Такламакон

Такламакон ( чинии сунатӣ: 塔克拉瑪干沙漠, сода: 塔克拉玛干沙漠, пинйин: Tǎkèlāmǎgān Shāmò , уйғ. تەكلىماكان قۇملۇقى, Тәклимакан қумлуқи , уйғурӣ. вом аз арабӣ : takla аз ترك тарк "таркидан, партофтан" ва уйғурӣ макони "бом, манзил", яъне " ҷойи партофташуда, беодам " ) — бузургтарин биёбони кишвари Чин ва ҳаҷдаҳумин биёбони бузурги ҷаҳон ва дувумин саҳрои равони ҷаҳон аст. Беш аз 80%-и он шомили тепаҳои Шанӣ равон аст.

Ду шохаи аслии ҷодаи абрешим аз канораи шимолӣ ва канораи ҷанубии Такламакон мегузашт. Номи такламаконро дигаргуншудаи таркиби форсии «тарки макон» ба маънии макони матрука донистаанд^[1]. Ба гуфтаи муҳаққиқи уйғур Турдӣ Матурсун Коро, номи Такламкаон аввалин бор ба сурати «тарки макон» дар китобе ба номи «Таворихи мускиюн» зикр шудааст, ки соли 1867 дар Хутан навишта шудааст^[2].

Ҷуғрофиё

Ин биёбон дар ғарби Чин, дар устони Син Кёнг ва дар ҳавзаи обрези Торим ва ғарби биёбони Габӣ воқеъ шудааст. Масоҳати Такламакон 270 ҳазор километри мураббаъ, дарозои он ҳазор километр ва паҳнои он 400 километр аст. Биёбони Такламакон бо масоҳати 465٬000 километр мураббаъ дар иёлати Син Кёнги Чин (шимоли ғарбии ин кишвар) воқеъ шудааст. Саҳрои Такламакон дар маркази як ҳавзаи ҷанубии минтақаи Син Кёнг қарор дорад.

Ҳастаи аслии Такламаконро тепаҳои шинҳои равон ташкил медиҳанд, ки риштаҳое аз воҳаҳо дар гирдогирди он қарор гирифтаанд. Дар маркази саҳро ҳудуди 60 рӯз дар сол бод бо дараҷаи бештар аз 10 дараҷа мевазад.

Шаҳрҳои аслии воҳаи Талкамакон, ки аз обҳои кӯҳҳои перомуни ин биёбон обёрӣ мешаванд, иборатанд аз: Кошғар, Хутан, Ёрканд, Нё дар ҷануб, Кӯча ва Турфон дар шимол ва Лулон ва Дунҳвонг (Дувон дар забони суғдӣ) дар Шарқ.

Чин ду бузургроҳи арзӣ аз миёни ин биёбон сохтааст. Бузургроҳи биёбонии Торим шаҳрҳои Хутан ва шаҳристонт Бугурро ба ҳам муттасил мекунад ва масири вилояти худмухтори Бойонғул Муғул ба шаҳри Чорқилиқ низ дар шарқи биёбон убур мекунад.

Иқлим

Ба далели қарор гирифтан дар сояи борони Ҳимолой, биёбони Такламакон дорои иқлими биёбонии сард аст. Наздикии нисбии он бо тӯдаи ҳавоҳои сард ва бисёр сарди Сибир сабаб шудааст, ки дамои ин минтақа дар замистон ба шиддат поин биёяд ва гоҳ ба камтар аз −20 дараҷа бирасад, дар ҳоле ки дамои тобистонҳо метавонад то 40 дараҷа афзоиш ёбад. Дар ҷараёни тӯфонҳои замистонии соли 2008 барои нахуст дар таърих сабтшуда, гузориш шуд, ки саросари биёбони Такламакон бо лояи нозук аз барф ба захомати 4 сантиметр пӯшида шуда буд ва дамо дар бархе истгоҳҳои ҳавошиносӣ ба −26٫1 дараҷа расид.