Мирзо Фаталӣ Охундов

Мирзо Фаталӣ Охундов
Мирзо Фаталӣ Охундов
	озарбойҷонӣ: میرزا فتحعلی آخوندزاده
Таърихи таваллуд	12 июл 1812
Зодгоҳ	Шакӣ, Shaki Khanate[d];
Таърихи даргузашт	10 март 1878 (65 сол)
Маҳалли даргузашт	Тифлис, Русияи подшоҳӣ;
Кишвар	Shaki Khanate[d]; Русияи подшоҳӣ;
Самти фаъолият	нависанда, намоишноманавис, мунтақиди адабӣ, файласуф, шоир, тарҷумон
Фарзандон	Rashid bey Akhundov[d]
Ҷоизаҳо	Q4240316?
	Парвандаҳо дар Викианбор

Мирзо Фаталӣ Ахундов (Ахундзода) (озарбойҷонӣ: میرزا فتحعلی آخوندوف / Mirzə Fətəli Məhəmmədtəqi oğlu Axundov (Axundzadə); номи пурра — Мирзо Фет Алӣ Мамед Тақи оғлы Ахундов; 30 июн [12 июл] 1812, Шеки, Империяи Русия — 26 феврал [10 март] 1878, Тифлис) — нависандаи озарбойҷонӣ^[4]^[5] нависанда-маорифпарвар, шоир, файласуф^[5]^[6]^[7]

ва шахсияти ҷамъиятӣ, узви Ҷамъияти географии императории Русия; асосгузори драматургияи озарбойҷонӣ ва поягузори танқиди адабӣ дар адабиёти озарбойҷонӣ, ки ӯро «Мольери мусулмон» меноманд^[8]. Ахундов инчунин яке аз пешгузаштагони романтизми миллӣ ва миллигароии эронии муосир буд^[9] ва яке аз аввалин атеистҳои ошкоро дар ҷаҳони ислом^[5].

Зиндагинома

Солҳои кӯдакӣ

Мирзо Фаталӣ Ахундов соли 1812 дар Нуха (Шеки) таваллуд шудааст. Падараш Мирзо Мамед Тақи аз маҳалли Хаменэ дар Озарбойҷони Эронӣ буд, ки он ҷо ҳамчун сардори деҳа хизмат мекард^[10]. Пас аз он ки ӯ се сарбози сарбозонро барои дуздии буғҳо ҷазо дод, фармондеҳ ба валиаҳд Аббос-Мирзо шикоят бурд ва ӯ Мирзо Мамед Тақиро аз мансаб барканор карда, тамоми молу мулкашро мусодира намуд^[11].

Падараш пас аз тарки Хаменэ ба Нуха омад ва ба тиҷорат машғул шуд. Соли 1811 ӯ бо зани дуюмаш Нане-хонум издивоҷ кард, ки ҷияни ахунди маъруф Ҳоҷӣ Алескер буд. Аз ин издивоҷ нависандаи оянда ба дунё омад. Оила баъдан ба Хаменэ баргашт. Дар он ҷо Мирзо Фаталӣ таҳсили ибтидоиро дар мактаби динӣ (моллахона) гирифт. Баъдтар онҳо ба Ганҷа ва сипас ба Шеки кӯчиданд^[12].

Ҳоҷӣ Алескер, ки барои ӯ «падари дуюм» буд, ба ӯ Қуръон, забонҳои арабӣ ва форсиро таълим медод. Соли 1832 Ҳоҷӣ Алескер ҳангоми сафари Макка Мирзо Фаталиро муваққатан ба Ганҷа бурд ва ба назди мулло Ҳусейн Пишнамаз-зода супурд^[10]. Дар ин давра ӯ бо шоири озарбойҷонӣ Мирзо Шафӣ Вазеҳ шинос шуд, ки аз ӯ хаттотӣ меомӯхт. Ин шиносоӣ ба ҳаёти ояндаи ӯ таъсири бузург гузошт.

Дар зери таъсири Мирзо Шафӣ Вазеҳ ӯ аз таҳсили схоластикӣ даст кашида, роҳи равшанфикрони замони худро интихоб кард^[13].

Хидмати давлатӣ

Соли 1834 Ахундов ба Тифлис кӯчид. Бо кӯмаки Ҳоҷӣ Алескер ба идораи генерал-губернатори Қафқоз ба ҳайси тарҷумони забонҳои шарқӣ ба кор қабул шуд^[14]. Ӯ забонҳои арабӣ, форсӣ, туркӣ ва каме русиро медонист.

Соли 1836 дар гимназияи Тифлис ба омӯзонидани забони озарбойҷонӣ шурӯъ кард. Дар ҳамин давра ба адабиёти рус ва аврупоӣ ошно шуд.

Дар миёнаи асри XIX Тифлис ба маркази фарҳангии Қафқоз табдил ёфт ва Ахундов бо бисёр зиёиён робита дошт.

Хидмати давлатӣ

Соли 1837 Ахундов дар ҳайати экспедитсияи Абхазия иштирок кард ва дар фуруд овардани десант дар назди десанти низомӣ дар мыс Адлер ширкат варзид.

Соли 1840 бо фармони ҳукумати Қафқоз ба Гурия фиристода шуд, то дар муайян кардани марзи Русия ва Империяи Усмонӣ иштирок кунад. Дар ҳамин сол ба вазифаи тарҷумони штатӣ таъйин гардид.

Соли 1842 дар ҳайати миссияи низомӣ ба Астрабод рафт, то ба қатъи ҳуҷумҳои қабилаҳои туркман ба Эрон мусоидат намояд. Барои хизмати хубаш рутбаи прапоршик гирифт.

Дар солҳои баъдӣ пайдарпай ба рутбаҳои низомию маъмурӣ пешбарӣ шуда, дар канцелярияи намоёнтарини маъмурияти Қафқоз хизмат мекард. Ӯ инчунин чанд маротиба ба Эрон ва Константинопол сафарҳои дипломатӣ анҷом дод.

Ахундов дар масъалаи ислоҳи алифбои арабӣ яке аз аввалин ислоҳталабон буд. Соли 1857 лоиҳаи ислоҳоти алифборо пешниҳод кард ва баъдан соли 1863 дар Константинопол кӯшиш кард онро дифоъ намояд, аммо рад гардид. Пас аз ин ӯ идеяи иваз кардани хатти арабиро бо системаи аврупоӣ пешниҳод кард ва ҳатто алифбои нав бо 42 ҳарф таҳия намуд.

Соли 1864 узви Комиссияи археографии Қафқоз гардид. Дар ҳамин давра бо омӯзиши таърих, забоншиносӣ ва фарҳанги Шарқ машғул буд.

Соли 1873 лоиҳаи нави алифбои фонетикиро, ки ба асоси алифбои лотинӣ такя дошт, таҳия намуд, ки яке аз қадамҳои аввалин ба сӯи ислоҳоти хат дар минтақа ба ҳисоб меравад.

Соли 1875 аз вазифаҳои асосӣ дур шуд, аммо то охири ҳаёт ҳамчун тарҷумон дар идораҳои Қафқоз боқӣ монд.

Ҷаҳонбинӣ

Атеизм ва танқиди дин

Мирзо Фаталӣ Ахундов яке аз аввалин мутафаккирони ошкоро атеист дар ҷаҳони ислом ба ҳисоб меравад. Ӯ тамоми динҳоро ҳамчун падидаҳои таърихӣ ва иҷтимоӣ танқид мекард ва онҳоро монеаи рушди илм ва маърифат медонист.

Дар асарҳои фалсафии худ ӯ бар зидди хурофот ва догмаҳои динӣ баромад карда, таъкид мекард, ки пешрафти ҷомеа танҳо ба воситаи илм ва ақл имконпазир аст.

Дар асари маъруфи худ «Се нома» ӯ шадидан сохтори динӣ ва институтҳои мазҳабиро танқид намуда, онҳоро сабаби ақибмондагии ҷомеа мешуморид.

Эҷодиёти адабӣ

Фаъолияти адабии Ахундов аз солҳои 1830 оғоз ёфт. Ӯ шеърҳо ва асарҳои лирикӣ ба забонҳои озарбойҷонӣ ва форсӣ менавишт.

Асари машҳури аввалини ӯ қасидаи «Ба марги Пушкин» (1837) буд, ки зери таъсири адабиёти рус эҷод шудааст.

Баъдтар ӯ ба драматургия рӯ овард ва дар солҳои 1850–1857 шаш комедия ва як повест навишт, ки ҳаёти иҷтимоии Озарбойҷони асри XIX-ро инъикос мекунанд.

Асарҳои асосии драмавӣ

«Молла Иброҳим-Халил, алхимик»

«Қиссаи Мусье Жордан»

«Саргузашти вазири хонигарии Ленкоран»

«Ҳоҷӣ Қара» («Саргузашти хасис»)

«Обманутые звёзды»

Ин асарҳо асоси театри миллии Озарбойҷонро гузоштанд ва ӯро ба унвони асосгузори драматургияи миллӣ машҳур карданд.

Оила ва фарзандон

Мирзо Фаталӣ бо Тубу-хонум издивоҷ дошт. Онҳо чор фарзанд доштанд:

Сейра-хонум

Рашидбек

Ниса-хонум

Адилбек

Ёдбуд

Пас аз вафоташ шахсияти Ахундов ба яке аз рамзҳои муҳими фарҳангии Озарбойҷон ва Қафқоз табдил ёфт.

Ба номи ӯ:

Китобхонаи миллии Озарбойҷон

Театри опера ва балети Озарбойҷон

чандин мактабҳо ва муассисаҳои фарҳангӣ

Соли 1930 дар Боку муҷассамаи ӯ гузошта шуд. Инчунин дар Шеки хонаи-музейи ӯ таъсис ёфт.

Хотимаи ҳаёт

Мирзо Фаталӣ Ахундов 26 феврали 1878 дар Тифлис даргузашт ва дар қабристони мусалмонони кӯҳна ба хок супурда шуд. Имрӯз қабри ӯ дар ҳудуди Пантеони адибони озарбойҷонӣ дар Тифлис ҷойгир аст.

Ёдбуд

Дар соли 1911 ҷамъияти маърифатпарвари «Ниҷот» маросими махсуси садсолагии зодрӯзи Мирзо Фаталӣ Ахундовро ташкил намуд^[15].

Соли 1930 дар Боку муҷассамаи Ахундов гузошта шуд (ҳайкалтарош — Пинхос Сабсай).

Соли 1940 дар зодгоҳаш Шеки музейи ёдгорӣ таъсис дода шуд.

Соли 1985 дар Тифлис музейи ӯ кушода шуд.

Соли 2012 дар Москва дар ҳудуди Китобхонаи адабиёти хориҷӣ муҷассамаи ӯ гузошта шуд.

Соли 2021 дар Харкови Украина «Сквери мутафаккирон» ифтитоҳ гардид, ки дар он ҳайкали Ахундов дар қатори Григорий Сковорода ва Абай Қунанбаев ҷой дода шудааст.

Ҷоизаҳо

Империяи Руссия:

Ордени Святой Станислав (III ва II дараҷа)
Ордени Святой Анна (III дараҷа)
Медали хотиравии Ҷанги Қрим
Крест «Барои хизмат дар Қафқоз»

Эрон:

Ордени Шер ва Офтоб (II ва III дараҷа)

Империяи Усмонӣ:

Ордени Меджидие (IV дараҷа)

Эҷодиёти интихобӣ

«М. Ф. Ахундов. Асарҳои мунтахаб» (1987)

Адабиёт

Гусейнов Г. — «Аз таърихи афкори иҷтимоӣ ва фалсафии *Озарбойҷон дар асри XIX»
Джафаров Д. — «М.-Ф. Ахундов (очерки критикӣ-биографӣ)»
Мамедов Ш. — «Ҷаҳонбинии М. Ф. Ахундов»
Караев Я. — «Мирзо Фаталӣ Ахундов»

Пайвандҳо

Энсиклопедияи фалсафии нав — Ахундов

Осори ӯ дар azeribook.com

1 2 საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი (гурҷ.) — 2001.
↑ Pantheon
↑ Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы (озар.): [10 ҹилддә] — Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы, 1976. — Ҷ. 1. — С. 496.
↑ Russian Azerbaijan (1905—1920): the shaping of a national identity in a Muslim community. Cambridge University Press, Boston, 1985. «For example, Mirza Fath Ali Akhundov, the Azerbaijani best known in the West, will be referred to as Akhundzada, the form of his name that has been used for a century in publications outside of Russia.»
1 2 3 Algar, 1984, с. 735—740.
↑ Густерин, 2012.
↑ Ахундов // Новая философская энциклопедия. — В. Ф. Пустарнаков. https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH7c52301e2a86a59d24187c
↑ Крымский А. Е. Тюркские литературы // Энциклопедический словарь Гранат. — М., 1927. — Т. 41, Ч. X. — С. 365.
↑ Ashraf, AHMAD. "IRANIAN IDENTITY iv. 19TH-20TH CENTURIES". Encyclopædia Iranica. http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iv-19th-20th-centuries. Retrieved 2011-09-18. Мирзо Фаталӣ Охундов Источник.

Матни аслӣ (англ.)

The intellectual forerunners of romantic nationalism included Mirzā Fatḥ-ʿAli Āḵundzāda, Jalāl-al-Din Mirzā Qājār, and Mirzā Āqā Khan Kermāni (qq.v.). They introduced the basic ideals of the autonomy, the unity, and the prosperity of the Iranian nation with patriotic devotion.''
1 2 Джафаров, 1962, с. 16—17.
↑ М. Рафили. М. Ф. Ахундов. — Боку, 1957, с. 13
↑ Мирахмедов, 1953, с. 6.
↑ Мирахмедов, 1953, с. 8—9.
↑ Джафаров, 1962, с. 19.
↑ История Азербайджана. — B.: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1962. — Т. VIII. — С. 104.

[_7d2803cc65a31ac9-1] 1 2 საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი (гурҷ.) — 2001.

[_6783e8d5c456ba2d-2] Pantheon

[_f0e0a186fa17abdc-3] Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы (озар.): [10 ҹилддә] — Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксијасы, 1976. — Ҷ. 1. — С. 496.

[4] Russian Azerbaijan (1905—1920): the shaping of a national identity in a Muslim community. Cambridge University Press, Boston, 1985. «For example, Mirza Fath Ali Akhundov, the Azerbaijani best known in the West, will be referred to as Akhundzada, the form of his name that has been used for a century in publications outside of Russia.»

[Algar—1984——735—740-5] 1 2 3 Algar, 1984, с. 735—740.

[Густерин—2012——-6] Густерин, 2012.

[НФЭ-7] Ахундов // Новая философская энциклопедия. — В. Ф. Пустарнаков. https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH7c52301e2a86a59d24187c

[8] Крымский А. Е. Тюркские литературы // Энциклопедический словарь Гранат. — М., 1927. — Т. 41, Ч. X. — С. 365.

[AshrafIdentity-9] Ashraf, AHMAD. "IRANIAN IDENTITY iv. 19TH-20TH CENTURIES". Encyclopædia Iranica. http://www.iranicaonline.org/articles/iranian-identity-iv-19th-20th-centuries. Retrieved 2011-09-18. Мирзо Фаталӣ Охундов Источник.

Матни аслӣ (англ.)

The intellectual forerunners of romantic nationalism included Mirzā Fatḥ-ʿAli Āḵundzāda, Jalāl-al-Din Mirzā Qājār, and Mirzā Āqā Khan Kermāni (qq.v.). They introduced the basic ideals of the autonomy, the unity, and the prosperity of the Iranian nation with patriotic devotion.''

[Джафаров—1962——16—17-10] 1 2 Джафаров, 1962, с. 16—17.

[11] М. Рафили. М. Ф. Ахундов. — Боку, 1957, с. 13

[Мирахмедов—1953——6-12] Мирахмедов, 1953, с. 6.

[Мирахмедов—1953——8—9-13] Мирахмедов, 1953, с. 8—9.

[Джафаров—1962——19-14] Джафаров, 1962, с. 19.

[15] История Азербайджана. — B.: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1962. — Т. VIII. — С. 104.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]