Ҷаҳиш ба мӯҳтаво

Тамаддун

Вироиши пайвандҳо
Мавод аз Википедиа — донишномаи озод

Тамаддун (ар. تمدن‎) (лот. civitas) (фр. civilisé) — ҳар ҷомеъаи печида, ки дорои сохторҳои якҷонишинӣ, табақабандии иҷтимоӣ, шакле аз мудирият, сомондиҳии иҷтимоӣ ва сомонаи намодини иртиботӣ монанди дастгоҳи навишторӣ (хат) бошад.[1][2][3][4]

Тамаддуни бостонии шумериён дар Байнаннаҳрайн қадимтарин тамаддуни ҷаҳон ба шумор меравад, ки тақрибан аз соли 4000 то милод оғоз ёфтааст; дар ин тасвир (тақр. 2500 то милод) нақшҳои гуногуни иҷтимоӣ дар ҷомеаи шумерии Ур нишон дода шудаанд.

Тамаддунҳо одатан дар гирди маҳалҳои зичи аҳолинишин ташкил меёбанд ва ба иерархия-ҳои каму беш сахти табақаҳои иҷтимоӣ бо тақсимоти меҳнат ҷудо мешаванд. Аксаран элитаи ҳоким ва аҳолии зердасти шаҳрӣ ва деҳотӣ мавҷуд аст, ки бо кишоварзии фишурда, кӯҳканӣ, истеҳсоли хурдҳаҷм ва тиҷорат машғуланд. Тамаддун қудратро мутамарказ намуда, назорати инсонро бар табиат ва ҳам бар дигар инсонҳо густариш медиҳад.[5] Тамаддунҳо бо кишоварзии рушдёфта, меъморӣ, зерсохтор, пешрафти технологӣ, асъор, андозбандӣ, танзим ва тахассусёбии меҳнат тавсиф мешаванд.[6]

Торихи Чин яке аз қадимтарин тамаддунҳои ҷаҳон аст, ки аз асри XXI то милод оғоз ёфта, то имрӯз идома дорад.

Дар таърих, тамаддун аксар вақт ҳамчун шакли бузургтар ва «пешрафтатар»-и фарҳанг дарк мешуд ва ба таври ғайримустақим дар муқоиса бо фарҳангҳои хурдтар ё ба шакле он давра «суст» қарор мегирифт,[7][8][9][10] ҳатто дар дохили худи тамаддунҳо ва дар тӯли таърихи онҳо. Ба таври умум, тамаддун дар муқоиса бо ҷомеъаҳои қабилавии ғайримарказӣ, аз ҷумла фарҳангҳои кӯчиёни чорводор, ҷомеъаҳои неолитӣ ё шикорчӣ-гирдоваранда қарор дода мешавад.

Калимаи тамаддун (civilization) ба вожаи лотинии лот. civitas ё «шаҳр» иртибот дорад. Чунонки National Geographic Society шарҳ медиҳад: «Аз ин рӯ, таърифи соддатарини вожаи civilization — “ҷомеъае, ки аз шаҳрҳо иборат аст” мебошад.»[11]

Пайдоиши аввалини тамаддунҳо одатан бо марҳилаҳои охирини инқилоби замони неолитӣ дар Осиёи Ғарбӣ вобаста дониста мешавад, ки бо равандҳои нисбатан босуръати инқилоби шаҳрӣ ва ташаккули давлат анҷом меёбад — рушде сиёсӣ, ки бо зуҳури элитаи ҳоким иртибот дорад.

Таърихи мафҳум

[вироиш | вироиши манбаъ]

Вожаи англисии civilization аз калимаи фаронсавии фр. civilisé («тамаддунёфта») сарчашма мегирад, ки худ аз («шаҳрӣ», «мадании шаҳрвандӣ») баромадааст ва бо лот. civis («шаҳрванд») ва лот. civitas («шаҳр») иртибот дорад.[12]

Асари бунёдии назариявӣ дар ин замина китоби Норберт Элиас бо номи Раванди тамаддун (1939) мебошад, ки дар он тағйири меъёрҳои иҷтимоӣ аз ҷомеъаи дарбории асримиёнагӣ то давраи аввали замони нав таҳлил мешавад. Ин асар то имрӯз таъсиргузортарин таҳқиқоти сотсиологӣ дар мавзӯъ ба шумор меравад ва адабиёти густурдаи дуюмдараҷаро ба вуҷуд овардааст. Аз ҷумла, Ҳанс Петер Дюрр онро дар як кори бузург (панҷ ҷилд, 3500 саҳифа, солҳои 1988–2002) шадидан интиқод кард. Элиас, ки он замон ба синни хеле боло расида буд, як сол пеш аз вафоташ ба ин интиқодҳо ҷавоб дод. Соли 2002 худи Дюрр аз ҷониби Михаэл Ҳинтс дар асари хеш танқид шуд, ки иддао мекард интиқоди Дюрр ба туҳмат ва бадномсозии Элиас бар асоси меъёрҳои ифротии дурустии сиёсӣ баробар аст.[13]

Дар китоби The Philosophy of Civilization (1923), Алберт Швайтсер ду дидгоҳро шарҳ медиҳад: яке комилан моддигароӣ ва дигаре моддӣ-ахлоқӣ. Ба ақидаи ӯ, буҳрони ҷаҳонӣ аз он сар мезанад, ки инсоният мафҳуми ахлоқии тамаддунро аз даст додааст, яъне «маҷмӯи тамоми пешрафтҳое, ки инсон дар ҳама соҳаҳо ба даст овардааст, ба шарте ки ин пешрафт ба такомули маънавии шахсиятҳо мусоидат кунад».

The End of Dinner аз ҷониби Jules-Alexandre Grün (1913). Зуҳури одоби дастархон ва дигар шаклҳои этика ва худназораткунӣ ҳамчун хоси ҷомеаи «тамаддунёфта» дар китоби Норберт Элиас The Civilizing Process (1939) баррасӣ мешавад.

Вожаҳои вобаста ба ин мафҳум, ба мисли “civility”, дар миёнаи асри XVI пайдо шуданд. Исми абстрактии “civilization” ба маънои «ҳолати тамаддунёфта» дар солҳои 1760-ум, боз ҳам аз фаронсавӣ, ба истифода даромад. Аввалин истифодаи маълуми он дар фаронсавӣ соли 1757 аз ҷониби Виктор де Рикетӣ, маркизи Мирабо сабт шудааст, дар ҳоле ки аввалин истифода дар англисӣ ба Адам Фергюсон нисбат дода мешавад. Ӯ дар асари соли 1767-и худ Essay on the History of Civil Society навишта буд: «На танҳо фард аз кӯдакӣ то камол мерасад, балки худи навъи инсонӣ низ аз дуруштӣ ба сӯи civilisation ҳаракат мекунад».[14] Аз ин рӯ, ин вожа дар муқобили варварӣ ё дағалгароӣ қарор дода мешуд ва бо ҷустуҷӯи фаъолонаи пешрафт хоси Давраи Маърифат пайваст буд.

Дар охири асри XVIII ва аввали асри XIX, махсусан дар замони Инқилоби Фаронса, «civilization» танҳо дар шакли ягона истифода мешуд ва ба пешрафти куллии инсоният ишора мекард. Ин истифода то имрӯз дар забони фаронсавӣ боқӣ мондааст. Истифодаи “civilizations” ҳамчун исми шуморашаванда дар асри XIX гоҳ-гоҳ дида мешуд, вале танҳо дар нимаи дуюми асри XX ба таври густарда роиҷ гардид, гоҳе танҳо ба маънои фарҳанг истифода мешуд.[15] Танҳо дар ҳамин маънои умумӣ метавон аз «тамаддуни асримиёнагӣ» сухан гуфт, ки дар маънои Элиас як зидмаъно (оксюморон) мебуд. Баробар донистани мафҳумҳои «тамаддун» ва «фарҳанг» баҳсбарангез буда, одатан рад карда мешавад, зеро на ҳама шаклҳои фарҳангро метавон тамаддун номид.[16]

Аллакай дар асри XVIII тамаддун ҳамеша ҳамчун пешрафт арзёбӣ намешуд. Яке аз фарқиятҳои муҳими таърихӣ байни фарҳанг ва тамаддун дар навиштаҳои Жан-Жак Руссо, махсусан дар асари ӯ , дида мешавад. Дар ин ҷо тамаддун, ки бештар оқилона ва иҷтимоист, бо табиати инсон комилан мувофиқ нест ва «комил будани инсон танҳо тавассути бозгашт ё наздик шудан ба ягонагии табиии пешазоқилона имконпазир аст». Аз ин дидгоҳ, махсусан дар Олмон, равиши нав шакл гирифт — нахуст аз ҷониби Иоҳанн Готфрид Ҳердер ва баъдтар аз ҷониби файласуфоне чун Киркегор ва Нитше. Тибқи ин назар, фарҳангҳо ҳамчун организмҳои табиӣ дида мешаванд, дар ҳоле ки тамаддун, бо вуҷуди пешрафти моддӣ, ғайритабиӣ буда, бо «иллатҳои ҳаёти иҷтимоӣ» чун маккорӣ, риёкорӣ, ҳасад ва ҳарисӣ пайваст аст.[17] Дар замони Ҷанги ҷаҳонии дувум, Лео Штраус, ки аз Олмон гурехта буд, дар Ню-Йорк изҳор дошт, ки ҳамин дидгоҳ нисбат ба тамаддун заминаи натсизм, милитаризми олмонӣ ва нигилизм шудааст.[18]

Ҳамчунин нигаред

[вироиш | вироиши манбаъ]

Эзоҳ

[вироиш | вироиши манбаъ]
  1. ↑ Haviland, William; et al. (2013). Cultural Anthropology: The Human Challenge. Cengage Learning. p. 250. ISBN 978-1-285-67530-5. Archived from the original on 13 July 2019. Retrieved 20 June 2015.  Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  2. ↑ Fernández-Armesto, Felipe (2001). Civilizations: Culture, Ambition, and the Transformation of Nature. Simon & Schuster. ISBN 978-0-7432-1650-0. Archived from the original on 1 April 2021. Retrieved 20 June 2015.  Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  3. ↑ Boyden, Stephen Vickers (2004). The Biology of Civilisation. UNSW Press. pp. 7–8. ISBN 978-0-86840-766-1. Archived from the original on 30 December 2016. Retrieved 20 June 2015.  Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  4. ↑ Solms-Laubach, Franz (2007). Nietzsche and Early German and Austrian Sociology. Walter de Gruyter. pp. 115, 117, 212. ISBN 978-3-11-018109-8. Archived from the original on 30 December 2016. Retrieved 20 June 2015.  Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  5. ↑ Mann, Michael (1986). The Sources of Social Power 1. Cambridge University Press. pp. 34–41. 
  6. ↑ Morris, Ian (2013). The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations. Princeton: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-15568-5. Archived from the original on 29 May 2023. Retrieved 29 May 2023.  Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  7. ↑ Adams, Robert McCormick (1966). The Evolution of Urban Society. Transaction Publishers. p. 13. ISBN 978-0-202-36594-7. Archived from the original on 30 December 2016. Retrieved 20 June 2015.  Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  8. ↑ Wright, Ronald (2004). A Short History anthropological. House of Anansi Press. ISBN 978-0-88784-706-6. 
  9. ↑ Llobera, Josep (2003). An Invitation to Anthropology. Berghahn Books. pp. 136–137. ISBN 978-1-57181-597-2. Archived from the original on 30 December 2016. Retrieved 20 June 2015.  Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  10. ↑ Bolesti, Maria (2013). Barbarism and Its Discontents. Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-8537-2. Archived from the original on 21 November 2023. Retrieved 20 June 2015.  Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  11. ↑ Civilizations(англ.). National Geographic Education. National Geographic Society (20 May 2022).
  12. ↑ Sullivan, Larry E. (2009). The SAGE Glossary of the Social and Behavioral Sciences (in англисӣ). SAGE Publications. p. 73. ISBN 978-1-4129-5143-2. Archived from the original on 30 December 2016. Retrieved 20 June 2015.  Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  13. ↑ Шаблон:Cite magazine
  14. ↑ Ба нақл аз Эмил Бенвенист, фр. Civilisation. Contribution à l'histoire du mot, 1954, нашршуда дар фр. Problèmes de linguistique générale, Éditions Gallimard, 1966, саҳ. 336–345.
  15. ↑ "Civilization" (1974), Encyclopædia Britannica, 15th ed.
  16. ↑ (1950) «Some Distinctions between Culture and Civilization as Displayed in Sociological Literature». Social Forces 28 (3): 240–250. doi:10.2307/2572007.
  17. ↑ Velkley, Richard (2002). "The Tension in the Beautiful: On Culture and Civilization in Rousseau and German Philosophy". Being after Rousseau: Philosophy and Culture in Question. The University of Chicago Press. pp. 11–30. 
  18. ↑ "On German Nihilism" (1999, лексияи аслии соли 1941).

Пайвандҳои беруна

[вироиш | вироиши манбаъ]
Логотипи Викилуғат
Логотипи Викилуғат
Викилуғат дорои мақола бо номи «тамаддун» аст
Баргирифта аз "https://tg.wikipedia.org/w/index.php?title=Тамаддун&oldid=1450786"