Метакоинот

Навъ	истилоҳ ва hypothetical technology[d]
	Парвандаҳо дар Викианбор

Метакоинот (ба англисӣ: metaverse) — фазои муштараки виртуалии се-андозаӣ буда, дар он корбарон тавассути аватарҳо (тасвирҳои рақамии худ) бо якдигар муошират, кор ва бозӣ мекунанд.^[1] Метакоинот омезиши воқеияти виртуалӣ, воқеияти илова-шуда ва интернет мебошад.

Истилоҳи "metaverse" аввалин бор дар романи илмию фантастикии "Snow Crash" (соли 1992) аз ҷониби нависанда Нил Стивенсон истифода шуд. Дар соли 2021 Марк Зукерберг эълон кард, ки ширкати Meta ояндаи худро дар Метакоинот мебинад.

Мутахассисон баҳс мекунанд, ки Метакоинот як маҳсули мушаххас нест, балки замони нави рушди интернет мебошад — интернети се-андозаӣ ва иҷтимоӣ. Барои дастрасӣ ба Метакоинот аз абзорҳои гуногун — аз ҷумла айнакҳои воқеияти виртуалӣ, смартфон ва компютер — истифода бурда мешавад.^[2]

Таърих

Пайдоиши мафҳум (1992–2020)

Мафҳуми Метакоинот барои аввалин бор дар романи "Snow Crash" (ба тоҷикӣ: Лавина, соли 1992) тавсиф шуд — ки дар он қаҳрамон ба коинот (фазои) виртуалии бузурге ворид мешуд. Ҷолиби диққат аст, ки дар ҳамин роман истилоҳи аватар низ барои аввалин бор дар маънои рақамии худ истифода шудааст — тасвири рақамии шахс дар фазои виртуалӣ.^[3] Дар романи Стивенсон ҷаҳони воқеӣ ба вайроншавӣ рӯ ба рӯ шуда, одамон ба дунёи виртуалии Метакоинот паноҳ мебаранд — пешгӯие ки имрӯз ба воқеият наздик мешавад. Дар солҳои 2000-ум бозиҳои онлайни Second Life ва World of Warcraft ибтидоии Метакоинот ба шумор мерафтанд.^[4]

Бозиҳои онлайнӣ ва пешгузаштагон (2000–2019)

Пеш аз пайдоиши мафҳуми Метакоинот, якчанд бозӣ ва платформа ҷаҳони виртуалии иҷтимоиро созмон доданд:

Second Life (2003) — корбарон метавонистанд дар он зиндагии дуввум созанд, замин бихаранд ва тиҷорат кунанд
World of Warcraft (2004) — бо 12 миллион бозингар маъруфтарин бозии MMO шуд
Fortnite (2017) — концертҳои онлайнии Travis Scott ва Ariana Grande дар он баргузор шуданд^[5]

Эълони Meta (2021)

Дар октябри 2021 Марк Зукерберг эълон кард, ки Facebook ном худро ба Meta иваз мекунад ва ҳадафи асосии ширкат сохтани Метакоинот мебошад. Ин эълон таваҷҷӯҳи ҷаҳонӣ ба мафҳуми Метакоинот ҷалб кард.^[6]

Суст шудани таваҷҷӯҳ (2022–2023)

Дар солҳои 2022–2023 таваҷҷӯҳ ба Метакоинот каме суст шуд. Meta зиёда аз 13 миллиард доллар барои таҳияи Метакоинот сарф кард, аммо натиҷаҳо мутобиқи интизор набуданд.^[7] Ин боис шуд, ки баъзе ширкатҳо сармоягузории худро кам кунанд.

Зеҳни сунъӣ ва Метакоинот (2024–ҳол)

Аз соли 2024 зеҳни сунъӣ ва Метакоинот бо ҳам якҷоя мешаванд. Apple Vision Pro дар соли 2024 нашр шуд ва мафҳуми нави "spatial computing" (ҳисоббарории фазоӣ) ба мейдон омад — ки омезиши Метакоинот ва ҷаҳони воқеӣ мебошад.^[8]

Хусусиятҳо

Метакоинот якчанд хусусияти асосӣ дорад:

Доимӣ будан — Метакоинот пайваста кор мекунад, ҳатто вақте корбар берун аст
Вақти воқеӣ — рӯйдодҳо дар вақти воқеӣ ба амал меоянд
Иқтисодиёти рақамӣ — хариду фурӯши молҳо ва хизматҳои виртуалӣ
Дастрасии умумӣ — аз ҳар дастгоҳ дастрас аст
Аватарҳо — ҳар корбар аватари рақамии худро дорад^[9]

Шарикон ва татбиқ

Ширкатҳои бузург дар Метакоинот сармоягузорӣ мекунанд:

Meta — Horizon Worlds ва Horizon Workrooms
Microsoft — Mesh барои Microsoft Teams (мулоқотҳои виртуалӣ)
Epic Games — Fortnite ҳамчун платформаи Метакоинот
Roblox — платформаи маъруфи Метакоинот барои наврасон
Decentraland — Метакоинот мустақилшудаи марказнашуда бар асоси блокчейн^[10]

Метакоинот барои корҳои корпоративӣ, таҳсил, рӯйдодҳо ва бозӣ истифода мешавад.

Технологияҳои асосӣ

Метакоинот бар асоси якчанд технологияи муосир сохта мешавад:

Воқеияти виртуалӣ (VR)

Айнаки VR — асбоби асосии дастрасӣ ба Метакоинот

Воқеияти виртуалӣ тавассути айнакҳои VR (монанди Meta Quest, PlayStation VR, Apple Vision Pro) корбарро пурра ба муҳити рақамӣ мебарад. Ин технология асоси иммерсивии Метакоинот мебошад.^[11]

Воқеияти илова-шуда (AR)

Воқеияти илова-шуда унсурҳои рақамиро бар рӯи ҷаҳони воқеӣ қабат мекунад — монанди бозии Pokémon GO. Тавассути AR Метакоинот ба дунёи воқеӣ дохил мешавад.

Блокчейн ва NFT

Блокчейн асоси иқтисодиёти Метакоинот мебошад: NFT-ҳо (рамзҳои ғайрифунгибелӣ) соҳибияти молҳои рақамӣ — замин, либос, санъат — ро тасдиқ мекунанд. Дар Decentraland ва The Sandbox замини виртуалӣ ба садҳо ҳазор доллар фурӯхта шудааст.^[12]

Зеҳни сунъӣ

Зеҳни сунъӣ барои сохтани аватарҳои реалистӣ, тарҷумаи фаврии забон дар Метакоинот ва идораи муҳитҳои виртуалии мураккаб истифода мешавад.

Иқтисодиёти Метакоинот

Метакоинот иқтисодиёти мустақили рақамӣ дорад:

Замини виртуалӣ

Дар платформаҳои Decentraland ва The Sandbox замини виртуалӣ хариду фурӯш мешавад. Дар соли 2021 як қатъа замини виртуалӣ дар Decentraland ба нархи 2,4 миллион доллар фурӯхта шуд — рекорди ҷаҳонӣ.^[13]

Молҳои рақамӣ

Корбарон дар Метакоинот метавонанд:

Либос ва ороиш барои аватараш бихаранд
Асарҳои санъати рақамӣ (NFT) бихаранд ва бифурӯшанд
Хизматҳои гуногун (дарс, консертҳо, мулоқотҳо) пешниҳод кунанд

Бозори Метакоинот

Тибқи пешгӯии аналитикон, бозори ҷаҳонии Метакоинот то соли 2030 ба 800 миллиард доллар хоҳад расид.^[14]

Таҳсил ва илм

Метакоинот дар соҳаи таҳсил имкониятҳои нав мекушояд:

Дарсҳои иммерсивӣ — хонандагон метавонанд ба таърих, кайҳон ё ҷисми инсон дар муҳити виртуалӣ "ворид шаванд"
Лабораторияҳои виртуалӣ — озмоишҳои хатарнок бехатарона дар муҳити рақамӣ иҷро карда мешаванд
Донишгоҳҳо — Стэнфорд, Гарвард ва дигар донишгоҳҳои маъруф дарсҳои виртуалӣ дар Метакоинот баргузор мекунанд^[15]
Конференсияҳо — рӯйдодҳои илмии байналмилалӣ бо иштироки аватарҳо баргузор мешаванд

Тандурустӣ

Метакоинот дар тибби муосир низ татбиқ мешавад:

Ҷарроҳии виртуалӣ — духтурон ҷарроҳиро дар муҳити VR машқ мекунанд пеш аз иҷрои воқеӣ
Табобати равонӣ — муолиҷаи фобияҳо (тарс аз баландӣ, ҷойи ғун) тавассути экспозицияи виртуалӣ
Реабилитатсия — беморони сактаи мағзӣ ва садамаҳо ҳаракатро дар муҳити VR барқарор мекунанд
Тадқиқоти тиббӣ — олимон дар Метакоинот маълумоти тиббӣ ва моделҳои бемориро таҳлил мекунанд^[16]

Танқид

Мафҳуми Метакоинот бо интиқодҳои ҷиддӣ рӯ ба рӯ шудааст:

Нигаронӣ аз махфият

Дар Метакоинот ширкатҳо метавонанд маълумоти хеле бештаре — аз ҷумла ҳаракатҳои бадан, ифодаи чеҳра ва нигоҳ — ҷамъоварӣ кунанд. Ин нигаронии ҷиддиеро дар бораи махфият ва истифодаи маълумоти шахсӣ ба вуҷуд меорад.^[17]

Тааллуқ ва саломатии рӯҳӣ

Мутахассисони тандурустии равонӣ нигаронанд, ки вақти тӯлонии зиёд дар Метакоинот метавонад ба тааллуқ (addiction), гӯшагирӣ аз ҷомеа ва мушкилоти саломатии рӯҳӣ оварад.

Монеаҳои техникӣ

Дастрасии баробар ба Метакоинот ҳанӯз мушкил аст — айнакҳои VR гарон буда (аз 300 то 3000 доллар), интернети баландсуръат дар бисёр кишварҳо дастнорас аст.^[18]

Метакоинот дар бозиҳои видеоӣ

Бозиҳои видеоӣ аввалин ва бештарин рушдёфтаи Метакоинот мебошанд:

Бозӣ	Платформа	Корбарон
Roblox	ПК, мобилӣ	60+ миллион рӯзона
Fortnite	ПК, консол, мобилӣ	350+ миллион бозингар
Minecraft	ПК, консол, мобилӣ	140+ миллион моҳона
Second Life	ПК	~1 миллион фаъол
Decentraland	Браузер	8000+ фаъол

Дар Fortnite концертҳои рӯякаш бо иштироки миллионҳо нафар баргузор шудааст — ба монанди консерти Travis Scott дар соли 2020 бо 27 миллион тамошобин.^[19]

Ояндаи Метакоинот

Мутахассисон барои Метакоинот пешгӯиҳои гуногун доранд:

Созмони Pew Research Center дар соли 2022 аз 624 мутахассис пурсид — 54% онҳо мегуфтанд, ки то соли 2040 Метакоинот ба ҳаёти рӯзмарра ворид хоҳад шуд.^[20]

Омилҳое ки ояндаи Метакоинотро муайян мекунанд:

Рушди технологияи VR/AR ва арзонтар шудани таҷҳизот
Суръат ва паҳнои шабакаи интернет (5G, 6G)
Қонунгузории давлатҳо дар бораи ҷаҳони рақамӣ
Ҳалли масъалаҳои махфият ва амнияти маълумот
Пайдоиши стандартҳои умумӣ барои ҳамкории платформаҳо (interoperability)

Баъзе коршиносон мегӯянд, ки Метакоинот на як ҷаҳони алоҳида, балки давраи нави интернет мебошад — интернети иммерсивӣ ва фазоӣ, ки тадриҷан ба зиндагии мо ворид хоҳад шуд.^[21]

7 хусусияти Метакоинот

Сармоягузор ва муаллифи китоби "The Metaverse" Мэтью Болл 7 хусусияти асосии Метакоинотро муайян кард, ки аз ҷониби коршиносон пазируфта шудааст:^[22]

№	Хусусият	Маъно
1	Доимӣ будан	Ҳеҷ гоҳ қатъ намешавад ва дубора оғоз намекунад
2	Вақти воқеӣ	Бо тарзи синхронӣ кор мекунад
3	Бидуни маҳдудияти иштирокчӣ	Шумораи корбарон маҳдуд нест
4	Иқтисодиёти пурра	Соҳибияти воқеӣ, тиҷорат ва музд
5	Дунёи ба ҳам пайваст	Онлайн ва офлайн якҷоя мешаванд
6	Мутобиқат бо маълумот	Таҷрибаи рақамӣ ба воқеият мегузарад
7	Пур аз мӯҳтавои корбарон	Корбарон худашон мӯҳтаво месозанд

Галерея

Дунёи виртуалии Second Life
Айнаки воқеияти виртуалӣ
Воқеияти илова-шуда
Схемаи NFT дар блокчейн
Apple Vision Pro (2024)
Аватар дар дунёи виртуалӣ

Эзоҳ

↑ What is the metaverse?(англ.). The Verge (4 октябри 2021).
↑ The metaverse: what it means(англ.), The Guardian (29 декабри 2021).
↑ The Sci-Fi Novel That Predicted the Metaverse(англ.). The New Yorker. 17 марти 2026 санҷида шуд.(пайванди дастнорас)
↑ What Is the Metaverse(англ.), Time (15 ноябри 2021). Бойгонӣ шудааст 11 Январ 2022 сол. Проверено 23 марти 2026.
↑ Travis Scott's Fortnite concert(англ.), BBC News (2021).(пайванди дастнорас)
↑ Mark Zuckerberg's metaverse plans(англ.), The Verge (22 июли 2021).
↑ Meta's Metaverse Losses(англ.), The Wall Street Journal. Проверено 17 марти 2026.
↑ Apple Vision Pro Review(англ.), The New York Times (19 январи 2024).
↑ What is the Metaverse?(англ.). Meta. 17 марти 2026 санҷида шуд.
↑ What is the metaverse?(англ.), Wired. Проверено 17 марти 2026.
↑ Meta Quest VR(англ.). Meta. 17 марти 2026 санҷида шуд.
↑ Virtual real estate in the metaverse(англ.), Reuters (1 декабри 2021).
↑ Metaverse real estate record(англ.), CNBC (23 ноябри 2021).
↑ Metaverse May Be $800 Billion Market(англ.). Bloomberg Intelligence (2021).
↑ Schools Are Building in the Metaverse(англ.), Wired. Проверено 17 марти 2026.
↑ Digital health in the metaverse(англ.), Nature Medicine. Проверено 17 марти 2026.
↑ The Metaverse Could Be a Surveillance Nightmare(англ.), EFF (октябри 2021).(пайванди дастнорас)
↑ The Metaverse in 2040(англ.). Pew Research Center (30 июни 2022).
↑ Travis Scott's Fortnite concert(англ.), BBC News (24 апрели 2020).(пайванди дастнорас)
↑ The Metaverse in 2040(англ.). Pew Research Center (30 июни 2022).
↑ Value creation in the metaverse(англ.). McKinsey (июни 2022). 23 марти 2026 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 29 Январ 2026.
↑ Matthew Ball (2022). The Metaverse: And How It Will Revolutionize Everything. Liveright. Unknown parameter |lang= ignored (|language= suggested) (help)

Адабиёт

Ball, Matthew. The Metaverse: And How It Will Revolutionize Everything. Liveright, 2022
Stephenson, Neal. Snow Crash. Bantam Books, 1992

Пайвандҳо

[1] What is the metaverse?(англ.). The Verge (4 октябри 2021).

[2] The metaverse: what it means(англ.), The Guardian (29 декабри 2021).

[3] The Sci-Fi Novel That Predicted the Metaverse(англ.). The New Yorker. 17 марти 2026 санҷида шуд.(пайванди дастнорас)

[4] What Is the Metaverse(англ.), Time (15 ноябри 2021). Бойгонӣ шудааст 11 Январ 2022 сол. Проверено 23 марти 2026.

[5] Travis Scott's Fortnite concert(англ.), BBC News (2021).(пайванди дастнорас)

[6] Mark Zuckerberg's metaverse plans(англ.), The Verge (22 июли 2021).

[7] Meta's Metaverse Losses(англ.), The Wall Street Journal. Проверено 17 марти 2026.

[8] Apple Vision Pro Review(англ.), The New York Times (19 январи 2024).

[9] What is the Metaverse?(англ.). Meta. 17 марти 2026 санҷида шуд.

[10] What is the metaverse?(англ.), Wired. Проверено 17 марти 2026.

[11] Meta Quest VR(англ.). Meta. 17 марти 2026 санҷида шуд.

[12] Virtual real estate in the metaverse(англ.), Reuters (1 декабри 2021).

[13] Metaverse real estate record(англ.), CNBC (23 ноябри 2021).

[14] Metaverse May Be $800 Billion Market(англ.). Bloomberg Intelligence (2021).

[15] Schools Are Building in the Metaverse(англ.), Wired. Проверено 17 марти 2026.

[16] Digital health in the metaverse(англ.), Nature Medicine. Проверено 17 марти 2026.

[17] The Metaverse Could Be a Surveillance Nightmare(англ.), EFF (октябри 2021).(пайванди дастнорас)

[18] The Metaverse in 2040(англ.). Pew Research Center (30 июни 2022).

[19] Travis Scott's Fortnite concert(англ.), BBC News (24 апрели 2020).(пайванди дастнорас)

[20] The Metaverse in 2040(англ.). Pew Research Center (30 июни 2022).

[21] Value creation in the metaverse(англ.). McKinsey (июни 2022). 23 марти 2026 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 29 Январ 2026.

[22] Matthew Ball (2022). The Metaverse: And How It Will Revolutionize Everything. Liveright. Unknown parameter |lang= ignored (|language= suggested) (help)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]