Мақбараи Хайём
| Ёдмон | |
Мақбараи Хайём | |
|---|---|
 | |
| Кишвар | |
| Макон | Шаҳристони Найшобӯр |
| Сабки меъморӣ | Pahlavi architecture[d] |
| Меъмор | Hooshang Seyhoun[d] |
| Мавод | Мармар |
 Парвандаҳо дар Викианбор | |
Мақбараи Умари Хайём (кушода шудааст: 2 апрели соли 1963) — Мақбараи Умари Хайём, яке аз марказҳои сайёҳии Нишопур, рамзи шаҳри Нишопур ва намунаи барҷастаи меъмории муосири Эрон аст. Онро Ҳушанг Сейҳун тарҳрезӣ карда, 22 сентябри соли 1962 ба анҷом расонидааст. Тарҳи он бар асоси ҳаёт, замон ва андешаҳои Умари Хайём сохта шудааст, ки бар асоси се нақши Хайём ҳамчун " риёзидон ", " ахтаршинос " ва " шоир " сохта шудааст. Сохторҳои атрофи мақбара касби падари Хайёмро (хаймасозӣ) ба ёд меоранд;
Мақбараи Умари Хайём 22 метр баландӣ дорад; сохтори бино он аз бетон бо асли металлӣ иборат аст; ва он дар боғе дар канори ҷанубу шарқии Нишопур ҷойгир аст.
Ин бино ۱۸ آذر ۱۳۵۴ бо рақами бақайдгирии 1175 ҳамчун яке аз ёдгориҳои миллии Эрон сабти ном шудааст.
Таърихи мақбараи Хайём
[вироиш | вироиши манбаъ]Пешниҳоди Ясой қабул нашуд ва аз ӯ хоҳиш карда шуд, ки нақшаи алоҳидаро барои сохтмони Мақбараи Хайём пешниҳод кунад.
«Қабр хеле бад ба назар мерасад. Ман зуд-зуд ба он ҷо мерафтам ва ҳар вақте ки ман будам, воқеан ба ман таъсир мерасонд ва ҳар як хориҷие, ки ба ин ҷо меояд ва ин манзараро мебинад, ба ман таъсир мекунад. Гарчанде ки шумо медонед, ки рубоиҳо ва шеърҳои ҳаким Хайём дар Аврупо то чӣ андоза қадр карда мешаванд ва дар ҳоле ки сохтани ин қабр пули зиедро талаб намекунад, чаро мо бояд онро нодида гирем. Он дар яке аз ҷойҳои дурдаст, ҷойгир аст. Ҳоло, ки хориҷиён меоянд ва мехоҳанд ин қабрро ислоҳ кунанд, мо сазовори он нестем, ки худамон ин корро накунем ва мо бояд донем, ки ҳамон шарафҳое, ки Ҳаким Абулқосим Фирдавсӣ ба мо додааст, аз ҷониби Ҳаким Хайём низ дода шудааст.»
Даврони муосир
[вироиш | вироиши манбаъ]Пешниҳодҳои аввалия
[вироиш | вироиши манбаъ]Дар замони муосир, Мақбараи Хайём дар ҷониби шарқии масҷиди Муҳаммад Маҳроқ дар як утоқи хурди айвонмонанд ҷойгир аст. Меҳмонони хориҷие, ки аз мақбара дидан мекунанд, борҳо дархост кардаанд, ки барои Хайём мақбара сохта шавад, аммо ҳукумати Эрон ба онҳо иҷозат надодааст. Вақте ки Мортимер Дюранд, вазири ваколатдори Бритониё дар Эрон, аз номи маҳфили Умар Хайём дар Лондон, ба Носируддиншоҳ Қоҷор пешниҳод кард, ки дар паҳлӯи Имомзодаи Маҳроқ барои Хайём мақбара сохта шавад, Носируддиншоҳ посух дод:
"Мо дар Эрон шоирон дорем, ки аз Хайём, аз ҷумла худам, хеле беҳтаранд."
8 тираи соли 1927, вақте ки Арбоб Кайхусро, намояндаи зардуштӣ дар Маҷлиси Миллӣ, дархост кард, ки аз буҷаи парлумон бист ҳазор туман барои сохтмони Мақбараи Фирдавсӣ сарф шавад, Абдуллоҳ Ясой, намояндаи Симнон ва Домғон пешниҳод кард, ки мақбараи Хайём бо ҳамон маблағ таъмир карда шавад ва гуфт:
Санги оддии ёдгории Хайём то соли 1934 истода буд, вақте ки меҳмонони маросими ифтитоҳи Мақбараи Фирдавсӣ, ки ба Тӯс мерафтанд, низ ин қабрро зиёрат карданд.
Сипас, пешниҳод карда шуд, ки ин оромгоҳро бо роҳи беҳтар ва мувофиқтар аз нав созанд; аз ин рӯ, ҳамзамон бо ҷашни ҳазорсолагии Фирдавсӣ, Анҷумани миллии ёдгориҳо барои Хайём оромгоҳ сохт. Тарроҳӣ ва сохтмони ин сутуни сангӣ аз ҷониби Карим Тоҳирзод Беҳзод анҷом дода шудааст. Ин мақбара дар шакли саҳнаи чоркунҷа ва бинои сангии кушода сохта шудааст, ки дар паҳлӯи мақбара ва масҷиди Муҳаммад Маҳроқ ҷойгир буд. Мақбара аз ду айвони болоӣ ва поёнӣ ва як девори кӯтоҳи сангии Халаҷ иборат буд, ки дар атрофи макони мақбара ва дар болои мақбара, ки се ё чор метр дуртар аз девори мақбара буд, истифода мешуд; инчунин як сутуни сангӣ бо чор байт аз шоир Малик аш-Шуъора Баҳор, ки бо хати Насталиқ дар он кандакорӣ шудааст. Ин асар бо роҳи омезиши шаклҳои ғарбӣ ва ороишҳои эронӣ, ки ба асарҳои услуби арт-деко монанданд, сохта шудааст.
Монанд ба вазъияти мақбараи Фирдавсӣ (ки Беҳзод низ масъули сохтмонаш буд), қабр аз ибтидо бо мушкилоти зиёди сохторӣ рӯбарӯ шуд ва аз сабаби набудани таҳкурсии дуруст, он ба зудӣ фурӯ рафтан ва вайрон шудан гирифт.
Мақбара дар боғи қадимӣ ҷойгир буда, дорои китобхона, осорхона ва меҳмонхона мебошад. Дар даромадгоҳи боғ муҷассамаи Хайём гузошта шудааст. Масоҳати боғи Хайём 20 ҳазор метри мураббаъ ва дарозии он 18 метр буда, бо дарахтони санавбар иҳота шудааст. Ин мақбара омехтаи санъати меъмории муосир ва қадимаи Эрон аст, ки аз ҷониби Ҳушанг Сайҳун тарҳрезӣ шудааст.
Дар ромб ва навиштаҷоти сафолакдори мақбара, бист рубоии Умари Хайём бо хати курсив аз ҷониби Муртазо Абдулрасулӣ дар соли 1339 ҳиҷрӣ навишта шудааст. Ин кор таҳти назорати тарроҳ ва меъмори бино, муҳандис Сайҳун, анҷом дода шудааст ва намунаи беназири истифодаи хати курсив дар навиштаҷоти меъморӣ мебошад. Гарчанде ки имрӯз фаромӯш шудааст, хати курсив аввалин хати эронӣ аст ва дар замони Умари Хайём дар байни котибон васеъ истифода мешуд. Худи Ҳушанг Сайҳун дар бораи ин бино мегӯяд:
Оромгоҳи кунунӣ
[вироиш | вироиши манбаъ]Пас аз марги Умари Хайём дар соли 1123 ё 1134, ҷасади ӯ дар қабристони марказии Ҳиро дар Нишопур, ки қабри махсус надошт, дафн карда шуд. Низомии Арӯзии Самарқандӣ хабар дод, ки соли 1112, зимни мулоқоти дӯстона дар Балх, Хайём гуфт:
«Бигзор қабри ман дар ҷое бошад, ки ҳар баҳор шимол [шамол] ба ман гул меборонад».
Сохтори бинои мақбара
[вироиш | вироиши манбаъ]Бо дархости Анҷумани миллии ёдгориҳо, Ҷалолуддин Ҳумайӣ аз шеърҳое, ки ба Хайём нисбат дода шудаанд, бист рубоиро интихоб кард ва ин бист рубоиро бо хатти Муртазо Абдулрасулӣ дар рӯи сафолҳои мозаикии кабуди осмонӣ ва зард дар лозенҷҳои таҳкурсии бино (ҳар як лозенҷ ду рубоӣ дорад) ҷойгир карданд: Бино 10 сутун дорад, ки 10 аввалин рақами дурақамаи математикӣ ва пойгоҳи асосии рақамҳо мебошад. Аз ҳар як сутун, ду теғи диагоналӣ ба боло спиралӣ мешаванд, то он даме ки онҳо бо ҳам бархӯрда, боми биноро ташкил медиҳанд ва аз тарафи дигар поён меоянд, ки худ як шакли мураккаби математикӣ аст. Ин шакли геометрӣ ва рақами 10 ҳарду рамзи дониши математикии Хайём мебошанд.Бархӯрди теғҳо бо якдигар фазоҳои пур ва холӣ ва махсусан дар боло ситораҳои ба ҳам печидаро ба вуҷуд меорад, ки тавассути онҳо осмони кабуди Нишопур намоён аст. Тадриҷан, дар наздикии болои гунбаз, ситораҳо хурдтар мешаванд ва дар ниҳоят ситораи панҷгӯша онҳоро пурра мекунад. Ин ситораҳо ва нақши осмон ба шахсияти астрономии Хайём ишора мекунанд.Теғҳо ба ҳам бархӯрда, даҳ лозенҷи калонро ташкил медиҳанд, ки пур аз сафолҳо бо хатти Насталиқи шикаста, бо тарзи абстрактӣ ва муосир, бо услуби хаттотони бузурге ба монанди Мир Эмод, мебошанд. Рубоиётро Ҷалол Ҳумайӣ ва хаттотро Муртазо Абдул Расулӣ интихоб кардаанд. Ин аввалин бино дар таърихи меъмории Эрон аст, ки аз хатти Насталиқи шикаста истифода кардааст. Даруни ин лозенҷҳо низ пур аз шеърҳо дар шакли гулҳо, баргҳо ва пилта ва оро додашуда бо сафолҳои мозаикӣ мебошад, ки ҳамаи онҳо ба шеъри Хайём ишора мекунанд.
Нигораҳо
[вироиш | вироиши манбаъ]- Пояи аввал (ғарбӣ)
Ба номи худои раҳмон ва меҳрубон! هو الله تعالی ـ بسم الله الرحمن الرحیم - هو الملک الکریم
| مرغی دیدم نشسته بر باره طوس | در پیش نهاده کله کیکاووس | |
| با کله همی گفت که افسوس افسوس | کو بانگ جرسها و کجا ناله کوس |
هو الملک الکریم وله ایضاً رحمة الله علیه و غفر انه
| هر نیک و بدی که در نهاد بشر است | اندوه و غمی که در قضا و قدر است | |
| با چرخ مکن حواله کاندر ره عقل | چرخ از تو هزار بار بیچارهتر است |
حرره العبد الفقیر المحتاج برحمة الله عبدالرسولی ۱۳۳۹
- Пояи дуюм
بسم الله الرحمن الرحیم وله ایضاً علیه الرحمة والغفران هو الملک الکریم وله رحمة الله علیه
| از دی که گذشت هیچ ازو یاد مکن | فردا که نیامدهست فریاد مکن | |
| ربر نامده و گذشته بنیاد مکن | حالی خوش باش و عمر بر باد مکن |
| دشمن به غلط گفت که من فلسفیم | ایزد داند که آنچه او گفت نیم | |
| لیکن چو در این غم آشیان آمدهام | آخر کم از آنکه من بدانم که کیم |
- Пояи сеюм
هو الله تعالی
| هم دانهٔ امید به خرمن ماند | هم باغ و سرای بی تو و من ماند | |
| سیم و زر خویش از درمی تا به جوی | با دوست بخور گرنه به دشمن ماند |
حقیقة الحق سبحانه وتعالی وله رحمة الله علیه وغفر الله له
| در کارگه کوزهگری رفتم دوش | دیدم دو هزار کوزه گویا و خموش | |
| ناگاه یکی کوزه برآورد خروش | کو کوزهگر و کوزهخر و کوزه فروش |
- Пояи чорум
| در دایرهای که آمد و رفتن ماست | او را نه بدایت نه نهایت پیداست | |
| کس مینزند دمی در این معنی راست | کاین آمدن از کجا و رفتن به کجاست |
هو الملک الکریم وله رحمة الله علیه وغفر الله له حقیقة الحق سبحانه و تعالی
| هر سبزه که بر کنار جویی رسته است | گویی ز لب فرشتهخویی رسته است | |
| پا بر سر سبزه تا به خواری ننهی | کان سبزه ز خاک لالهرویی رسته است |
هو العزیز هو العلی الأکبر وله رحمة الله علیه خیام علیه الرحمة والغفران فرماید
- Пояи панҷум
| آنانکه محیط فضل و آداب شدند | در جمع کمال شمع اصحاب شدند | |
| ره زین شب تاریک نبردند برون | گفتند فسانهای و در خواب شدند |
حقیقة الحق سبحانه وتعالی هو الله تعالی بسم الله الرحمن الرحیم وله رحمة الله علیه وغفر الله له
| ای دل همه اسباب جهان خواسته گیر | باغ طربت به سبزه آراسته گیر | |
| و آنگاه بر آن سبزه شبی چون شبنم | بنشسته و بامداد برخاسته گیر |
| این کوزه چو من عاشق زاری بودهست | در بند سر زلف نگاری بودهست | |
| این دسته که بر گردن او میبینی | دستیست که بر گردن یاری بودهست |
- Пояи шашум
حقیقة الحق سبحانه وتعالی. هو الله تعالی. بسم الله الرحمن الرحیم
| ابر آمد و باز بر سر سبزه گریست | بی بادهٔ گلرنگ نمیباید زیست | |
| این سبزه که امروز تماشاگه ماست | تا سبزهٔ خاک ما تماشاگه کیست؟ |
هو الملک الکریم
| آنها که کهن شدند و اینها که نواند | هر کس به مراد خویش یک تک بدوند | |
| این کهنهجهان به کس نماند باقی | رفتند و رویم دیگر آیند و روند |
- Пояи ҳафтум
هو الله تعالی بسم الله الرحمن الرحیم حکیم عمر خیام علیه الرحمة و الغفران فرماید
| ای دوست غم جهان فرسوده مخور | بیهوده غم جهان فرسوده مخور | |
| چون بوده گذشت و نیست نابوده پدید | خوش باش غم بوده و نابوده مخور |
هو الملک الکریم وله ایضاً رحمة الله علیه و غفر الله له
| تا چند اسیر رنگ و بو خواهی شد | چند از پی هر زشت و نکو خواهی شد | |
| گر چشمه زمزمی و گر آب حیات | آخر به دل خاک فرو خواهی شد |
- Пояи ҳаштум
حقیقة الحق سبحانه وتعالی. بسم الله الرحمن الرحیم وله رحمة الله علیه وغفر الله له
| آن مایه ز دنیا که خوری یا پوشی | معذوری اگر در طلبش میکوشی | |
| باقی همه رایگان نیرزد هشدار | تا عمر گرانبها بدان نفروشی |
هو الملک الکریم وله ایضاً رحمة الله علیه وغفر الله له
| ما لعبتگانیم و فلک لعبتباز | از روی حقیقتی نه از روی مجاز | |
| یکچند درین بساط بازی کردیم | رفتیم به صندوق عدم یکیک باز! |
- Пояи нӯҳум
بسم الله الرحمن الرحیم و له ایضاً علیه رحمة و الغفران
| چون عمر به سر رسد چه شیرین و چه تلخ | پیمانه چو پر شود چه بغداد و چه بلخ | |
| می نوش که بعد از من و تو ماه بسی | از سلخ به غره آید از غره به سلخ |
و له رحمة علیه و الغفران
| برخیز و مخور غم جهان گذران | بنشین و دمی به شادمانی گذران | |
| در طبع جهان اگر وفایی بودی | نوبت بتو خود نیامدی از دگران |
- Мақбараи Хайём
Мақбараи Хайём дар ҳоли сохтмон аст(пайванди дастнорас)
Акси мақбараи Умари Хайём
Акси мақбараи Хайём дар шаб.(пайванди дастнорас)
.jpg)
.jpg)
Нигаред
[вироиш | вироиши манбаъ]Ҷустуҷӯҳои марбут
[вироиш | вироиши манбаъ]- Феҳристи ёдгориҳои миллии шаҳри Нишопур
Манобеъ
[вироиш | вироиши манбаъ]- Ҳошим Ҷаводзода, 2001, Китобхонаи Хуросон, Маркази таблиғотии Эрони Нав
- Вебсайти ҳаким Умар Хайём Нишобурӣ
- Рубоиёти Ҳаким Умари Хайём, таҳрири Нисо Ҳамзазода, Муқаддима: Доктор Муҳаммад Ҳасани Сайдон, Чопкунанда: Ширкати чопи абрешими Рашт
- Ҳабибулло Фазоалӣ, Атласи хат, матбааи Машъал, Исфаҳон 1350
- Ҳусейн Баҳр-ул-Олумӣ, Дафтари кории Анҷумани корҳои миллӣ, Теҳрон 1976
- Arch Net
- Боғ ва қабри Хайём аз суханони аввалин нигаҳбони он
Пайванди беруна
[вироиш | вироиши манбаъ]- Вебсайти ҳаким Умар Хайём Нишопурӣ
- Нигоҳе ба "Мақбараи Хайём", як макони сайёҳӣ дар Хуросони Разавӣ + аксҳо - Агентии иттилоотии Мизон
- Тасвирҳои 360-дараҷаи боғи қабри Хайём, рӯзи Нишопур
