Ҷаҳиш ба мӯҳтаво

Пандемия

Вироиши пайвандҳо
Мавод аз Википедиа — донишномаи озод

Пандеми́я (юн. πανδημία «тамоми мардум») — дараҷаи олии инкишофи раванди эпидемикӣ, эпидемия-и фавқулода қавӣ, ки ҳангоми он бемории сироятӣ дар муддати нисбатан кӯтоҳ қисми зиёди аҳолии бисёр кишварҳо, баъзан дар қитъаҳои гуногунро фаро мегирад[1][2]. Пандемия хатарноктарин шакл, яъне эпидемияе мебошад, ки қисми зиёди ҷаҳонро фаро мегирад[3].

Мафҳуми пандемия

[вироиш | вироиши манбаъ]

Одатан зери мафҳуми пандемия бемориеро мефаҳманд, ки характери оммавӣ[4][5] ва сартосарӣ[6] гирифта, қисми зиёди тамоми аҳолиро[2] ва дар аввал тақрибан тамоми аҳолиро сироят мекунад[7].

ТҶТ ва таърифи пандемия

[вироиш | вироиши манбаъ]

Дар ягон ҳуҷҷати расмии Ташкилоти ҷаҳонии тандурустӣ ин ё он таърифи мушаххаси пандемия сабт нашудааст. Дар баробари ин, дар саҳифаи сомонаи расмии ТҶЗ, ки ба ба ном зукоми хук бахшида шудааст, то вақтҳои охир[8] ибораи умумие мавҷуд буд, ки онро метавон ҳамчун таъриф ҳисобид: «Пандемия — ин паҳншавии бемории нав дар миқёси ҷаҳонӣ мебошад»[9]. Дар ин таъриф диққати асосӣ ба паҳншавии васеи беморӣ дода шуда, вазнинии клиникии он ба назар гирифта нашуда буд.

Ақидае васеъ паҳн шудааст, ки қаблан вазнинии беморӣ шарти зарурӣ барои эълони пандемия аз ҷониби ТҶЗ буд ва Ташкилоти ҷаҳонии тандурустӣ мавқеи худро дар соли 2009 тағйир дод. Асос барои чунин даъвоҳо як ҳолати ҷузъӣ — тағйир додани тавсифи пандемияи зуком аз ҷониби ТҶЗ мебошад, на пандемия ҳамчун мафҳум. Аз соли 2003 дар яке аз саҳифаҳои сомонаи ТҶЗ гуфта мешуд, ки «Пандемияи зуком вақте ба вуҷуд меояд, ки вируси нави зуком пайдо мешавад, ки аҳолӣ бар зидди он масуният (иммунитет) надорад ва ин боиси чандин эпидемияи ҳамзамон дар саросари ҷаҳон бо шумораи зиёди фавт ва бемориҳо мегардад»[10]. Аммо пас аз баҳсҳои ҷамъиятие, ки дар ИМА дар соли 2009 дар мавриди мувофиқ будани чунин таъриф (ки дар бораи монанд будани пандемияи зукоми нави H1N1 ба пандемияи зукоми испанӣ фикрҳо ба вуҷуд меовард) оғоз ёфтанд, зикри шумораи зиёди бемориҳо ва фавтҳо хориҷ карда шуд[11] ва тавсиф чунин шакл гирифт: «Пандемияи зуком вақте рух медиҳад, ки вируси нави зуком пайдо шуда, дар саросари ҷаҳон паҳн мегардад ва аксари одамон бар зидди он масуният надоранд». Ассамблеяи парламентии Шӯрои Аврупо дар ҳуҷҷати № 12283 (7 июни соли 2010) «Амалҳо дар робита ба пандемияи H1N1: шаффофияти бештар зарур аст» чунин гумонро баён кард, ки ТҶЗ дидаю дониста мавқеи худро тағйир додааст, то тавонад пандемияи зукоми хукро бе зарурати нишон додани шиддати бемории бар асари вируси H1N1 бавуҷудомада эълон кунад[12]. Дар асл, дараҷаи вазнинӣ барои ТҶЗ меъёри «пандемикӣ» ё «ғайрипандемикӣ» будани зукоми хук набуд — ба он сабаб, ки ташкилот меъёрҳои мавҷудияти пандемияро надошт, балки танҳо меъёри гузариши пандемия ба ин ё он марҳиларо истифода мебурд[13].

Хит Келли дар мақолаи соли 2011 таъкид мекард, ки дар эпидемиология мафҳуми пандемия пеш аз ҳама ба паҳншавии беморӣ алоқаманд аст ва ҳеҷ гуна талаботро нисбат ба вазнинӣ ва шумораи фавтҳои бар асари он бавуҷудомада дар бар намегирад. Бо эътирофи он, ки вокуниш ба пандемияи H1N1 номутаносиб буд, пажӯҳишгар имконпазир мешуморид, ки дар оянда меъёрҳои муайян, масалан, нишондиҳандаи вазнинии беморӣ муқаррар карда шаванд, то дар сурати пандемияҳои навбатӣ қадамҳои гузошташуда ба вазъият бештар мувофиқат кунанд[14].

1 декабри соли 2021 Ассамблеяи ҷаҳонии тандурустӣ «қарори консенсусӣ қабул кард, ки ба ҳифзи ҷомеаи ҷаҳонӣ аз буҳронҳои ояндаи вобаста ба паҳншавии бемориҳои сироятӣ нигаронида шудааст ва дар он ба оғози раванди глобалии таҳия ва мувофиқасозии конвенсия, созишнома ё дигар ҳуҷҷати байналмилалии дар Оинномаи Ташкилоти ҷаҳонии тандурустӣ пешбинишуда бо мақсади таҳкими механизмҳои пешгирии пандемияҳо, таъмини омодагӣ ва қабули чораҳои вокуниш розӣ шуд»[15]. Дар воситаҳои ахбори омма ин лоиҳа номи «Созишномаи пандемикӣ»-ро гирифт ва мавриди баррасии хеле васеъ қарор гирифт. Ҷанбаи ба даст овардани ваколатҳои васеи ҳокимият аз ҷониби Ташкилоти ҷаҳонии тандурустӣ, ки имкон медиҳанд тавсияҳо ё дастурҳои ТҶЗ нисбат ба фармонҳои танзимкунандаи миллӣ дар соҳаи ин ё он масъалаҳои марбут ба ҳифзи саломатӣ бартарӣ дошта бошанд, мавзӯи ҳадсу гумонҳо гардид.

Аҳамияти иҷтимоии мафҳум

[вироиш | вироиши манбаъ]

Рӯйдодҳои соли 2009 аҳамияти иҷтимоии мафҳуми «пандемия» ва пеш аз ҳама онро нишон доданд, ки дар шуури оммавӣ ин мафҳум мисли пештара бо паҳншавии маҳз бемории вазнин ва хатарнок дар миқёси ҷаҳонӣ зич алоқаманд аст. Чуноне ки Питер Доши, профессори Донишгоҳи Мэриленд дар Балтимор нишон медод, дар ҷаҳони муосир «амали оддии часпонидани тамға ба беморӣ оқибатҳои бузурги иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва сиёсӣ дорад»[13].

Паҳншавии сирояти нави коронавирусӣ дар солҳои 2019—2021 дар саросари ҷаҳон бори дигар дар назди ҷомеаи илмӣ ва тиббӣ мушкили мафҳуми пандемия ва меъёрҳои онро бо шиддати махсус гузошт.

Рӯйхати эпидемияҳо ва пандемияҳо

[вироиш | вироиши манбаъ]
Мақолаи асосӣ: Рӯйхати эпидемияҳо ва пандемияҳо

Пандемияҳо ва эпидемияҳои маъруф

[вироиш | вироиши манбаъ]

Навъи гули (Оспа)

[вироиш | вироиши манбаъ]
Мақолаи асосӣ: Навъи гули

Навъи гули (Натуральная оспа), ё чуноне ки онро қаблан меномиданд, гули сиёҳ — сирояти вирусии ниҳоят гузаранда мебошад, ки танҳо одамон ба он гирифтор мешаванд. Дар тамоми кураи замин васеъ паҳн шуда буд ва фавт дар байни беморон то ба 40 % мерасид. Дар Шарқ, ҳадди ақал аз аввали асрҳои миёна (дар Ҳиндустон дар бораи он сабтҳои асри VIII ва дар Чин — асри X боқӣ мондаанд) барои пешгирии гули сиёҳ вариолятсия — эмкунии фасоди гул аз пустулаи пухтарасидаи бемори гули ҳақиқӣ истифода мешуд, ки боиси гузаронидани бемории гул дар шакли сабук мегашт. Маводҳои воқеии ҷамъшуда (ширдӯшҳо зуд-зуд ба гули гов гирифтор мешуданд, вале баъдан ба гули ҳақиқӣ сироят намеёфтанд, ва дар артиши Англия-и асри XVIII беморшавӣ ба гул дар савораҳо нисбат ба пиёдагардҳо ба таври назаррас камтар буд) ба ин ақида оварда расонид, ки сироятёбӣ бо гул аз ҳайвонот (говҳо ё аспҳо) боиси ба вуҷуд омадани масуният ба гули ҳақиқӣ мегардад. Пас аз кашфи табиати сироятӣ (вирусӣ) эмкунии (вакцинатсия) одамонро бо гули гов оғоз карданд, ки аз бемории гули сиёҳ пешгирӣ мекард ва боиси зиштшавӣ ё марг намегашт. Аммо бо гузашти вақт самаранокии ваксина суст мешуд. Падидаи кашфшудаи сустшавии масуният бо гузашти синну сол ба зарурати гузаронидани эмкунии дуюмин — ревакцинатсия ишора мекард. Бо вуҷуди ин, омодагӣ ба эмкунӣ ҳатто дар кишварҳои дорои аҳолии босавод ва бонизом танҳо ҳангоми пайдо шудани ҳолатҳои нави гули ҳақиқӣ, ки боиси тарси атрофиён мешуд, ба мушоҳида мерасид. Ҳамин тариқ, танҳо фоҷиаи нави эпидемикӣ метавонист ба истифодаи амалии ревакцинатсия дар ҳама ҷо ангеза диҳад. Фоҷиаи навбатӣ дар солҳои 1870—1874 рух дод — беморшавӣ бо вируси гули ҳақиқӣ на танҳо дар қитъаи Амрикои Шимолӣ, балки дар Аврупо ва Русия низ ҳамчун бемории пандемикӣ зоҳир шуд[16]:

  • дар Белгия аз гул 81,8 нафар ба 100 ҳазор дар соли 1870 фавтиданд; 416,8 — дар соли 1871 ва 156,0 дар соли 1872;
  • дар Пруссия — тақрибан 150 ҳазор нафар (17,52 ба 100 ҳазор дар соли 1870; 243,21 дар соли 1871 ва 262,37 — дар соли 1872);
  • дар Бавария 104,5 нафар ба 100 ҳазор дар соли 1870 ва 61,1 дар соли 1871 фавтиданд;
  • дар Нидерланд дар солҳои 1870—1873 аз гул 435,5 нафар ба 100 ҳазор сокин фавтиданд;
  • дар Англия аз гул 10 нафар ба 100 ҳазор дар соли 1870, 102,4 нафар ба 100 ҳазор дар соли 1871 ва 83,3 дар соли 1872 (дар Лондон — мутаносибан 30,2; 242,2; 53,8) фавтиданд;
  • ба Австрия гул дертар ворид шуд — аз гул 190 нафар дар соли 1872 фавтиданд; 314,72 — дар соли 1873; 174 — дар соли 1874.

Пандемия сарфи назар аз эмкуниҳои қаблан гузаронидашуда инкишоф ёфт — аксарияти олимон пайдоиши онро ба чорабиниҳои номунтазами ревакцинатсияи аҳолӣ алоқаманд карданд[16].

То соли 1927 дар ИҶШС ва дар қитъаи Аврупо муяссар шуд, ки гули ҳақиқӣ пурра зери назорат гирифта шавад. То солҳои 1980-ум вируси гули ҳақиқиро бинобар гузаронидани эмкунии оммавӣ ва ревакцинатсия ҳатто ҳамчун агенти эҳтимолии силоҳи биологӣ баррасӣ намекарданд. Имрӯзҳо гули ҳақиқӣ дар тамоми ҷаҳон маҳвшуда ҳисобида мешавад. Бо вуҷуди ин, қарор дода шуд, ки вируси гули ҳақиқӣ, ки дар лабораторияҳои ИМА ва собиқ ИҶШС нигоҳ дошта мешавад, ҳадди ақал то соли 2014 нобуд карда намешавад. Дар асри XX вирус ҳаёти аз 300 то 500 миллион нафарро рабуд[17][18].

Тоун (Чума)

[вироиш | вироиши манбаъ]

Тоун — бемории шадиди сироятии табиии манбаъдор аз гурӯҳи сироятҳои карантинӣ, ки бо ҳолати умумии бениҳоят вазнин, табларза, осеби гиреҳҳои лимфавӣ, шуш ва дигар узвҳои дохилӣ, зуд-зуд бо инкишофи сепсис ҷараён мегирад. Беморӣ бо фавт-и баланд ва гузарандагии ниҳоят зиёд тавсиф мешавад. Фавт ҳангоми шакли бавосирии тоун ба 95 % ва ҳангоми шакли шушӣ ба 98—99 % мерасид. Дар айни замон ҳангоми табобати дуруст фавт аз 5—10 % зиёд нест. Барангезандаи он бациллаи тоун мебошад, ки соли 1894 ҳамзамон аз ҷониби ду олим: фаронсавӣ Александр Йерсен ва ҷопонӣ Китасато Сибасабуро кашф шудааст. То имрӯз дар бисёр кишварҳо як қатор манбаъҳои табиӣ боқӣ мондаанд, ки дар онҳо тоун мунтазам дар хояндаҳои сокини он ҷо мушоҳида мешавад ва инчунин ҳолатҳои инфиродии сироятёбии одамон ба тоун ба амал меоянд[19].

Пандемияҳои маъруфи тоун, ки миллионҳо ҳаётро рабудаанд, дар таърихи башарият изи амиқ гузоштаанд:

  • Тоуни Юстиниан (солҳои 541—700) — дар Миср оғоз ёфта, ҳудуди тамоми ҷаҳони мутамаддини он замонро фаро гирифт. Тақрибан 100 миллион нафар ҳалок шуданд, Византия тақрибан нисфи аҳолии худро аз даст дод[20].
  • Марги сиёҳ — пандемияи ҳалокатбори солҳои 1346—1353, ки дар Чини Шарқӣ оғоз ёфта, дар миёнаҳои асри XIV тамоми Аврупоро тай кард. Бино ба мулоҳизаи дақиқи Г. Гезер (1867), «марги сиёҳ» агар аз манзараи муқаррарии тоун дур шуда бошад ҳам, ин танҳо барои он буд, ки он ҳамаи он падидаҳоеро, ки дар эпидемияҳои гуногуни тоун ҷудогона буданд, дар худ муттаҳид мекард[21]. То 34 млн нафар ҳалок шуданд (аз се як ҳиссаи аҳолии Аврурупо).
  • Пандемияи сеюм — агар пандемияи аввал ва дуюм ба сӯхтори ҷангал шабоҳат дошта бошанд, ки дар тӯли 5 сол дар ҳудуди азим аланга мезад, пас дарки пандемияи сеюм на якбора ба вуҷуд омад: то замони эътирофи расмии пандемияи сеюм, маълумот дар бораи эпидемияи тоун дар водиҳои кӯҳии Юннан аллакай зиёда аз 50 сол ба Аврупо ворид мешуд ва оғози расмии пандемия яке аз эпидемияҳо дар Кантон ҳисобида мешавад, ки аз соли 1850 дар он ҷо мунтазам сар мезад[22]. Дар тӯли 10 соли пандемия (1894—1904) тоун махсусан дар Чин ва Ҳиндустон шиддат гирифт (танҳо дар Ҳиндустон 6 миллион нафар ҳалок шуданд) ва инчунин ба шарофати киштиҳои тиҷоратӣ ба тамоми қитъаҳо дар шакли хуруҷҳои нисбатан хурд паҳн шуд, ки бо вуҷуди ин, боиси пайдоиши эпидемияҳои аз рӯи миқёс ба эпидемияҳои асрҳои миёна баробар нагардиданд.

Вабо (Холера)

[вироиш | вироиши манбаъ]

Вабо муддати тӯлонӣ бемории маҳаллӣ буд, аммо дар асри 19 ба яке аз бемориҳои васеъ паҳншуда ва марговар табдил ёфта, даҳҳо миллион ҳаётро рабуд[23].

  • Пандемияи аввалини вабо ба солҳои 1816—1826 рост меояд. Пандемия дар Бенгал оғоз ёфта, то соли 1820 дар тамоми Ҳиндустон паҳн шуд. 10 000 низомии бритониёӣ ва шумораи беҳисоби ҳиндуҳо ҳалок шуданд[24]. Пеш аз ақибнишинӣ, пандемия ба Чин, Индонезия (танҳо дар ҷазираи Ява қурбониёни эпидемия тақрибан 100 000 нафар шуданд) ва баҳри Хазар паҳн шуд. Шумораи фавтҳо дар нимҷазираи Индостан байни солҳои 1817 ва 1860 зиёда аз 15 миллион тахмин карда мешавад. Боз 23 миллиони дигар байни солҳои 1865 ва 1917 фавтиданд. Дар империяи Русия шумораи фавтҳо дар ин давра аз 2 миллион гузашт[25].
  • Пандемияи дуюми вабо дар солҳои 1829—1851 буд, ба Русия (нигаред ба Шӯриши вабо), Венгрия (тақрибан 100 000 фавт) ва Олмон дар соли 1831, Лондон дар соли 1832 (зиёда аз 55 000 нафар дар Бритониёи Кабир фавтиданд)[26], Фаронса, Канада (Онтарио) ва ИМА (Ню-Йорк) дар ҳамон сол[27], ба соҳилҳои уқёнуси Ороми Амрикои Шимолӣ то соли 1834 расид. Хуруҷи дусола дар Англия ва Уэльс дар соли 1848 рух дода, 52 000 ҳаётро рабуд[28]. Ҳисоб карда мешавад, ки байни солҳои 1832 ва 1849 зиёда аз 150 000 амрикоиҳо аз вабо фавтидаанд[29].
  • Пандемияи сеюми вабо дар солҳои 1852—1860 рух дод. Пеш аз ҳама ба Русия таъсир расонида, зиёда аз як миллион ҳаётро рабуд. Соли 1852 манбаи эпидемия дар шарқи Индонезия пайдо шуд, то соли 1854 ба Чин ва Ҷопон ворид шуд. Ба Филиппин дар соли 1858 ва Корея дар соли 1859 расид. Хуруҷ дар Бенгал дар соли 1859 боиси паҳншавии беморӣ ба Иран, Ирак, нимҷазираи Арабистон ва Русия гардид[30]. 236 000 фавт дар Испания дар солҳои 1854—1855 ба қайд гирифта шуд[31]. 200 000 ҳаётро дар Мексика рабуд[32].
  • Пандемияи чоруми вабо ба солҳои 1863—1875 рост меояд. Асосан ба Аврупо ва Африқо таъсир расонд. Ҳадди ақал 30 000 аз 90 000 зоирон дар Макка қурбони эпидемия шуданд. Дар Русия тақрибан 90 000 нафар дар соли 1866 фавтиданд[33].
  • Соли 1866 дар Амрикои Шимолӣ хуруҷ ба амал омад. Тақрибан 50 000 амрикоиҳо ҳалок шуданд[29].
  • Пандемияи панҷуми вабо дар солҳои 1881—1896 ба қайд гирифта шудааст. Аз соли 1883 то 1887 тақрибан 250 000 аврупоиҳо ва ҳадди ақал 50 000 сокини қитъаи Амрико ҳалок шуданд. 267 890 фавт дар империяи Русия (1892) сабт шуд[34], тақрибан 120 000 дар Испания[35], 90 000 дар Ҷопон ва 60 000 дар Ирон.
  • Соли 1892 вабо ба манбаъҳои оби нӯшокии Ҳамбург ворид шуд, ки боиси 8 606 фавт гардид[36].
  • Пандемияи шашуми вабо дар солҳои 1899—1923 рух дод. Ба Аврупо таъсири сахт нарасонд, аммо ба Русия зиён овард (зиёда аз 500 000 ҳалокшудагон дар чоряки аввали асри 20)[37]. Тақрибан 800 000 қурбониён дар Ҳиндустон. Эпидемияи солҳои 1902—1904 дар Филиппин тақрибан 200 000 ҳаётро рабуд[38]. 27 эпидемия дар байни зоирони Макка аз соли 1900 то 1930 сабт шуд ва зиёда аз 20 000 зоирон аз вабо ҳангоми ҳаҷ-и солҳои 1907—1908 фавтиданд[39].
  • Пандемияи ҳафтуми вабо ба солҳои 1962—1966 рост меояд. Дар Индонезия оғоз ёфта, бо номи Эл-Тор аз рӯи номи штамм машҳур шуд. Соли 1963 ба Бангладеш, соли 1964 ба Ҳиндустон ва соли 1966 ба ИҶШС расид.

Тиф

[вироиш | вироиши манбаъ]

Тиф — номи умумии баъзе бемориҳои сироятӣ, ки бо ихтилоли равонӣ дар заминаи табларзаи баланд ва заҳролудшавӣ (интоксикатсия) ҳамроҳӣ мекунанд[40]. Маъмултарини онҳо тифи такрорӣ, тифи шикам ва тифи бозгашта мебошанд. То нимаи аввали асри XIX ин беморӣ ба гурӯҳҳо тақсим карда намешуд. Тифи шикам соли 1829 ва тифи бозгашта соли 1843 ба гурӯҳҳои алоҳида ҷудо карда шуданд[41].

  • Дар солҳои 430—427 то м. дар ҷараёни Ҷанги Пелопоннес эпидемияе авҷ гирифт, ки дар натиҷа чоряки артиши Афина ва чоряки аҳолӣ ба ҳалокат расиданд. Беморӣ бартарии Афинаро ба таври марговар заиф кард ва дар сарчашмаҳои таърихӣ бо номи «тоуни Фукидид» ворид шуд[21]. Ангезандаи сироятии ин эпидемия то соли 2006 дақиқ маълум набуд, то он даме ки таҳлили дандонҳои дар ҳафриёти гӯри дастаҷамъона дар зери Акрополи Афина ёфтшуда, мавҷудияти бактерияҳои тифи шикамро нишон дод[42].
  • Дар давраи Ҷанги якуми ҷаҳонӣ эпидемияҳои густурдаи тифи такрорӣ ба амал омаданд. Масалан, дар Русия ва Лаҳистон тақрибан 30 миллион нафар ба тифи такрорӣ гирифтор шуданд, ки аз онҳо 3,5 миллион нафар фавтиданд[20].

Зуком

[вироиш | вироиши манбаъ]

Грипп (зуком) — бемории шадиди сироятии роҳҳои нафас мебошад, ки аз ҷониби вируси гурӯҳи сироятҳои шадиди респиратории вирусӣ (СШРВ) ба вуҷуд меояд. Давра ба давра авҷгирии беморӣ, эпидемияҳо ва ҳатто пандемияҳо ба қайд гирифта мешаванд. Дар ҳоли ҳозир зиёда аз 2 000 намуди вируси грипп муайян карда шудааст, ки бо спектри антигении худ аз ҳамдигар фарқ мекунанд[43]. Бино ба баҳодиҳии ТУТ, ҳоло аз ҳамаи штаммҳои вирус дар вақти эпидемияҳои мавсимӣ дар ҷаҳон ҳамасола аз 250 то 500 ҳазор нафар (аксарияти онҳо аз 65-сола боло) мефавтанд, дар баъзе солҳо шумораи фавтидагон метавонад ба як миллион расад[44].

  • Зукоми испанӣ (штамми H1N1) — дар солҳои 1918—1920 беморӣ ҷони 50—100 млн нафарро рабуд.
  • Зукоми осиёӣ (штамми H2N2) — дар солҳои 1957—1958 тақрибан 2 млн нафар фавтиданд.
  • Зукоми Гонконг (штамми H3N2) — дар солҳои 1968—1969 тахминан 1 млн нафар ҳалок шуданд, ки аз онҳо қариб 100 ҳазор дар ИМА буданд[45].
  • «Зукоми хук» (штамми А/H1N1)[46] — дар солҳои 2009—2010 то 24 феврали соли 2010 беш аз 16 ҳазор ҳолати фавти инфиродӣ санҷида ва тасдиқшуда қайд шудааст[47].

Туберкулёз

[вироиш | вироиши манбаъ]

Туберкулёз - Чоряки аҳолии Замин бо батсиллаи Кох сироят ёфтааст ва ҳар сония касе ба он гирифтор мешавад[48]. Тақрибан 5—10 % аз ин сироятҳои ниҳонӣ дар ниҳоят ба марҳилаи фаъоли беморӣ мегузаранд, ки бидуни табобати муносиб, беш аз нисфи қурбониёни худро мекушад. Ҳамасола дар саросари ҷаҳон 8 миллион нафар ба сил гирифтор шуда, 2 миллион нафар мефавтанд[49]. Дар асри XIX бемории сил тақрибан чоряки аҳолии калонсоли Аврупоро ба ҳалокат расонид[50]. Дар соли 1918 аз ҳар шаш марг дар Фаронса якеаш бар асари сил буд. Дар тӯли асри XX аз бемории сил тақрибан 100 миллион нафар фавтиданд[51]. То имрӯз сил яке аз мушкилоти асосии тандурустӣ дар кишварҳои рӯ ба тараққӣ боқӣ мемонад[52].

Малярия

[вироиш | вироиши манбаъ]

Малярия (вараҷа) дар минтақаҳои тропикӣ ва субтропикӣ, аз ҷумла Амрико, Осиё ва Африқо васеъ паҳн шудааст. Дар аввали асри XXI ҳамасола тақрибан 350—500 миллион ҳолати гирифторӣ ба малярия ба қайд гирифта мешуд, ки беш аз як миллиони онҳо бо марг анҷом меёфтанд[53]; 85—90%-и ҳолатҳои сироятёбӣ ба минтақаҳои ҷануби Саҳрои Африқо рост меомад[54], ки дар аксари ҳолатҳо кӯдакони то 5-сола сироят меёбанд[55]. Интизор меравад, ки фавт дар тӯли 20 соли оянда ду баробар афзоиш ёбад[56]. Ин ба коҳиши ҳассосияти ангезанда ба маводи доруворӣ вобаста аст[57].

Малярия, эҳтимолан, яке аз сабабҳои суқути Империяи Рум будааст[58]. Беморӣ номи Римская лихорадка(англ.)тҷк.-ро гирифтааст[59]. Plasmodium falciparum, ангезандаи малярия, ба қитъаи Амрико ҳамроҳ бо ғуломон аз Африқо ворид шуд ва барои мустамликадорон ва аҳолии таҳҷоӣ ба таҳдиди ҷиддӣ табдил ёфт[60]. Дар ҷараёни Ҷанги шаҳрвандии ИМА тақрибан 1,2 миллион ҳолати гирифторӣ ба малярия дар байни сарбозони ҳарду ҷониб ба қайд гирифта шуда буд[61].

Проказа

[вироиш | вироиши манбаъ]

Проказа (махав) аз ҷониби бациллаҳои Mycobacterium leprae ба вуҷуд меояд. Ин бемории музмин бо давраи инкубатсионии хеле тӯлонӣ мебошад: ба ҳисоби миёна се-панҷ сол ва дар адабиёт давраи инкубатсионии 40-сола низ тавсиф шудааст[62]. Аз соли 1985 инҷониб 15 миллион нафар дар саросари ҷаҳон аз ин беморӣ шифо ёфтаанд[63]. Дар соли 2002 763 917 ҳолати нави гирифторӣ ошкор гардид. Тахмин меравад, ки дар ҷаҳон аз як то ду миллион нафар ба сабаби бемории махав маъюб ҳастанд[64].

Махав ба инсоният ҳадди аққал аз соли 600 то м. маълум буд, тамаддунҳои Чини қадим, Миср ва Ҳинд бо он хуб шинос буданд[65]. Дар давраи Асрҳои миёнаи олӣ Аврупои Гурбӣ бо паҳншавии бесобиқаи ин беморӣ рӯ ба рӯ шуд[66][67]. Дар ин вақт махавхонаҳои (лепрозорияҳои) сершумор пайдо шуданд.

ВИЧ-инфекция

[вироиш | вироиши манбаъ]

ВИЧ (ВНП) — вируси норасоии масунияти инсон, ки бемориро бо давраи тӯлонии инкубатсионӣ — сирояти ВНП (ВИЧ-инфекция) ба вуҷуд меорад; марҳилаи охирини он бо номи синдроми норасоии масунияти пайдошуда (СНМП) маълум аст. Дар кишварҳое, ки аз сирояти ВНП ва СНМП бештар осеб дидаанд, пандемия ба рушди иқтисодӣ монеъ шуда, камбизоатии аҳолиро афзоиш медиҳад[68].

  • ВНП — бино ба баҳодиҳии Барномаи муштараки СММ оид ба ВНП/СНМП (ЮНЭЙДС) ва Созмони ҷаҳонии тандурустӣ (ТУТ), аз соли 1981 то 2006 аз бемориҳои марбут ба сирояти ВНП ва СНМП 25 млн нафар фавтидаанд. То аввали соли 2007 дар тамоми ҷаҳон тақрибан 40 млн нафар (0,66%-и аҳолии Замин) интиқолдиҳандаи ВНП буданд[69].

Коронавирусная инфекция COVID-19

[вироиш | вироиши манбаъ]

Шаблон:Основная статья thumb|Модели компютерии вируси SARS-CoV-2

Сирояти коронавирусии COVID-19 (ихтисора аз англ. Coronavirus Disease 2019), қаблан сирояти коронавирусии 2019-nCoV — сирояти шадиди респиратории эҳтимолан вазнин, ки аз ҷониби вируси SARS-CoV-2 ба вуҷуд меояд. Он бемории хатарнокест, ки метавонад ҳам дар шакли сирояти шадиди респиратории вирусии сабук (зиёда аз 80%-и ҳамаи ҳолатҳои тасдиқшуда) ва ҳам дар шакли вазнин (на бештар аз 5%-и шумораи умумии сироятёфтагон) ҷараён гирад, ки мушкилоти хоси он метавонад аз илтиҳоби шуши вирусӣ, ки боиси синдроми шадиди респиратории дистресс ё норасоии нафас бо хатари марг мегардад, иборат бошад.

Вирус соли 2019 дар Чин ошкор карда шуд ва соли 2020 паҳншавии он боиси пандемия дар қариб тамоми гӯшаҳои кураи замин гардид. Пандемияҳо махсусан дар Ҳинд, ИМА, Бразилия, Аврупои Ҷанубӣ ва Гурбӣ вазнин буданд. Қурбониёни коронавирус дар тӯли ду сол 5 миллион нафар шуданд; зиёда аз 400 миллион нафар (5%-и аҳолии Замин) ин бемориро бо ин ё он шакл аз сар гузарониданд. Пандемия боиси бӯҳрони иқтисодӣ, ҷорӣ шудани карантинҳо дар ҳама ҷо, пӯшидани ниқобҳои муҳофизатӣ ва аз аввали соли 2021 — ваксиназании оммавӣ, ки хусусияти маҷбурӣ гирифт, гардид.

Эзоҳ

[вироиш | вироиши манбаъ]

Адабиёт

[вироиш | вироиши манбаъ]
commons: Пандемия дар Викианбор
  1. ↑ Шаблон:БМЭ3
  2. ↑ 2.0 2.1 Пандемия // Краткая Медицинская Энциклопедия / Гл. ред. Б. В. Петровский. — 2-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — Т. 2: Криз гипертонический — Риккетсии. — С. 366. — 608 с. — ISBN 5-85270-056-8.
  3. ↑ Большой юридический словарь. — М.: Инфра-М. А. Я. Сухарев, В. Е. Крутских, А. Я. Сухарева. 2003.
  4. ↑ Пандемия // 1. Малая медицинская энциклопедия. — М.: Медицинская энциклопедия. 1991—96 гг. 2. Первая медицинская помощь. — М.: Большая Российская Энциклопедия. 1994 г. 3. Энциклопедический словарь медицинских терминов. — М.: Советская энциклопедия. — 1982—1984 гг.
  5. ↑ пандемия // Большой медицинский словарь. — 2000. // Большой медицинский словарь
  6. ↑ С.И. Ожегов, Н.Ю. Шведова. Пандемия // Толковый словарь Ожегова. — 1949—1992. // Толковый словарь Ожегова
  7. ↑ Пандемия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  8. ↑ Дар айни замон ин саҳифа танҳо дар нусхаи Internet Archive Wayback Machine дастрас аст.
  9. ↑ [[1](https://www.who.int/csr/disease/swineflu/frequently_asked_questions/pandemic/ru/) ВОЗ &124; Что такое пандемия?](рус.). Всемирная организация здравоохранения (24 феврали 2010).
  10. ↑ [[2](http://www.who.int/csr/disease/influenza/pandemic/en/) Pandemic preparedness (WHO)].
  11. ↑ [[3](http://edition.cnn.com/2009/HEALTH/05/04/swine.flu.pandemic/index.html) When a pandemic isn't a pandemic - CNN.com].(пайванди дастнорас)
  12. ↑ [[4](http://assembly.coe.int/Documents/WorkingDocs/Doc10/EDOC12283.pdf) The handling of the H1N1 pandemic: more transparency needed — June 7, 2010].
  13. ↑ 13.0 13.1 Doshi, Peter [[5](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3127275/) The elusive definition of pandemic influenza](англ.) // Bulletin of the World Health Organization. — 2011. — 1 July (no. 89 (7)). — P. 532 – 538.. — doi:10.2471/BLT.11.086173.
  14. ↑ Kelly, Heath [[6](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3127276/) The classical definition of a pandemic is not elusive](англ.) // Bulletin of the World Health Organization. — 2011. — 1 July (no. 89 (7)). — P. 540 – 541.. — doi:10.2471/BLT.11.088815.
  15. ↑ [[7](https://www.who.int/ru/news/item/01-12-2021-world-health-assembly-agrees-to-launch-process-to-develop-historic-global-accord-on-pandemic-prevention-preparedness-and-response) Всемирная ассамблея здравоохранения постановила начать процесс разработки исторического глобального договора по предотвращению пандемий, обеспечению готовности и принятию мер реагирования].
  16. ↑ 16.0 16.1 Супотницкий М. В. [[8](http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat57.htm) Эволюционная патология. К вопросу о месте ВИЧ-инфекции и ВИЧ/СПИД-пандемии среди других инфекционных, эпидемических и пандемических процессов]. — М., 2009. — 400 с.
  17. ↑ David A. Koplow. [[9](https://books.google.ru/books/ucpress?vid=ISBN9780520242203&redir_esc=y) Smallpox: The Fight to Eradicate a Global Scourge]. — University of California Press, 2004-03-15. — 276 с. — ISBN 9780520242203.
  18. ↑ [[10](http://www.who.int/about/bugs_drugs_smoke_chapter_1_smallpox.pdf) Smallpox: Eradicating an ancient scourge]. World Health Organization (2014).
  19. ↑ [[11](http://likar.org.ua/content/view/2770/339/lang,ru) Медицинский портал: Чума — врачам, студентам, пациентам].(пайванди дастнорас)
  20. ↑ 20.0 20.1 Даниэл М. Тайные тропы носителей смерти. — М.Прогресс, 1990, с.52 — ISBN 5-01-002041-6
  21. ↑ 21.0 21.1 Супотницкий М. В, Супотницкая Н. С. Очерки истории чумы: В 2-х кн. — Кн. I: Чума добактериологического периода. — М.: Вузовская книга, 2006. — 468 с. — ISBN 5-9502-0093-4.
  22. ↑ Супотницкий М. В, Супотницкая Н. С. Очерки истории чумы: В 2-х кн. — Кн. II: Чума бактериологического периода. — М.: Вузовская книга, 2006. — 468 с. — ISBN 5-9502-0093-4.
  23. ↑ .Kelley Lee (2003) «Health impacts of globalization: towards global governance». Palgrave Macmillan. p.131. ISBN 0-333-80254-3
  24. ↑ John Pike. [[12](http://www.globalsecurity.org/wmd/intro/bio_cholera.htm) Cholera- Biological Weapons]. Globalsecurity.org.(пайванди дастнорас)
  25. ↑ By G. William Beardslee. [[13](http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part1.html) The 1832 Cholera Epidemic in New York State]. Earlyamerica.com.
  26. ↑ [[14](http://www.ph.ucla.edu/EPI/snow/pandemic1826-37.html) Asiatic Cholera Pandemic of 1826–37]. Ph.ucla.edu.(пайванди дастнорас)
  27. ↑ [[15](http://www.tngenweb.org/darkside/cholera.html) The Cholera Epidemic Years in the United States]. Tngenweb.org.(пайванди дастнорас)
  28. ↑ [[16](http://www.cbc.ca/health/story/2008/05/09/f-cholera-outbreaks.html) Cholera’s seven pandemics]., cbc.ca, December 2, 2008
  29. ↑ 29.0 29.1 [[17](http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part2.html) The 1832 Cholera Epidemic in New York State — Page 2].. By G. William Beardslee
  30. ↑ [[18](http://www.ph.ucla.edu/epi/Snow/pandemic1846-1963.html) Asiatic Cholera Pandemic of 1846—1963].(пайванди дастнорас). UCLA School of Public Health.
  31. ↑ Kohn, George C. [[19](https://books.google.com/books?id=tzRwRmb09rgC&pg=PA369&dq#v=onepage&q=&f=false) Encyclopedia of plague and pestilence: from ancient times to the present]. — Infobase Publishing(англ.)тҷк., 2008. — С. 369. — ISBN 0-8160-6935-2.
  32. ↑ Byrne, Joseph Patrick. [[20](https://books.google.com/books?id=5Pvi-ksuKFIC&pg=PA101&dq#v=onepage&q=&f=false) Encyclopedia of Pestilence, Pandemics, and Plagues: A-M]. — ABC-CLIO, 2008. — С. 101. — ISBN 0-313-34102-8.
  33. ↑ [[21](http://www.shtetlinks.jewishgen.org/Myadel/pandemics.htm) Eastern European Plagues and Epidemics 1300–1918]. Shtetlinks.jewishgen.org.(пайванди дастнорас)
  34. ↑ [[22](http://www.1911encyclopedia.org/Cholera) Cholera – LoveToKnow 1911]. 1911encyclopedia.org (27 октябри 2006).
  35. ↑ [[23](https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E05EED7123BE533A25753C2A9609C94619ED7CF) The cholera in Spain], New York Times (20 июни 1890).
  36. ↑ Barry, John M. The Great Influenza: The Epic Story of the Greatest Plague in History. — Viking Penguin, 2004. — ISBN 0-670-89473-7.
  37. ↑ [[24](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics) cholera :: Seven pandemics]., Britannica Online Encyclopedia
  38. ↑ [[25](http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html) John M. Gates, Ch. 3, «The U.S. Army and Irregular Warfare»].(пайванди дастнорас)
  39. ↑ [[26](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics#ref=ref886683) Cholera (pathology)].. Britannica Online Encyclopedia.
  40. ↑ Тиф // [[27](http://medarticle.moslek.ru/articles/41543.htm) Энциклопедический словарь медицинских терминов. В 3-х томах] / Гл. редактор Б. В. Петровский. — М.: Советская энциклопедия, 1982. — 1424 с. — 100 000 экз.(пайванди дастнорас) [[28](http://medarticle.moslek.ru/articles/41543.htm) Архивированная копия].(пайванди дастнорас)
  41. ↑ [[29](http://urbanrim.org.uk/diseases.htm) INFECTIOUS DISEASES IN HISTORY. A guide to their causes and effects].(пайванди дастнорас)
  42. ↑ Papagrigorakis, Manolis J.; Yapijakis, Christos; Synodinos, Philippos N.; Baziotopoulou-Valavani, Effie [[30](http://www.ijidonline.com/article/S1201-9712(05)00178-5/fulltext) DNA examination of ancient dental pulp incriminates typhoid fever as a probable cause of the Plague of Athens](англ.) // International Journal of Infectious Diseases : journal. — 2006. — Vol. 10, no. 3. — P. 206—214. — doi:10.1016/j.ijid.2005.09.001. — PMID 16412683.(пайванди дастнорас)
  43. ↑ [[31](http://www.nih.gov/news/research_matters/february2007/02262007flu.htm) NIH Research Matters has moved].(пайванди дастнорас)
  44. ↑ [[32](http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs211/en/) грипп на сайте ВОЗ, апрель 2009].
  45. ↑ [[33](https://www.cdc.gov/flu/pandemic-resources/1968-pandemic.html) 1968 Pandemic (H3N2 virus) &124; Pandemic Influenza (Flu) &124; CDC](англ.). www.cdc.gov (22 January 2019).
  46. ↑ эпидемияҳои ин штаммҳо метавонанд танҳо аз сабаби паҳншавии васеи беморон дар сайёра дар натиҷаи ҳаракати баланди одамон дар ҷаҳони муосир (махсусан инҳо — бештар дар давраи инкубатсионӣ) ва гузаранда будани онҳо ҳамчун пандемия тасниф карда шаванд. Аз рӯи шумораи беморон ва фавтидагон онҳо бо пандемияҳои гузашта қобили муқоиса нестанд.
  47. ↑ [[34](https://www.who.int/csr/disease/swineflu/frequently_asked_questions/about_disease/ru/) ВОЗ - Что такое пандемический вирус (H1N1) – 2009?], ВОЗ (24 феврали 2010).
  48. ↑ World Health Organization (WHO). [[35](http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/index.html) Tuberculosis Fact sheet N°104 — Global and regional incidence. ]. March 2006, Retrieved on 6 October 2006.
  49. ↑ Centers for Disease Control. [[36](https://www.cdc.gov/od/oc/Media/pressrel/fs050317.htm) Fact Sheet: Tuberculosis in the United States. ]. 17 March 2005, Retrieved on 6 October 2006.
  50. ↑ Patricia M. Simone, Samuel W. Dooley. [[37](https://www.cdc.gov/TB/pubs/mdrtb/default.htm) Multidrug-Resistant Tuberculosis](англ.). Division of Tuberculosis Elimination. Centers for Disease Control & Prevention (1994).
  51. ↑ [[38](http://birdflubook.com/a.php?id=40&t=p) Torrey EF and Yolken RH. 2005. Their bugs are worse than their bite. Washington Post, April 3, p. B01]. Birdflubook.com.(пайванди дастнорас)
  52. ↑ [[39](http://www.nature.com/nri/journal/v5/n8/abs/nri1666.html) Immune responses to tuberculosis in developing countries: implications for new vaccines ].. Nature Reviews Immunology 5, 661—667 (August 2005).
  53. ↑ [[40](https://www.cdc.gov/malaria/facts.htm) Malaria Facts](англ.). Centers for Disease Control and Prevention (11 April 2007).
  54. ↑ Scott P. Layne, M.D. UCLA Department of <wdautohl-customtag style="font-weight:bold;color:red;font-size:inherit;display:inline;" id="wdautohl_id_14" class="wdautohl_ZXBpZGVtaW9sb2d5">Epidemiology</wdautohl-customtag>, «[[41](http://www.ph.ucla.edu/epi/layne/Epidemiology%20220/07.malaria.pdf) Principles of Infectious Disease Epidemiology / EPI 220 ].(пайванди дастнорас)»
  55. ↑ Greenwood BM, Bojang K, Whitty CJ, Targett GA Malaria. — 2005. — Т. 365. — С. 1487—1498.
  56. ↑ [[42](http://www.wgbh.org:81/cgi-bin/nph-algs.cgi/000000A/http://www.wgbh.org/schedules/program-info?program_id=2682027&episode_id=2682029) Hull, Kevin. (2006) «Malaria: Fever Wars». PBS Documentary].(пайванди дастнорас)
  57. ↑ White N.J. [[43](https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_2004-04_113_8/page/1084) Antimalarial drug resistance](англ.) // J. Clin. Invest. : journal. — 2004. — April (vol. 113, no. 8). — P. 1084—1092. — doi:10.1172/JCI21682. — PMID 15085184.
  58. ↑ [[44](http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/1180469.stm) DNA clues to malaria in ancient Rome ].(пайванди дастнорас). BBC News. February 20, 2001.
  59. ↑ [[45](http://www.abc.net.au/rn/talks/perspective/stories/s776423.htm) «Malaria and Rome» ].. Robert Sallares. ABC.net.au. January 29, 2003.
  60. ↑ [[46](http://www.washington.edu/uwired/outreach/cspn/Website/Course%20Index/Lessons/7/7.html) «The Changing World of Pacific Northwest Indians» ].. Center for the Study of the Pacific Northwest, University of Washington.
  61. ↑ [[47](http://www.infoplease.com/cig/dangerous-diseases-epidemics/malaria.html) A Brief History of Malaria]. Infoplease.com.(пайванди дастнорас)
  62. ↑ [[48](http://doktorland.ru/prokaza.html) Проказа — Инфекционные болезни и их лечение — Современная медицинская энциклопедия].
  63. ↑ [[49](http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/6522023.stm) Leprosy 'could pose new threat' ].(пайванди дастнорас). BBC News. April 3, 2007.
  64. ↑ [[50](https://www.cdc.gov/nczved/dfbmd/disease_listing/leprosy_ti.html) Leprosy (Hansen’s Disease) ]..Centers for Disease Control and Prevention (CDC).
  65. ↑ [[51](http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs101/en/) Leprosy]. WHO.
  66. ↑ Timothy S. Miller, Rachel Smith-Savage.[[findarticles.com/p/articles/mi_m0IMR/is_1-2_81/ai_n16701818/](https://www.google.com/search?q=https://findarticles.com/p/articles/mi_m0IMR/is_1-2_81/ai_n16701818/) «Medieval leprosy reconsidered»].. // International Social Science Review, Spring-Summer, 2006.
  67. ↑ Boldsen J.L. [[52](http://www3.interscience.wiley.com/journal/108564968/abstract) Leprosy and mortality in the Medieval Danish village of Tirup](англ.) // Am. J. Phys. Anthropol. : journal. — 2005. — February (vol. 126, no. 2). — P. 159—168. — doi:10.1002/ajpa.20085. — PMID 15386293.(пайванди дастнорас)
  68. ↑ Greener, R. AIDS and macroeconomic impact // S, Forsyth (ed.): <wdautohl-customtag style="font-weight:bold;color:blue;font-size:inherit;display:inline;" id="wdautohl_id_18" class="wdautohl_c3RhdGUgb2YgdGhlIGFydA__">State of The Art</wdautohl-customtag>: AIDS and Economics, IAEN, — 2002, p. 49-55.
  69. ↑ [[53](http://data.unaids.org/pub/EpiReport/2006/2006_EpiUpdate_Ru.pdf) UNAIDS/WHO AIDS Epidemic Update: December 2006 ]. Файл PDF, 2,7 MB
Баргирифта аз "https://tg.wikipedia.org/w/index.php?title=Пандемия&oldid=1453631"