Маъюбӣ
Маъюбӣ (инвлид - аз лот. invalidus «нотавон, заиф»)[2] — истилоҳест, ки халалдоршавиҳои гуногун, маҳдудияти фаъолият ва иштироки эҳтимолиро дар ҳаёти ҷомеа муттаҳид мекунад. Халалдоршавӣ — ин мушкилотест, ки дар вазифаҳо ё сохторҳои организм ба вуҷуд меоянд; маҳдудияти фаъолият — ин мушкилотест, ки шахс ҳангоми иҷрои супориш ё амалҳо эҳсос мекунад; дар ҳоле ки маҳдудияти иштирок — ин мушкилотест, ки шахс ҳангоми ҷалб шудан ба ҳолатҳои ҳаётӣ аз сар мегузаронад: ин таърифи Созмони ҷаҳонии беҳдошт (СҶБ) мебошад[3].
Маъюбӣ метавонад ҳамчун намуди асосии фаъолият («касб») баррасӣ шавад, агар манбаи асосии даромади маъюб нафақа ё кумакпулии маъюбӣ бошад.
Маъюбӣ консепсияи баҳснок аст, ки дар ҷомеаҳои гуногун маъноҳои гуногун дорад[4].
Маъюбӣ набояд монеа дар роҳи муваффақият бошад. Тақрибан тамоми ҳаёти калонсолии худро ман аз бемории нейронҳои моторӣ азият мекашам. Аммо ин ба ман монеъ нашуд, ки касби барҷастаи астрофизикро пеш барам ва хушбахтии оилавиро пайдо кунам.
Истилоҳот
[вироиш | вироиши манбаъ]Таърифи додаи СММ:
Ба маъюбон шахсоне дохил мешаванд, ки дорои халалдоршавиҳои устувори ҷисмонӣ, рӯҳӣ, зеҳнӣ ё ҳассосӣ мебошанд ва ҳангоми ҳамкорӣ бо монеаҳои гуногун метавонанд ба иштироки пурра ва самараноки онҳо дар ҳаёти ҷомеа дар баробари дигарон халал расонанд.
Дар айни замон Таснифи байналмилалии фаъолият, маҳдудияти ҳаёт ва саломатӣ (МКФ), ки аз ҷониби СҶБ соли 2001 қабул шудааст, истифода мешавад. Он пешниҳод мекунад, ки мафҳумҳои «саломатӣ» ва «маъюбӣ» дар партави нав баррасӣ шаванд: ҳар як шахс метавонад бад шудани вазъи саломатиро аз сар гузаронад, ки дараҷаи муайяни маҳдудияти имкониятҳои ӯро дар назар дорад[5].
Шумораи одамони дорои маъюбӣ
[вироиш | вироиши манбаъ]Тибқи арзёбии СҶБ дар соли 2011[6], тақрибан 15 % аҳолии тамоми ҷаҳон маъюбӣ доранд (ки ин аз арзёбиҳои қаблии СММ ба 10 % зиёдтар аст[7]). Мувофиқи омори расмӣ, дар Русия тақрибан 10 миллион маъюб зиндагӣ мекунад, вале тибқи арзёбии Оҷонсии иттилооти иҷтимоӣ — на камтар аз 15 миллион нафар.
Маъюбони ҷанг
[вироиш | вироиши манбаъ]Бинобар ҷангҳо ва низоъҳои ҳарбӣ шумораи маъюбон зиёд мешавад.
Технологияҳои ёрирасон
[вироиш | вироиши манбаъ]Технологияи ёрирасон — истилоҳи умумиест, ки дастгоҳҳо ва тағйиротҳоеро (барои шахс ё ҷомеа) ифода мекунад, ки барои бартараф кардани маъюбӣ кумак мекунанд. Нахустин мисоли истифодаи протез ҳадди аққал ба соли 1800 то милод рост меояд[8]. Аробачаи маъюбӣ ба асри XVII тааллуқ дорад[9].
Ҳуқуқҳои маъюбон ва ҳамгироӣ ба ҷомеа
[вироиш | вироиши манбаъ]Маъюбӣ на хусусияти шахс, балки монеаҳое мебошад, ки дар ҷомеа барои ӯ ба вуҷуд меоянд. Ду модели асосӣ мавҷуданд:
Модели тиббӣ сабабҳои душвориҳои маъюбонро дар имкониятҳои маҳдуди онҳо мебинад. Ин модел ҷонибдори ҷудокунии маъюбон ба муассисаҳои махсус аст.
Модели иҷтимоӣ пешниҳод мекунад, ки душвориҳо аз ҷониби ҷомеае ба вуҷуд меоянд, ки иштироки одамони дорои маҳдудиятҳоро дар фаъолияти умумӣ пешбинӣ намекунад.
Ҳуҷҷатҳои байналмилалӣ дар бораи ҳуқуқҳои маъюбон
[вироиш | вироиши манбаъ]СММ:
- Эъломия дар бораи ҳуқуқҳои ашхоси ақибмондаи зеҳнӣ, 1971.
СҶБ:
- Гузориши ҷаҳонӣ дар бораи маъюбӣ, 2011.
Офиятбахшии маъюбон
[вироиш | вироиши манбаъ]Эҷоди муҳити дастрас барои гурӯҳҳои камҳаракати аҳолӣ
[вироиш | вироиши манбаъ]Ба гурӯҳи камҳаракати аҳолӣ (ГКА) на танҳо маъюбон, балки шаҳрвандони дигар низ дохил мешаванд:
| Гурӯҳи ҳаракат | Тавсифи умумии одамон |
|---|---|
| М1 | Одамони бидуни маъюбӣ, вале ҳаракаташон маҳдуд (нафақахӯрон, одамони дорои кӯдакони хурдсол, занони ҳомила) |
| М2 | Пиронсолони нотавон, маъюбони дорои нуқсони биноӣ |
| М3 | Маъюбоне, ки аз такягоҳҳои иловагӣ (асобағал, асо) истифода мебаранд |
| М4 | Маъюбоне, ки дар аробачаҳои маъюбӣ ҳаракат мекунанд |
Дар бораи маъюбӣ дар фарҳанг
[вироиш | вироиши манбаъ]Филмҳои бадеӣ
[вироиш | вироиши манбаъ]| Рӯйхати филмҳо дар бораи маъюбон | |||
|---|---|---|---|
| Ном | Кишвар | Сол | Коргардон |
| Уродцы | ИМА | 1932 | Тод Браунинг |
| Лучшие годы нашей жизни | ИМА | 1946 | Уильям Уайлер |
| Повесть о настоящем человеке | СССР | 1948 | Александр Столпер |
| Человек-слон | ИМА / Бритониё | 1980 | Дэвид Линч |
| Человек дождя | ИМА | 1988 | Барри Левинсон |
| Моя левая нога | Бритониё / Ирландия | 1989 | Джим Шеридан |
| Форрест Гамп | ИМА | 1994 | Роберт Земекис |
| Аватар | ИМА | 2009 | Джеймс Кэмерон |
| 1+1 | Франсия | 2011 | Оливье Накаш |
Эзоҳ
[вироиш | вироиши манбаъ]- ↑ Часть 3. Эргонометрические параметры. 3.16. Международные символы и знаки // Свод правил СП 35-101-2001 «Проектирование зданий и сооружений с учетом доступности для маломобильных групп населения. Общие положения» / Научн. рук-ль темы, ответ. исполнитель и науч. редактор — канд. архит. A. M. Гарнец. — М.: Госстрой России, 2001. — С. 151–152. — 162 с.
- ↑ Инвалидность / С. Н. Пузин, Г. С. Скачкова // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
- ↑ Инвалидность(рус.). ЕРБ ВОЗ.
- ↑ Linton, Simi. Claiming Disability: Knowledge and Identity. — New York: New York University Press, 1998.
- ↑ Международная классификация функционирования, ограничений жизнедеятельности и здоровья (МКФ). 28 феврали 2026 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 6 марти 2023.
- ↑ Всемирный доклад об инвалидности. 9 июня 2011 года.
- ↑ ООН и инвалиды — первые пятьдесят лет. 28 феврали 2026 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 17 сентябри 2008.
- ↑ Disability Social History Project – Timeline. Disabilityhistory.org. 28 феврали 2026 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 1 сентябри 2017.
- ↑ Cooper, Rory A; Hisaichi Ohnabe; Douglas A. Hobson. An Introduction to Rehabilitation Engineering. — CRC Press, 2006. — С. 131. — ISBN 978-1-4200-1249-1.