Пандемияи панҷуми вабо
Пандемияи панҷуми вабо (инчунин пандемияи V вабо, англ. fifth cholera pandemic, англ. 1881–96 cholera pandemic) — таърихан панҷумин паҳншавии шадиди вабо ба масофаҳои дур берун аз ҳудудҳои анъанавии он дар Ҳиндустон мебошад, ки дар давоми солҳои 1881—1896 ба амал омадааст. Дар равиши ин пандемия табиати бактериявии вабо исбот гардида, барангезандаи он V. cholerae ҷудо карда шуд.
Паҳншавии пандемия
[вироиш | вироиши манбаъ]Бори аввал пандемия на дар Ҳиндустон, балки дар Миср оғоз ёфт. Маҳз дар он ҷо, дар Қоҳира, соли 1883 олими барҷастаи олмонӣ Роберт Кох аз ҷасади фавтидагони вабо кишти холиси вибриони ваборо ҷудо кард ва барангезандаи ин бемориро муфассал тавсиф намуд. Кох мушоҳидаҳои худро чунин баён кардааст:
 |
«Метавон тахмин кард, ки танҳо як қисми одамоне, ки дар хатари сироят қарор доранд, бемор мешаванд. Ва инҳо қариб ҳамеша одамоне мебошанд, ки қаблан аз ихтилоли ҳозима азият мекашиданд. Эҳтимол, бациллаҳо танҳо дар сурате метавонанд аз монеаи меъда гузаранд, ки дар меъда ягон тағйироти патологӣ мавҷуд бошад... Худи бациллаи вабо, агар онро аз хушк шудан муҳофизат кунанд, хуб зиёд мешавад. Дар муҳити моеъ вибриони вабо метавонад ҳафтаҳо зиндагӣ кунад ва сабзад. Танҳо дар ҳолати намӣ ин микробҳо метавонанд аз як мизбон ба мизбони дигар гузаранд ва фаъолона инкишоф ёбанд. …Ҳанӯз касе ду бор ба вабо гирифтор нашудааст — аз афташ, он масунияти устувор ба вуҷуд меорад». |  |
Дар давоми ин пандемия барангезандаи вабо ба Амрикои Ҷанубӣ низ расид. Дар Чили соли 1886, масалан, аз ин беморӣ 40 ҳазор сокин ба ҳалокат расид. Умуман, дар асри XIX аз вабо, бино ба баҳодиҳии гуногун, зиёда аз 10 миллион сокини Замин фавтидаанд.
Дар ин вақт олимони барҷаста вабоиро меомӯхтанд. Масалан, соли 1883 олими машҳури ҷаҳон Иля Илич Мечников бо ду ёвараш ба озмоиши худсирояткунӣ ҷуръат карданд. Бо ин роҳ ӯ мехост дурустии ақидаи Р. Кохро, ки вибриони кашфкардааш ин бемории даҳшатнокро ба вуҷуд меорад, тасдиқ кунад. Мечников ва Латами бемор нашуданд, аммо Жюпил на танҳо бемор шуд, балки дар ниҳоят аз вабо вафот кард. Соли 1888 микробиологи барҷаста Николай Федорович Гамалея дар худ ва ҳамсараш бехатарии ваксинаи пешниҳодкардаашро санҷид. Владимир Аронович Хавкин, дастпарвари Мечников, ба ҷаҳон ваксинаи зиддиваборо пешкаш кард, ки онро соли 1892 дар худ санҷида буд. Даниил Кириллович Заболотний ва Иван Григорьевич Савченко соли 1893 барои тасдиқи самаранокии ваксинаи даҳонӣ (оралӣ) кишти зиндаи вибриони ваборо нӯшиданд.
Дар Русия дар солҳои гуруснагии 1892-93 620 ҳазор бемор ба қайд гирифта шуд, ки нисфи онҳо вафот карданд.
Ошӯбҳои вабоӣ
[вироиш | вироиши манбаъ]Камшавии моеъ дар бадан ҳангоми вабои вазнин боиси он мегардад, ки дар давоми ним соат пас аз марг кашишхӯрии шадиди мушакҳо (пас аз марг) ба амал меояд. Дасту пойҳои ҷасад қат ё рост мешаванд. Ҷасад метавонад ба паҳлӯ гардад ва ҳатто нишинад. Азбаски дар он замонҳо, ки вабо одамонро ҳазорта-ҳазорта мекушт, дар баракҳои беморон ҷой намерасид, фавтидагонро зудтар дафн кардан мехостанд. Ҷасадҳоро ба аробаҳо бор карда, бо матоъ мепӯшонданд ва ба қабристон мебурданд. Одамони оддӣ, ки дар канори роҳ меистоданд, ҳаракати ҷасадҳоро дида, ба ваҳм меафтоданд. Маҳз ҳамин ҳолат боиси сар задани ошӯбҳои вабоӣ бо шиори: «Табибон одамони зиндаро гӯр мекунанд! Супориши ҳукуматро дар бораи кам кардани даҳони гуруснаҳо иҷро карда, мардумро заҳр медиҳанд!» мегардид.
Ошӯбҳое, ки дар давоми ду даҳсолаи охири асри XIX дар ҷануби Малороссия ва Русия рух доданд, ҷони 424 корманди тибро рабуданд. Онҳо танҳо аз ҷониби издиҳоми шӯришгарон пора-пора карда шуданд. Дар бетартибиҳо табақаҳои камбизоати аҳолӣ, ки аз сабаби карантинҳо ва қатъ шудани тиҷорат зарар дида буданд, инчунин баъзе фанатикҳои динӣ иштирок мекарданд.
Адабиёт
[вироиш | вироиши манбаъ]Hayes, J. N. (2005). Epidemics and Pandemics: Their Impacts on Human History. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO.
Інфекційні хвороби (підручник) (за ред. О. А. Голубовської). — Київ: ВСВ «Медицина», 2018.
Возианова Ж. И. Инфекционные и паразитарные болезни: В 3 т. — К.: Здоровье, 2008.