тасбити иқтисоди чархишӣ шомил:

• Таваққуфи тадриҷии озод кардани микроалиёфҳо.
• Таҳаввули шеваи тарроҳӣ, фурӯш ва истифода аз либосҳо то ба ин тартиб ба сурати табиӣ дурандохтанӣ набошанд.
• Беҳбуди қобили таваҷҷуҳи бозёфт аз тариқи таҳаввули тарроҳӣ, гирдоварӣ ва бозфароварии либосҳо.
• Ва истифодаи асабахш аз манобеъ ва ҳаракат ба сӯи вурудиҳои таҷдидпазир.

Ҳарчанд ин кор содда ба назар бирасад, танҳо теъдоди ангуштшуморе аз тарроҳон дар саноати мод ва фашн анҷоми ин корро бар уҳда гирифтанд; афроде чун Patagonia, Eileen Fisher ва Stella McCartney. Намунае аз иқтисоди чархишӣ барои як бренд дар ин саноат корхонаи Eileen Fisher аст ки дар он муштариён ташвиқ мешаванд ки либосҳои худро барои тавлид ва фурӯши муҷаддад бозгардонанд. Дар мусоҳибае ки дар подкасти Glossy дар соли 2018 анҷом шуд, Fisher тавзеҳ медиҳад ки бахши бузурге аз ин мушкил дар саноати мод ва фашн масрафгароии беш аз ҳад аст: мо бояд камтар тавлид кунем ва камтар бифрӯшем. Шумо метавонед халлоқ бошед ва чизҳои бештаре халқ кунед аммо набояд бештар бифрӯшед. Ин корхона исбот карда аст ки мешавад дар саноати нассоҷӣ иқтисоди чархишӣ дошт. Чин ва Аврупо ҳар ду дар тавсеаи иқтисоди чархишӣ пешро шуданд. Нашрияи зистбуми саноатӣ (2017) навишта аст дидгоҳи чиниҳо дар иқтисоди чархишӣ густурда аст ва шомили моварде монанди олудагӣ ва масоили дигар низ дар канори мудирияти зоеот ва дағдағаи манобеъ мешавад, дар ҳоле ки дарки Аврупо аз иқтисоди чархишӣ густараи зистмуҳитии камтаре ро шомил мешавад ва танҳо бар зоеот ва манобеъ ва фурсатҳое барои касбу кор тамаркуз шуда аст. Ин фаъолиятҳо барои шаҳрвандон аҳамияти бисёр дорад то ба ин тартиб фурсатҳо ва манофеи иқтисоди чархиширо дар саноати нассоҷӣ дарк кунанд.

Саноати нассоҷӣ роҳи дарозеро барои расидан ба ояндае пойдор дар пеш дорад. Як иқтисоди чархишӣ метавонад посухе бошад ба масоили иҷтимоӣ ва зистмуҳитӣ ки моделҳои хаттӣ ва сареи саноати модди имрӯз офарида аст.

Саноати сохтмонсозӣ

Бахши сохтмонсозӣ яке аз бузургтарин тавлидкунандагони зоеот дар дунёст. Иқтисоди чархишӣ ба унвони як роҳкори муфид барои коҳиши осори зистмуҳитии ин саноат ба кор гирифта мешавад.

Сохту соз барои иқтисоди Иттиҳодияи Аврупо бисёр боаҳамият аст. Ин бахш 18 миллион шуғли мустақим эҷод карда аст ва 9% аз тавлиди нохолиси дохилии Иттиҳодияи Аврупоро шомил мешавад. Далели аслии осори мухриби зистмуҳитии ин саноат ба сабаби истифода аз манобеи ғайритаҷдидпазир ва тавлиди пасмондаҳои олуда аст ки ҳар ду бо суръати зиёде рӯ ба афзоиш аст.

Тасмимсозӣ дар бораи иқтисоди чархишӣ мумкин аст дар се сатҳи амалиётӣ (дар иртибот бо бахшҳои вижае аз фароянди тавлид), тактикӣ (дар иртибот бо кулли фароянд) ва стратегӣ (дар иртибот бо кулли созмон) бошад. Ҳамчунин мумкин аст ҳам ширкатҳои сохту соз ва ҳам лоиҳаҳои сохтмонсозиро дар бар бигирад (ки дар он ширкатҳои сохтмонсозӣ худ зинафъ ҳастанд). Ба унвони як мавриди хуб бо идеяи иқтисоди чархишӣ дар бахши сохтмонсозӣ дар сатҳи амалиётӣ фаъолият мекунад, метавон ба ширкати Walnut Husks ишора кард ки дар корбурдҳое чун сойиши кам, зиёд ва табиӣ барои пок кардани сатҳҳои оҷурӣ ба кор гирифта мешавад.

Донаҳои сойидашуда аз пӯстаҳои гардуи хурдшуда, покшуда ва интихобшуда тавлид мешаванд. Ин донаҳо ба унвони маводи сойидашудаи қобили истифодаи муҷаддад табақабандӣ мешаванд. Нахустин талошҳо барои эҷоди санҷаҳое куллӣ барои пиёдасозии иқтисоди чархишӣ дар ширкатҳои сохтмонсозӣ тавассути тими пажӯҳишии байналмилалии Nunez-Cacho P. ва Gorecki J. ва Molina-Moreno V. ва Corpas-Iglesias F.A. анҷом шуд. Натиҷаи ин мутолиа дар соли 2018 дар нашрияи Sustainability мунташир шуд.

Саноати логистика

Саноати логистика нақше муҳим дар иқтисоди Ҳолланд бозӣ мекунад, чаро ки ин кишвар дар минтақаи вижае қарор гирифта аст ки ҷобаҷоии кало дар он ба сурати рӯзона сурат мегирад. Ҳолланд намунае аз кишваре дар Иттиҳодияи Аврупост ки ба сурати рӯзафзун ба сӯи ба коргирии як иқтисоди чархишӣ ҳаракат мекунад. Иқтисоди ин кишвар (ҳамонанди сайри кишварҳои Иттиҳодияи Аврупо) ба воситаи вобастагӣ ба воридоти манобеи хом аз кишварҳое монанди Чин шиканҷа аст ки сабаб шуда аст ин кишвар нисбат ба ҳазинаҳои ғайриқобили пешбинӣ воридот барои ин маҳсулоти аввалия ҳассос бошад.

Пажӯҳишҳои марбут ба саноати Ҳолланд нишон медиҳад ки 25% аз ширкатҳои ҳолландӣ пиромуни иқтисоди чархишӣ дониш доранд ва ба он алоқаманданд. Афзун бар ин ин рақам дар ширкатҳое ки беш аз 500 корманд дорад то 57% афзоиш меёбад. Бархе аз ин ҳавзаҳо шомили саноати кимиёвӣ, саноати умдафурӯшӣ, бахши кишоварзии саноатӣ, ҷангалдорӣ ва моҳигирӣ аст чаро ки ин саноат бо истифодаи муҷаддад, бозёфт ва коҳиши воридоти маводи аввалия метавонанд ҳазинаҳои худро коҳиш диҳанд. Ба алова ширкатҳои логистика метавонанд бо фароҳам кардани мушаввиқ барои муштариён бо коҳиши ҳазинаҳо аз тариқи беҳинасозии масирҳои ирсол ва ҳамчунин ироаи хадамоте монанди барчаспҳои ирсол бо пешпардохт, бастабандии ҳушманд ва имкони марҷуӣ, имкони эҷоди иқтисоди чархиширо фароҳам кунанд.

Оморҳои гуногуне вуҷуд дорад ки афзоиши ҳамлу нақли ҳавоиро дар дунё нишон медиҳад ки таъсироти зистмуҳитӣ дар ҳавзаи гармоиши кураи замин эҷод карда аст ки чолишҳоеро барои саноати логистика ба ҳамроҳ дошта аст. Бо ин ҳол, Шӯрои ҳолландии муҳити зист ва зерсохт чорчӯбе ҷадид фароҳам карда аст ки дар он саноати логистика метавонад роҳҳои дигареро барои арзишафзоӣ дар фаъолиятҳои дигар дар саноати иқтисод эҷод кунад; барои намуна табодули манобеъ (ҷараёни зоеот ё ҷараёни об) барои тавлид аз саноати гуногун ва ҳамчунин тағйири идеяи дарҳои ҷобаҷоӣ ба қутби ҷобаҷоӣ. Афзун бар ин ин шӯро нақши саноати логистикаро барои се бахши кишоварзӣ ва саноати ғизоӣ, саноати кимиёвӣ ва саноати технологияҳои пешрафта мутолиа карда аст ки ин маворид бо ҷузъиёти комил дар гузориши Towards a Circular Economy: The Role of Dutch Logistics Industries and Governments бихонед.

Мудирияти стратегӣ ва иқтисоди чархишӣ

Ҳадафи иқтисоди чархишӣ ҳамростоӣ бо парадигми бешина кардани суд дар касбу кор нест. Ба ҷои он роҳҳои ҷойгузинеро барои тафаккур пиромуни дастёбӣ ба мазияти рақобатӣ пешниҳод мекунад. Дар айни ҳол ба сурати ҳамзамон посухгӯи дағдағаҳои зистмуҳитӣ ва иқтисодӣ-иҷтимоии қарни 21 низ ҳаст. Дар воқеъ ба ин сурат аз шеваҳои хаттии тавлидӣ дур мешавад ки ағлаб мунҷар ба тавсеаи қобилиятҳои ҷадид дар тӯли занҷираи арзиш мешавад ва дар ниҳоят амалкарди беҳтар ки сабаби коҳиши ҳазинаҳо, беҳбуди баҳраварӣ, баровардани илзомоти пешрафтаи давлатӣ ва ниёзмандиҳои масрафкунандаи сабз мешавад.

Аммо алайрағми намунаҳои зиёде ки аз ширкатҳои муваффақ дар ба коргирии роҳкорҳои чархишӣ дар саноати гуногун вуҷуд дорад ва бо вуҷуди ин ки фурсатҳои зиёде дар шаффофияти ҳосил аз фаъолиятҳои чархишӣ вуҷуд дорад, тасмимгирӣ барои иқтисоди чархишӣ ба унвони як фаъолияти бисёр печида боқӣ монда аст ки роҳкори яксон барои ҳамаи шароит надорад. Ин ту дар туӣ ва гунгӣ дар мавзӯот ҳамчунон тавассути ағлаби ширкатҳо (ба вижа ширкатҳои мутавассит ва кӯчак) вуҷуд дорад ки стратегияҳои чархиширо ба унвони чизе ки дар мавриди онҳо корбурд надорад ё ҳазина ва риски зиёде дар пиёдасозӣ дорад дар назар мегиранд. Ин дағдаға имрӯз ба воситаи мутолиоти поишии пайваста монанди арзёбиҳои омодагӣ барои иқтисоди чархишӣ таъйид шуда аст.

Мудирияти стратегӣ ҳавзае аз мудирият аст ки ба наҷоти ширкатҳое омада аст ки бо эҳтиёт идеяҳое бо меҳварияти иқтисоди чархиширо арзёбӣ мекунанд. Илова бар он мудирияти стратегӣ аҷзои як ширкатро ҷудогона мавриди баррасӣ қарор медиҳад ва ин ки агар қарор бошад донаҳои иқтисоди чархишӣ кошта шавад, куҷо ва чӣ гуна ин кор анҷом шавад ро баррасӣ мекунад. Китоби Strategic Management and the Circular Economy барои нахустин бор фароянди тасмимгирии стратегии иқтисоди чархиширо таъриф мекунад ва фазаҳои таҳлил, формула кардан ва барномарезиро шомил мешавад. Ҳар фаз бо чорчӯбҳо ва идеяҳое баён шуда ки дар машварати мудирият бисёр машҳуранд; монанди идеяи дарахт, занҷираи таъмин, панҷ нерӯи Портер, PEST, SWOT, Strategic Clock ё матрикси байналмилалисозӣ, ки ҳама аз тариқи як иқтисоди чархишӣ пурсишҳо ва дағдағаҳои ҷадидеро ошкор мекунанд. Ин-тавр истидлол мешавад ки ҳамаи абзорҳои стандартӣ барои мудирияти стратегӣ метавонанд ва бояд калибра шаванд ва дар як иқтисоди чархишӣ ба кор гирифта шаванд, бо вуҷуди ин ин масъала ҳанӯз ниёз ба таъйид дорад. Як истидлоли хос барои ҷиҳатгирии стратегияи матрикси маҳсулот дар баробари бозор ва матрикси 3 дар 3 Ҷенерал Электрик – МакКинзи барои арзёбии нуқоти қуввати касбу кор дар баробари ҷаззобиятҳои саноат, матрикси BCG барои саҳми бозор дар баробари нархи рушди саноат ва матритси портфолиои Kraljic вуҷуд дорад.

Таъсирот дар Аврупо

Дар 17 декабри 2012, Комиссияи Аврупо мустанадеро таҳти унвони Manifesto for a Resource Efficient Europe мунташир кард. Ин манифест ба вузуҳ мегӯяд ки дар дунёе ки фишори зиёде бар рӯи манобеъ ва муҳити зист омада аст, Иттиҳодияи Аврупо роҳе ба ҷуз гузор ба як иқтисоди чархишӣ барои асабахшии манобеъ надорад. Илова бар ин, ин мустанад бар аҳамияти як тағйири системавӣ дар истифода ва бозёфти манобеъ дар иқтисод дорад то ба ин тартиб машоғил ва рақобатпазирӣ дар оянда ва ҳамчунин роҳҳои мумкин барои иқтисоди чархишӣ тазмин шавад; дар навъоварӣ ва сармоягузорӣ, қонунгузорӣ, афзоиши фурсатҳо барои моделҳои ҷадиди касбу кор ва таъйини ҳадафҳои шаффоф.

Сиёсатҳои пажӯҳиши зистмуҳитӣ ва навъоварии Аврупо дар назар дорад ки аз гузор ба иқтисоди чархишӣ дар Аврупо ҳимоят кунад; бо таъриф ва ҳидояти пиёдасозии дастуруламали таҳаввулӣ барои сабз кардани иқтисод ва иҷтимоъ ба унвони як кулл барои дастёбӣ ба тавсеаи ҳақиқатан пойдор. Барномаи Horizon 2020 аз барномаҳои пажӯҳиш ва навъоварӣ дар Аврупо ҳимояти молӣ мекунад ки мушорикатҳои ҷаҳониро низ пазирост.

Барномаҳои Иттиҳодияи Аврупо барои иқтисоди чархишӣ тавассути бастаи иқтисоди чархишии 2018 ҳидоят мешавад. Ба сурати таърихӣ, мунозироти сиёсатгузорӣ дар Брюссел ба сурати умда бар мудирияти зоеот тамаркуз дорад ки нимаи дувуми ин чарха аст вале ба нидрат дар бораи нимаи аввал суҳбате мешавад: тарроҳии зистмуҳитӣ. Барои инки таваҷҷуҳи сиёсатгузорон ва дигар зинафъонро ба ин гусаст ҷалб кунем, маъракаи Ecothis ки як маъракаи аврупоӣ барои афзоиши огоҳӣ роҳ афтода аст ки нишон медиҳад дар назар нагирифтани тарроҳии зистмуҳитӣ ба унвони бахше аз бастаи иқтисоди чархишӣ метавонад натоиҷи иқтисодӣ ва зистмуҳитӣ дар бар дошта бошад.

Идеяҳои муртабит

Рӯйкардҳои мутанаввее нисбат ба касбу корҳои чархишӣ ва моделҳои иқтисодӣ вуҷуд дорад ки усуле муштарак бо чорчӯбҳои мафҳумии дигар дорад:

Тақлид аз муҳити зист (Biomimicry)

Нависандаи китоби «Тақлид аз муҳити зист: Табиат илҳомбахши навъоварӣ» ин мафҳумро ба ин сурат таъриф мекунад: риштае ҷадид ки беҳтарин идеяҳои табиатро мутолиа мекунад ва сипас аз ин тарроҳиҳо ва фарояндҳо тақлид мекунад то мушкилоти инсонҳоро ҳал кунанд. Мутолиаи як барг барои ихтирои селлули хуршедӣ беҳтар як намуна аст. Инро метавон ба унвони навъоварӣ бо илҳом аз табиат дид.

Иқтисоди обӣ

Ин мафҳум ки тавассути мудиромил ва корфармо Gunter Pauli оғоз шуд, аз мутолиаи фарояндҳои тавлиди зистмуҳитӣ дар табиат истихроҷ шуда ва манифести аслӣ мегӯяд: истифода аз манобеи мавҷуд … зоеоти як маҳсулот, вурудии тавлиди як ҷараёни пулии ҷадид аст.

Аз гаҳвора то гаҳвора

Ин мафҳум тавассути Stahel ва назарияпардозони мушобеҳ халқ шуда аст ки дар он саноат аз истифодаи муҷаддад ва густариши тӯли умри маҳсулот ба унвони як стратегияи ҷилавгирӣ аз тавлиди зоеот, эҷоди машоғил ва кормандӣ манобеъ барои ҷудо кардани сарватзоӣ аз масрафи манобеъ истифода мекунад.

Зистбумшиносии саноатӣ

Зистбумшиносии саноатӣ мутолиаи ҷараёнҳои мавод ва энергия дар системаҳои саноатӣ аст. Ин рӯйкард бо тамаркуз бар иртиботи миёни операторҳо дар даруни ин зистбум дар талош аст то фарояндҳои ҳалқаи бастае эҷод кунад ки дар он зоеот ба унвони вурудӣ дар назар гирифта мешаванд ва ба ин тартиб ин идея ки маҳсулоти ҷонибии ғайри дилхоҳе вуҷуд доранд аз миён меравад.

Бозёбии манобеъ

Дар бозёбии манобеъ аз зоеот ба унвони маводи вурудӣ барои сохти маҳсулоти арзишманд (ба унвони хуруҷиҳои ҷадид) истифода мешавад. Ҳадаф коҳиши мизони зоеоти тавлидӣ ва бинобарин коҳиши ниёз ба заминҳои дафъи забола ва ҳамчунин истихроҷи бешинаи арзиш аз зоеот аст.

Тафаккури системӣ

Тафаккури системӣ тавоноии дарки чигунагии таъсири аҷзои як кулл бар якдигар аст. Ин аҷзо бояд бо зерсохт, чорчӯби муҳити зистӣ ва иҷтимоии худ мутаносиб бошанд.

Қавонини зисткура

Қавонини зисткура чорчӯбе аст барои пиёдасозии фарояндҳои ҳалқабастаи тавлид. Ин қавонин аз системҳои табиӣ истихроҷ ва сипас дар системҳои тавлиди саноатӣ тафсир шуданд. Панҷ асл вуҷуд дорад: сарфаҷӯӣ дар мавод, чархиши арзишҳо, ихтиёри қудрат, зерсохтҳои тавлиди маҳсулоти пойдор ва амалкард ба ҷои зоҳир.