Сулҳсозӣ

Йохан Галтунг (1930—2024), муаллифи истилоҳи "сулҳсозӣ".

Сулҳсозӣ — фаъолиятест, ки пас аз анҷоми низоъи дохилӣ ё байналмилалӣ барои барқарор кардани пояҳои сулҳ анҷом дода мешавад. Он дастгирии амалҳо ва институтҳоеро дар бар мегирад, ки сулҳро тарғиб мекунанд, бастани созишномаҳо ва ташкили муошират байни душманони собиқ, баргузор ё назорати интихобот, барқарорсозии инфрасохтори шаҳрвандӣ ва барқарорсозии иқтисодиро дар бар мегирад.

Таърихи истилоҳ

Истилоҳи "сулҳсозӣ" ё "сулҳсозӣ пас аз низоъ" ҳамчун категория бори аввал дар асарҳои муҳаққиқи сулҳҷӯи норвегиягӣ Ҷ. Галтунг пайдо шудааст. Дар соли 1976, Ҷ. Галтунг ҳангоми омӯхтани роҳҳои бартараф кардани зӯроварӣ дар низоъ ё вазъиятҳои пас аз низоъ, се абзори асосиро муайян кард, ки барои ин мақсад пешбинӣ шудаанд: посдории сулҳ, пойдории сулҳ ва сулҳсозӣ.. Баъдан, ин истилоҳ ба ҳуҷҷатҳои расмии сиёсӣ ва дипломатии СММ ворид шуд. Аз ҷумла, он пурра дар "Рӯзномаи сулҳ"-и Дабири кулли СММ Б. Бутрос-Ғолӣ дар соли 1992 ташаккул ёфтааст.

Ин ҳуҷҷати сиёсӣ аввалин шуда байни «дипломатияи пешгирикунанда», ки барои пешгирии сар задани низоъ зарур аст; «сулҳсозӣ», вақте зарур аст, ки низоъ аллакай идома дорад ва бояд қатъ карда шавад; «сулҳсозӣ», ки барои ҷудо кардани тарафҳои даргир ва пешгирии аз нав сар задани зӯроварӣ дар фосилаи кӯтоҳмуддат ва миёнамуддат пешбинӣ шудааст; ва «сулҳсозӣ» фарқ гузошт. Охирин ҳамчун «консепсияи амал барои муайян ва дастгирии сохторҳое, ки барои мусоидат ба таҳким ва тақвияти сулҳ бо мақсади пешгирии такрори низоъ мусоидат мекунанд» .муайян карда шуд.

Маънои ин истилоҳ борҳо тағйир ёфтааст. Дар аввал, сулҳсозӣ ҳамчун маҷмӯи чораҳо барои аз хизмат хориҷ кардан ва дубора муттаҳид кардани низомиён ва амалӣ кардани гузариш ба мардумсолорӣ фаҳмида мешуд, ки пас аз он ногузир низоъҳое ба миён меоянд, ки метавонистанд бо роҳҳои сиёсӣ, на бо воситаҳои низомӣ ҳал карда шаванд. То охири солҳои 1990-ум, барномаи сулҳсозӣ ба таври назаррас васеъ ва амалӣ карда шуд.

Ҳадафҳо ва вазифаҳои асосии сулҳсозӣ

Ҳадафҳои асосии сулҳсозии баъди низоъ инҳоянд: 1) пешгирӣ аз дубора оғоз шудани зӯроварии ошкоро ва нигоҳ доштани сулҳи манфӣ, ки дар он зӯроварӣ қатъ шудааст, аммо сабабҳои аслӣ ва сохтории низоъ ҳалношуда боқӣ мемонанд ва 2) фароҳам овардани шароит барои барқарор кардани сулҳи мусбат ё устувор тавассути мусоидат ба оштӣ байни тарафҳои низоъ ва ҳалли сабабҳои аслии он.

Барои ноил шудан ба ин ҳадафҳо, раванди сулҳсозӣ ҳалли як қатор мушкилоти сиёсӣ ва техникиро дар бар мегирад, аз ҷумла: - ҷалби дастгирии ҷамъиятӣ барои созишномаи сулҳ - халъи силоҳ, аз кор озод кардан ва дубора муттаҳид кардани низомиён - ислоҳоти бахши амният, полис ва низоми адлия - кӯмак ба гурезагон ва гурезаи дохилӣ - барқарорсозии иқтисодӣ - ноил шудан ба оштии иҷтимоӣ байни гурӯҳҳои иҷтимоӣ, этникӣ ё динӣ - татбиқи ислоҳоти муассири сиёсӣ барои таъмини намояндагии баробари сиёсии гурӯҳҳои гуногуни иҷтимоӣ-сиёсӣ.

Барқарорсозии пас аз низоъ

Кӯшишҳои барқарорсозӣ аз навсозии сохторҳои иқтисодӣ, сиёсӣ ва иҷтимоиро дар бар мегиранд, ки барои эҷоди ҷомеъаи одилона ва камтар пур аз низоъ заруранд. Ҷанбаи иқтисодии ин раванд:

• - барқарорсозии инфрасохтори материалии вайроншуда,
• - нест кардани минаҳо,
• - таъмини дастрасии баробар ба захираҳои замин ва фароҳам овардани имкониятҳои иқтисодӣ ба табақаҳо ё гурӯҳҳои иҷтимоии маргиналӣ мебошад.

Аз ҷиҳати сиёсӣ:

• - барқарор ё таъсиси ниҳодҳои қудрати сиёсӣ ва ҷомеаи шаҳрвандӣ,
• - такмили низоми судӣ, муқаррар кардани волоияти қонун ва баргузории интихоботи одилона, баробар ва ошкоро зарур аст.
• - тадбири муҳим ислоҳоти конститутсионӣ ва дар ҳолати зарурӣ ҷорӣ намудани тақсимоти нави маъмурӣ-ҳудудӣ мебошад.

Оштии иҷтимоӣ

Ҷузъи дигари муҳими таҳкими сулҳи устувор мусолиҳа ва барқарорсозии иҷтимоию равонии гурӯҳҳои этникии даргир мебошад. Ҷанбаи калидии мусолиҳаи иҷтимоӣ татбиқи чораҳо барои ҳалли масъалаҳои адолати иҷтимоӣ ва масъулият тавассути таъсиси комиссияҳои махсуси ҳақиқат ва мусолиҳаи миллӣ, додани авф, гузаронидани мурофиаҳои судӣ нисбати ҷинояткорӣ ва ҷубронпулӣ барои ҷабрдидагон мебошад. Қисми муҳими раванди мусолиҳа барқарорсозии сохтори муносибатҳои иҷтимоӣ ва эътимоди байнишахсӣ тавассути эътирофи гуноҳи муштарак барои он чизе, ки рӯй додааст ва инкишофи хоҳиши муштарак барои гузариш аз воқеаҳои гузашта ба оянда мебошад.

Танқиди сулҳсозӣ

Танқиди асосии сулҳсозӣ дар он аст, ки сулҳсозӣ ҳамчун парадигма бар арзишҳои либералӣ асос ёфтааст . . Бо ҳадафи эҷоди " ҷаҳони либералӣ ", ки бар мардусолорӣ, иқтисоди бозорӣ ва дигар унсурҳои "давлатдории муосир" асос ёфтааст, консепсияи мавҷудаи сулҳсозӣ ба манфиатҳои кишварҳои ҷаҳонии Шимол ва кишварҳои ҷаҳони Ғарб, бахусус, хизмат мекунад. Бо назардошти ин равиш, сулҳсозӣ ҳамчун абзори ҳукмронӣ ва зуҳуроти неоколониализм ба назар мерасад..

Адабиёт

• Чандлер Д. Сохтмони давлатии байналмилалӣ. Рушди идоракунии пас аз либералӣ. Лондон; Ню Йорк, 2010.
• Четейл В. Муқаддима: Сохтани сулҳ пас аз низоъ - норавшанӣ ва ҳувият // Сохтани сулҳ пас аз низоъ: Луғат. Ню Йорк, 2009.
• Доббинс Ҷ., Ҷонс С., Крейн К., ДеГрасс Б. Дастури шурӯъкунандагон оид ба бунёди миллат. Санта Моника ва ғайра, 2007.
• Рамсботам О., Вудхаус Т., Миалл Х. (2006). Ҳалли муноқишаҳои муосир. Пешгирӣ, идоракунӣ ва табдили муноқишаҳои марговар. Кембриҷ: Нашриёти Донишгоҳи Кембриҷ. 399 саҳ.
• Ратнер С. Нирӯҳои нави сулҳҷӯёнаи СММ. Ҷойгоҳи сохтмон дар заминҳои низоъ пас аз ҷанги сард. Ню Йорк, 1995.

Доир ба Тоҷикистон

• Усмонов И.К. Миростроительство в Таджикистане. Душанбе, 2006. 160 с.
• Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединенных Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (на примере Республики Таджикистан). Душанбе, 2020. 115 с.