Ҷаҳиш ба мӯҳтаво

Тарзи ҳаёти солим

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод

Тарзи ҳаёти солим (ТҲС) — тарзи ҳаёти инсон, ки барои ҳифзи саломатӣ ва коҳиш додани хатари бемориҳои ғайрисироятӣ (БҒС) тавассути назорат бар омилҳои рафтории хатар мусоидат мекунад[1].

Тарзи ҳаёти солим дасткашӣ аз тамоку, истеъмоли машрубот ва дигар маводи нашъаовар, ғизои оқилона, фаъолияти ҷисмонӣ (машқҳои ҷисмонӣ, варзиш ва ғайра), таҳкими саломатии равонӣ ва дигар чораҳои солимгардониро дар бар мегирад[1].

Принсипҳои тарзи ҳаёт одатан дар синни ҷавонӣ гузошта мешаванд, бинобар ин барои ташаккули тарзи ҳаёти солим тарғиби он дар ин синну сол муҳим аст — одатҳои дар ҷавонӣ ташаккулёфта аксар вақт дар даврони калонсолӣ низ боқӣ мемонанд[2].

Ҷанбаҳои калидии тарзи ҳаёти солим

[вироиш | вироиши манбаъ]

Созмони ҷаҳонии тандурустӣ қайд мекунад, ки бемориҳои ғайрисироятӣ дар 70 % ҳолатҳо сабаби марги бармаҳал мегарданд, бинобар ин таҳкими саломатӣ, ки қисми муҳими он тарзи ҳаёти солим мебошад, кори муҳим аст. СҶТ густариши хадамоти кумаки аввалияи тиббию санитарӣ-ро, ки ба ниёзҳои мардум нигаронида шудаанд ва илова бар расонидани кумаки тиббӣ, пеш аз ҳама ба ташаккули тарзи ҳаёти солим ва пешгирии бемориҳои ғайрисироятӣ равона шудаанд, зарур мешуморад[3].

Ҷанбаҳои муҳимтарини тарзи ҳаёти солим ибораанд аз:

даст кашидан аз тамокукашӣ;

даст кашидан аз машрубот ва дигар маводи нашъаовар;

ғизои солим;

фаъолияти ҷисмонӣ, даст кашидан аз тарзи ҳаёти нишаста.

Ба тарзи ҳаёти носолим ва ҳамзамон ба омилҳое, ки хатари бемориҳои ғайрисироятро зиёд мекунанд, инҳо дохил мешаванд: ғизои нодуруст, тарзи ҳаёти камҳаракат (сатҳи пасти фаъолияти ҷисмонӣ), тамокукашӣ, сӯиистеъмоли машрубот, истеъмоли аз ҳад зиёди кофеин (қаҳва, чой, нӯшокиҳои энергетикӣ), реҷаи номунтазами хоб[1][2], инчунин муқовимати номутобиқат ба стрессҳо[1].

Тарзи ҳаёт ва саломатӣ

[вироиш | вироиши манбаъ]

Тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки тарзи ҳаёти солим метавонад боиси афзоиши назарраси давомнокии умр гардад. Тадқиқот дар Германия нишон дод, ки ТҲС бо афзоиши давомнокии умри интизорӣ пас аз 40-солагӣ ба андозаи 13—17 сол алоқаманд аст[4]. Тадқиқот дар Иёлоти Муттаҳидаи Амрико аз афзоиши давомнокии умри интизорӣ пас аз 50-солагӣ ба андозаи 12-14 сол шаҳодат медиҳад[5].

Тарзи ҳаёт ва саломатии репродуктивӣ

[вироиш | вироиши манбаъ]

Фарбеҳӣ, истеъмоли тамоку ва машрубот, нӯшокиҳои газноки дорои кофеин (вале на чой, қаҳва ва какао)[6] ба саломатии репродуктивӣи мардон таъсири манфӣ мерасонанд[7]. Истеъмоли машрубот, тамокукашӣ ва таъсири дуди дуввумдараҷаи тамоку ҳангоми ҳомиладорӣ хатари мушкилотро дар давраи ҳомиладорӣ, аз ҷумла исқоти ҳамли стихиявиро зиёд мекунанд[8], инчунин боиси осеби КДН-и ҳам модар ва ҳам кӯдак мегарданд[9].

Даст кашидан аз тамоку

[вироиш | вироиши манбаъ]

Оқибати тамокукашӣ кӯтоҳ шудани давомнокии умр ба ҳисоби миёна 10 сол мебошад[4][10][11][12]. Истеъмоли тамоку дар Русия бо афзоиши хатари марг дар байни мардони тамокукаш нисбат ба ғайритамокукашҳо 1,6 баробар алоқаманд аст, дар ин сурат 23 % марг дар байни мардон ба тамокукашӣ вобаста мебошад[13].

Аз талафоти тамокукашӣ 48 % марг ба бемориҳои дилу раг ва метаболикӣ, 33 % ба бемориҳои онкологӣ, 18 % ба бемориҳои нафас ва 1 % ба дигар сабабҳо рост меояд[14].

Тамокукашӣ хатари маргро зиёд мекунад:

аз бронхит ва эмфизема 12 баробар,

аз омосҳои бадсифати нои нофас, шуш, бронхҳо дар байни мардон 23 баробар ва дар байни занон 13 баробар,

аз омосҳои бадсифати лаб, ковокии даҳон, ҳалқ — 5—11 баробар,

аз саратони сурхноӣ — 7 баробар[15].

Даст кашидан аз тамоку боиси беҳбудии назарраси саломатӣ мегардад, аз ҷумла:

пас аз 0,5-3 моҳ гардиши хун беҳтар шуда, нишондиҳандаҳои функсионалии системаи нафас зиёд мешаванд;

пас аз 1-9 моҳ сурфа ва душвории нафас кам шуда, функсияи эпителияи мижгонакдор (мижгонакҳо) барқарор мешавад ва осебпазирӣ ба сироятҳои бронху шуш коҳиш меёбад;

пас аз 1 соли даст кашидан аз тамокукашӣ хатари бемории ишемикии дил 2 баробар кам мешавад;

аллакай пас аз 2 соли даст кашидан, эҳтимолияти сактаи мағзӣ метавонад то сатҳи муқаррарӣ — мисли шахсоне, ки ҳеҷ гоҳ тамоку накашидаанд, коҳиш ёбад;

пас аз 5 сол хатари инкишофи саратони ковокии даҳон, гулӯ, сурхноӣ ва масона ду баробар кам мешавад. Дар заноне, ки тамокукаширо партофтаанд — хатари саратони гарданаи бачадон то сатҳи шахсони ғайритамокукаш коҳиш меёбад;

пас аз 10 сол хатари марг аз саратони шуш ду баробар (нисбат ба онҳое, ки тамокукаширо идома медиҳанд) кам шуда, эҳтимолияти саратони ҳалқ ва ғадуди зери меъда паст мешавад;

пас аз 15 сол хатари бемории ишемикии дил ба ҳамон сатҳе бармегардад, ки дар шахсони ҳеҷ гоҳ тамоку накашида мавҷуд аст[16].

Илова бар ин, коҳиши хатари диабет, афзоиши таҳаммулпазирӣ ба бори ҷисмонӣ, беҳтар шудани ҳолати умумӣ, афзоиши қобилияти ҷинсӣ дар мардон ва беҳтар шудани функсияи репродуктивӣ дар занон мушоҳида мешавад. Таъсири солимгардонӣ ҳангоми даст кашидан аз тамокукашӣ дар ҷавонӣ бештар аст, вале дар ҳар синну сол даст кашидан имкон медиҳад, ки солҳои умри дар сурати идомаи тамокукашӣ талафшаванда ҳифз карда шаванд.

Аксарияти онҳое, ки тамокукаширо партофтаанд, ин корро мустақилона бидуни дастгирии пизишкон ё табобати доруворӣ анҷом додаанд[17]. Эҳтимолияти муваффақияти ҳар як кӯшиши алоҳидаи партофтани тамокукашӣ ба ҳисоби миёна ҳудуди 7,3 %-ро ташкил медиҳад[18].

Табобати вобастагии никотинӣ, аз ҷумла табобати доруворӣ ва шаклҳои гуногуни дастгирии равонию иҷтимоӣ, эҳтимолияти даст кашидан аз тамокуро зиёд мекунад.

Истеъмоли сигаретҳои электронӣ-ро наметавон ба тарзи ҳаёти солим нисбат дод, зеро он хатари сактаи дилро зиёд мекунад[19].

Даст кашидан аз истеъмоли машрубот

[вироиш | вироиши манбаъ]

Бино ба маълумоти Созмони ҷаҳонии тандурустӣ, истеъмоли аз ҳад зиёди машрубот омили сабабгори беш аз 200 халалдоршавии саломатӣ мебошад, ки бо бемориҳо ва ҷароҳатҳо алоқаманданд[20]. СҶТ сӯиистеъмоли машруботро ҳамчун истеъмоли беш аз 60 мл этаноли холис (спирти этилӣ) барои мардон ва беш аз 50 мл барои занон дар як нишаст ҳадди ақал як бор дар як моҳ муайян мекунад[21]. 50-60 мл этанол ба 125—150 мл арақ, 417—500 мл шароб ё 1,1-1,3 л пиво баробар аст.

Истеъмоли машрубот на танҳо сабаби фавти зиёд, балки боиси беморшавӣ[20], ҷинояткорӣ, осеббардорӣ, садамаҳои нақлиётӣ, хушунати хонаводагӣ ва маишӣ мебошад. Истеъмоли машрубот хатари инкишофи саратони гулӯ, даҳон, сина, меъда, рӯдаи ғафс, рӯдаи рост, ҷигар[22], инчунин ҷароҳатбардорӣ, сиррози ҷигар[23], панкреатит ва ниҳоят инкишофи вобастагии спиртӣ (алкоголизм)-ро зиёд мекунад.

Дар ҳоли ҳозир дар мавриди он ки оё вояҳои хурди машрубот таъсири кардиопротекторӣ (ҳифзи дил) доранд, баҳсҳо идома доранд[24]. Мунтақидони «таъсири кардиопротекторӣ»-и вояҳои хурди машрубот қайд мекунанд, ки ин метавонад натиҷаи мавҷуд будани одамони дорои саломатии бад дар зери гурӯҳҳои ғайримашруботхор бошад, инчунин одамоне, ки бо сабаби мушкилоти саломатӣ нӯшиданро партофтаанд. Баъзе тадқиқотҳо инро тасдиқ мекунанд[25].

Як қатор ташкилотҳои тиббӣ тавсия медиҳанд, ки онҳое, ки машрубот истеъмол намекунанд, ба истеъмоли он шурӯъ накунанд ва ҳушдор медиҳанд, ки нишондиҳандаҳои фавти камтар дар байни «мӯътадилнӯшон» нисбат ба хушёрон набояд ҳамчун натиҷаи таъсири муфиди вояҳои мӯътадили машрубот маънидод карда шавад[26][27].

Бо афзоиши истеъмоли машрубот аз ҷониби инсон беш аз 30 мл дар як рӯз, хатари марг, пеш аз ҳама аз сабабҳои беруна ва бемориҳои дилу раг ба таври назаррас зиёд мешавад. Онҳое, ки беш аз 100 мл этанолро дар як вақт (250 мл арақ, 0,83 л шароб, 2,2 л пиво) истеъмол мекунанд, дар минтақаи хатари хеле баланд қарор доранд. Вояи марговари машрубот вобаста ба хусусиятҳои фардии инсон (ҷинс, синну сол ва ғайра) 200—400 мл этанолро ташкил медиҳад, ки дар як нишаст нӯшида шудааст.

Надида гирифтани зарари истеъмоли ҳаҷми зиёди машрубот дар як вақт боиси фоҷиаҳо мегардад. Масалан, соли 2003 яке аз мағозаҳо дар Волгодонск озмуне ташкил кард, ки мақсади он дар муддати кӯтоҳ нӯшидани миқдори ҳарчи бештари арақ буд. Яке аз иштирокчиён, ки 1,5 л арақ нӯшида буд, вафот кард ва панҷ иштирокчии дигар ба эҳёгарӣ (реаниматсия) фиристода шуданд[28].

Истеъмоли машрубот дар шакли суррогатҳои ниҳоят сахт — одеколонҳо, воситаҳои тозакунӣ, нимпайкарҳои доруворӣ махсусан хатарнок аст[29].

Барои кишварҳои Аврупои Шарқӣ навъи хатарноктарини истеъмоли машрубот хос аст, ки дар он қисми зиёди истеъмолро нӯшокиҳои спиртии сахт ташкил медиҳад ва ин боиси сатҳи баланди талафот аз машрубот мегардад[30][31][32]. Миқёси мушкилотро маълумоти алоҳидаи экспертизаи судию тиббии Русия нишон медиҳад: дар байни фавтидагон миқдори зиёди машрубот дар моеъҳои биологӣ дар Курск — 29 % мардон, 9 % занон (соли 1991); дар Ижевск — 47 % мардони 20−55 сола (охири солҳои 1990); дар Барнаул — 53 % мардон, 42 % занон (солҳои 1990—2004) мавҷуд буд[33]. Ҳамин тариқ, коҳиши истеъмоли машруботи сахт барои кишварҳое, ки он омили асосии фавти мардони синни қобили меҳнат мебошад, бояд яке аз ҳадафҳои асосии сиёсат дар соҳаи тандурустии ҷамъиятӣ бошад.

Ғизои солим

[вироиш | вироиши манбаъ]

Ғизои солим воситаи муҳимтарини пешгирии инкишофи як қатор бемориҳои ғайрисироятӣ мебошад ва ба афзоиши давомнокии умри солим мусоидат мекунад[4][5].

Фарбеҳӣ омили хатари инкишофи чунин бемориҳо ба монанди диабет, бемориҳои дилу раг, бемориҳои ҷигар, халтаи талха, сурхноӣ[34], халалдоршавии гормоналӣ, аз ҷумла синдроми поликистози тухмдонҳо ва гипогонадизм[35], халалдоршавии системаи такяву ҳаракат, аз ҷумла остеоартроз, ва баъзе бемориҳои онкологӣ (саратони эндометрия, ғадуди сина, тухмдон, простата, ҷигар, халтаи талха, гурда ва рӯдаи ғафс ва ғайра[36]) мебошад.

Дар синни ҷавонӣ ва миёна вазни зиёдатӣ ва фарбеҳӣ бо афзоиши фавт аз ҳама сабабҳо алоқаманданд[37]. Дар синну соли калонтар (пас аз 70-солагӣ) камвазнӣ ва фарбеҳии дараҷаи 2-юм ва болотар бо афзоиши фавт алоқаманданд, дар ҳоле ки вазни муқаррарӣ ва фарбеҳии дараҷаи 1-ум бо сатҳи оптималии саломатӣ («парадокси фарбеҳӣ») алоқаманд мебошанд[34].

Парҳезҳо

[вироиш | вироиши манбаъ]

Парҳезҳои ғизои солим бо коҳиши назарраси хатари фавт аз ҳама сабабҳо (ба андозаи 22 %), бемориҳои қалбу раг (22 %), саратон (15 %) ва диабети қанди навъи 2-юм (22 %) алоқаманд мебошанд[38].

Маҳсулоти ғизои солим

[вироиш | вироиши манбаъ]

Асоси ғизои солим — истеъмоли зиёди ғизоҳои гуногуни растанӣ мебошад. Бисёр моддаҳое, ки дар ғизои растанӣ мавҷуданд, дорои хусусиятҳои антиоксидантӣ ва зиддиилтиҳобӣ буда, аз пайдоиши лахтаҳои хун (тромбҳо) пешгирӣ мекунанд, фишори хун, фаъолияти ферментҳоро танзим менамоянд, сатҳи глюкоза-ро дар хун муътадил месозанд, профили липидиро ислоҳ мекунанд, ба экспрессияи генҳо ва роҳҳои сигналӣ таъсир мерасонанд, ҳолати миокард-ро беҳтар менамоянд ва инчунин ба баъзе биомаркерҳои алоқаманд бо бемориҳои дилу раг таъсир мегузоранд[39].

Мета-таҳлилҳои тадқиқотҳои когортӣ нишон доданд, ки истеъмоли гурӯҳҳои алоҳидаи маҳсулоти ғизоӣ бо коҳиши хатари фавт аз ҳама сабабҳо алоқаманд аст, аз ҷумла маҳсулоти дорои миқдори зиёди нахҳои ғизоӣ (нахи ғизоӣ)[40][41], аз он ҷумла сабзавот, меваҷот[42] (пеш аз ҳама тару тоза, на консервшуда), мағзият[43], лӯбиёгиҳо, маҳсулоти ғалладонагии яклухт[44][45], инчунин моҳӣ[46], равғани зайтун[47] ва истеъмоли мӯътадили маҳсулоти ширии турш[48].

Тадқиқотҳо, аз ҷумла дар Русия[49], нишон медиҳанд, ки истеъмоли қаҳва, аз ҷумла бекофеин, бо коҳиши фавт аз ҳама сабабҳо алоқаманд аст[50].

Маҳсулоти ғизоӣ, ки ҳангоми истеъмоли мӯътадил муфиданд

[вироиш | вироиши манбаъ]

Тадқиқотҳои клиникӣ ва эпидемиологӣ нишон медиҳанд, ки маҳсулоти бой аз какао хатари бемориҳои қалбу рагро коҳиш медиҳанд, зеро какао дорои миқдори зиёди полифенолҳо, махсусан флавоноидҳо мебошад[51][52][53]. Истеъмоли шоколади талх метавонад ба эҳсоси серӣ ва коҳиши калориянокии ғизо мусоидат кунад[54]. Ҳамзамон, истеъмоли беш аз ҳадди конфетҳои шоколадӣ бо афзоиши вазни бадан алоқаманд аст[55], вале бидуни афзоиши хатари норасоии дил[56].

Тухм ҳангоми истеъмоли мӯътадил (оптималӣ на бештар аз як тухм дар 2 рӯз) бо коҳиши хатари фавт аз ҳама сабабҳо алоқаманд аст, вале ҳангоми истеъмоли зиёдтар афзоиши хатар мушоҳида мешавад[46]. Истеъмоли зиёди тухм (беш аз 1 адад дар як рӯз) бо афзоиши хатари бемории ишемикии дил (ИБД), норасоии дил ба андозаи 25 %[57] ва сактаи миокард алоқаманд аст[58].

Ғизои носолим

[вироиш | вироиши манбаъ]

Бо хатарҳои зиёди фавт аз ҳама сабабҳо истеъмоли гӯшти сурх, махсусан гӯшти коркардшуда (ҳасиб, сосиска, бекон)[59] ва нӯшокиҳои ширинкардашуда (аксарияти онҳо — нӯшокиҳои газноки маъмул) алоқаманд мебошад[60].

Ҳамин тариқ, истеъмоли аз ҳад зиёди ин гурӯҳҳои маҳсулот бо паҳншавии бемориҳои музмини ғайрисироятӣ[61] ва фавт аз ҳама сабабҳо алоқаманд аст, ки имкон медиҳад онҳоро маҳсулоти ғизои носолим ё маҳсулоти зараровар биномем.

Истеъмоли зиёди намак ва маҳсулоти шӯр (фаст-фуд, шӯриҳо, нимфабрикатҳо, чипсҳо) яке аз сабабҳои баландии фишори хун ва бемориҳои қалбу раг мебошад. Созмони ҷаҳонии тандурустӣ тавсия медиҳад, ки истеъмоли намак барои калонсолон дар сатҳи <5 г дар як шабонарӯз (<2 г натрий) маҳдуд карда шавад.

Агар истеъмоли картошкаи муқаррарӣ барои саломатӣ бетараф бошад, картошкаи фри хатари бемориҳо ва марги бармаҳалро зиёд мекунад[62]. Олимон тахмин мезананд, ки сабаб дар бирёнкунии амиқ, аксаран дар равғани такроран истифодашуда аст, ки ба пайдоиши моддаи кансерогени акриламид ва транс-равғанҳо мусоидат мекунад.

Фаъолияти ҷисмонӣ

Одамоне, ки ба фаъолияти ҷисмонӣ ва варзиш машғуланд, камтар ба як қатор бемориҳо, аз ҷумла бемориҳои дил ва онкологӣ дучор мешаванд. Илова бар ин, онҳо бештар дорои вазни солими бадан ва таркиби бофтаҳо мебошанд[63].

Тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки фаъолияти ҷисмонӣ хатари фавтро аз ҳама сабабҳои табиӣ коҳиш медиҳад, аз ҷумла 2,5 соат дар як ҳафта (баробар ба 30 дақиқа фаъолияти мӯътадил дар як рӯз давоми 5 рӯз дар ҳафта) нисбат ба фаъолияти сифрӣ бо коҳиши хатари фавт аз ҳама сабабҳо ба андозаи 19 % алоқаманд аст, дар ҳоле ки 7 соат фаъолияти мӯътадил дар ҳафта — ба андозаи 24 %[64].

Дар ин сурат, фаъолияти ҷисмонии фароғатӣ (машқҳои ҷисмонӣ, сайругашт, нақлиёти фаъол) бо сатҳи пасттари фавт аз ҳама сабабҳо алоқаманд аст, вале фаъолияти вазнини ҷисмонӣ дар ҷои кор чунин таъсири мусбат надорад[65] ё бо сатҳи баландтари он алоқаманд аст[66], ки метавонад ба саҳми камтари бори аэробикӣ дар фаъолияти ҷисмонии корӣ вобаста бошад[67]. Ҳамин тариқ, фаъолияти ҷисмонии фароғатӣ барои одамоне, ки ба меҳнати ҷисмонӣ машғуланд, низ зарур аст.

Нишастан, махсусан бидуни танаффусҳои зуд-зуд, бо афзоиши фавт аз ҳама сабабҳо алоқаманд аст, дар ин ҳолат фаъолияти ҷисмонӣ зарари нишастанро ҷуброн намекунад[68].

Инчунин як қатор тадқиқотҳои илмӣ самаранокии истифодаи қадамсанҷҳоро барои баланд бардоштани сатҳи фаъолияти ҷисмонӣ ва беҳтар шудани ҳолати саломатии одамон исбот мекунанд[69]. Онҳо нишон медиҳанд, ки пас аз шурӯи истифодаи қадамсанҷ сатҳи фаъолияти ҷисмонии пурсидашудагон боло рафта, ҳамзамон нишондиҳандаҳои ҷисмонии онҳо низ беҳтар шудаанд.

Ташаккули тарзи ҳаёти солим

[вироиш | вироиши манбаъ]

Ташаккули тарзи ҳаёте, ки ба таҳкими саломатии инсон мусоидат мекунад, дар се сатҳ амалӣ мешавад:

иҷтимоӣ: тарғибот, корҳои иттилоотию маърифатӣ;

инфрасохторӣ: шароитҳои мушаххас дар соҳаҳои асосии ҳаёти инсон (мавҷудияти вақти холӣ, воситаҳои моддӣ), муассисаҳои пешгирикунанда, назорати экологӣ;

шахсӣ: системаи арзишҳои инсон, стандартизатсияи тарзи зиндагии рӯзмарра.

Зири мафҳуми тарғиби тарзи ҳаёти солим маҷмӯи чорабиниҳоеро мефаҳманд, ки ба оммавигардонии он равона шудаанд ва муҳимтарини онҳо барномаҳои маърифатию сайёр ва таблиғот дар воситаҳои ахбори омма (радио, телевизион, Интернет) мебошанд.

Имрӯз корҳо оид ба ташаккули тарзи ҳаёти солим ва таҳкими тандурустии ҷамъиятӣ такони нав мегиранд: ба лоиҳаи миллии «Демография» лоиҳаи федералии «Таҳкими тандурустии ҷамъиятӣ» дохил карда шудааст ва аз соли 2019 татбиқи фаъоли он оғоз гардид. Лоиҳаи федералии мазкур чораҳои зеринро дар бар мегирад[70]:

Такмили минбаъдаи заминаи меъёрию ҳуқуқӣ ва методологӣ дар соҳаи ҳифзи тандурустии ҷамъиятӣ: санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ва ҳуҷҷатҳои методологӣ оид ба масъалаҳои пешбурди тарзи ҳаёти солим аз ҷониби шаҳрвандон, ки ба тавсияҳои Созмони ҷаҳонии тандурустӣ асос ёфтаанд, аз ҷумла таъсиси марказҳои тандурустии ҷамъиятӣ дар заминаи марказҳои саломатӣ ва марказҳои пешгирии тиббӣ; қонунҳо ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ оид ба масъалаҳои ғизои солим, аз ҷумла мустаҳкам намудани мафҳуми ғизои солим, варзишӣ ва дигар намудҳои ғизо, ки ба маълумоти илмӣ ва тавсияҳои СҶТ ва Комиссияи ФАО/СҶТ оид ба стандартҳои ғизоии «Кодекс Алиментариус» асос ёфтаанд; қоидаҳои санитарӣ (ҚС), қоидаҳо ва меъёрҳои санитарӣ (СанПиН), ки ба такмили танзими давлатӣ дар соҳаи сифати маҳсулоти хӯрокворӣ ва ҳавасмандгардонии истеҳсоли маҳсулоте, ки ба меъёрҳои сифат ва принсипҳои ғизои солим ҷавобгӯ мебошанд, равона шудаанд.

Рушди шабакаи марказҳои тандурустии ҷамъиятӣ дар минтақаҳо. Вазорати тандурустии Русия ният дорад, ки марказҳои саломатиро дар муниципалитетҳои Русия ба марказҳои тандурустии ҷамъиятӣ табдил диҳад, ки омилҳои ба саломатии инсон таъсиркунанда, аз қабили экология, ғизо, одатҳои зараровар ва нақлиётро ба назар мегиранд[71].

Татбиқи барномаҳои тандурустии ҷамъиятӣ дар сохторҳои мунисипалӣ.

Татбиқи маҷмӯи чораҳо оид ба баланд бардоштани сифати ғизои шаҳрвандон: таҳияи тавсияҳои илмӣ оид ба ғизои дуруст, баланд бардоштани дастрасии маҳсулоти хӯроквории зарурӣ барои шаҳрвандон, чорабиниҳои омӯзишӣ ва иттилоотӣ, гузаронидани санҷиши маҳсулот аз ҷиҳати сифат ва мувофиқат ба принсипҳои ғизои солим.

Татбиқи маъракаҳои иттилоотии оммавӣ оид ба масъалаҳои тарзи ҳаёти солим барои ҳавасмандгардонии одамон ба пешбурди тарзи ҳаёти солим.

Таҳия ва ҷорӣ намудани барномаҳои таҳкими саломатӣ дар ҷои кор (барномаҳои корпоративии таҳкими саломатӣ).

Таърихи ташаккул ва муҳиммияти муосир

[вироиш | вироиши манбаъ]

Дар охири асри XIV рисолаи тиббии асримиёнагии «Tacuinum sanitatis» бо забони лотинӣ дар бораи тарзи ҳаёти солим нақл мекард[72]. Прототипи ин китоб метавонад асари олими бағдодӣ ва пизишк Ибн Бутлан «Нигоҳдории саломатӣ» бошад[73]. Дар китоб нисбат ба гиёҳҳои шифобахш, ба тавсифи хусусиятҳои муфид ва зараровари ин ё он намуди ғизо ва растаниҳои хӯрданӣ таваҷҷӯҳи бештар зоҳир шуда, инчунин шаш шарти ҳифзи саломатӣ оварда шудааст.

Дар самти психологию педагогӣ тарзи ҳаёти солим аз нуқтаи назари шуури, равони инсон ва ангеза (мотивасия) баррасӣ мешавад. Нуқтаи назарҳои дигар низ мавҷуданд (масалан, тиббию биологӣ), вале байни онҳо марзи қатъӣ нест, зеро онҳо ба ҳалли як мушкил — таҳкими саломатии фард нигаронида шудаанд[74].

Тарзи ҳаёти солим замина барои рушди паҳлӯҳои гуногуни ҳаёти инсон, ноил шудан ба дарозумрии фаъол ва иҷрои комили функсияҳои иҷтимоӣ мебошад[75], барои иштироки фаъол дар шаклҳои меҳнатӣ, ҷамъиятӣ, оилавӣ-маишӣ ва фароғатии ҳаёт хизмат мекунад[76]. Тарзи ҳаёти солим ҳамчун шакли хоси фаъолияти мақсадноки инсон — фаъолияте, ки ба ҳифз, таҳким ва беҳтар кардани саломатии ӯ нигаронида шудааст, зоҳир мегардад[77].

Муҳиммияти тарзи ҳаёти солим бар асари афзоиш ва тағйири хусусияти борҳо (нагрузка) ба организми инсон дар робита ба мураккаб шудани ҳаёти ҷамъиятӣ, зиёд шудани хатарҳои техногенӣ, экологӣ, психологӣ, сиёсӣ ва ҳарбӣ, ки боиси тағйироти манфӣ дар ҳолати саломатӣ мегарданд, ба миён омадааст[78].

Инчунин нигаред

[вироиш | вироиши манбаъ]

Беҳдошти шахсӣ

Ҷавонсозӣ

Таҳкими саломатӣ дар ҷои кор

Рекреатсия

Ғизои солим

Эзоҳ

[вироиш | вироиши манбаъ]

Адабиёт

[вироиш | вироиши манбаъ]

МР 2.1.10.0033-11 «Оценка риска, связанного с воздействием факторов образа жизни на здоровье населения»//Методические рекомендации/Утверждены Главным государственным санитарным врачом России 31.07.2011 г

Николай Амосов. Моя система здоровья. — 1997. — 5 000 экз. — ISBN 5-311-02742-8..

Пайвандҳо

[вироиш | вироиши манбаъ]

Портал дар бораи тарзи ҳаёти солим Бойгонӣ шудааст 2 июни 2024  сол. // Манобеи расмии Вазорати тандурустии Федератсияи Русия

  1. 1 2 3 4 Приказ Министерства здравоохранения РФ от 15 января 2020 года № 8 : Об утверждении Стратегии формирования здорового образа жизни населения, профилактики и контроля неинфекционных заболеваний на период до 2025 года : [арх. 17 сентябри 2021].
  2. 1 2 Аброськина, О. В. Приверженность к здоровому образа жизни среди интернов, ординаторов и аспирантов медицинских вузов : [арх. 18 сентябри 2021] / О. В. Аброськина, Е. В. Силина, А. С. Орлова … [и др.] // Медицинское образование и вузовская наука : журн. — 2017. — Вып. 2, № 10. — ISSN 2227-1759.
  3. ↑ Мохаммеда, А. Дж. Здоровый образ жизни, благополучие и Цели в области устойчивого развития : [арх. 15 июли 2020] = Healthy living, well-being and the sustainable development goals : [пер. с англ.] / А. Дж. Мохаммеда, Т. А. Гебрейесус. — 2018. — Vol. 96. — P. 590–590A. — ISSN 0042-9686. — doi:10.2471/BLT.18.222042.
  4. 1 2 3 Kuanrong Li, Anika Hüsing, Rudolf Kaaks Lifestyle risk factors and residual life expectancy at age 40: a German cohort study // BMC Medicine. — 2014-04-07. — Т. 12, вып. 1. — ISSN 1741-7015. — doi:10.1186/1741-7015-12-59.
  5. 1 2 Correction to: Impact of Healthy Lifestyle Factors on Life Expectancies in the US Population(англ.) // Circulation(англ.)тҷк.. — Lippincott Williams & Wilkins(англ.)тҷк., 2018-07-24. — Vol. 138, iss. 4. — ISSN 1524-4539 0009-7322, 1524-4539. — doi:10.1161/cir.0000000000000587.
  6. ↑ Elena Ricci, Paola Viganò, Sonia Cipriani, Edgardo Somigliana, Francesca Chiaffarino Coffee and caffeine intake and male infertility: a systematic review // Nutrition Journal. — 2017-06-24. — Т. 16, вып. 1. — ISSN 1475-2891. — doi:10.1186/s12937-017-0257-2. — PMID 28646871.
  7. ↑ Gustavo Luis Verón, Andrea Daniela Tissera, Ricardo Bello, Fernando Beltramone, Gustavo Estofan Impact of age, clinical conditions, and lifestyle on routine semen parameters and sperm kinematics // Fertility and Sterility. — 2018-07. — Т. 110, вып. 1. — С. 68–75.e4. — ISSN 0015-0282. — doi:10.1016/j.fertnstert.2018.03.016. — PMID 29980266.
  8. ↑ Beth L. Pineles, Edward Park, Jonathan M. Samet Systematic Review and Meta-Analysis of Miscarriage and Maternal Exposure to Tobacco Smoke During Pregnancy // American Journal of Epidemiology. — 2014-02-10. — Т. 179, вып. 7. — С. 807—823. — ISSN 0002-9262 1476-6256, 0002-9262. — doi:10.1093/aje/kwt334. — PMID 24518810.
  9. ↑ Kátia Regina Carvalho de Assis, Marcelo Sady Plácido Ladeira, Roberta C.A. Bueno, Bruna F. dos Santos, Ivete Dalben Genotoxicity of cigarette smoking in maternal and newborn lymphocytes // Mutation Research(англ.)тҷк.. — Elsevier, 2009-09. — Т. 679, вып. 1—2. — С. 72—78. — ISSN 1383-5718. — doi:10.1016/j.mrgentox.2009.02.006. — PMID 19773089.
  10. ↑ Irina Denisova Adult mortality in Russia // Economics of Transition. — 2010-04. — Т. 18, вып. 2. — С. 333—363. — ISSN 1468-0351 0967-0750, 1468-0351. — doi:10.1111/j.1468-0351.2009.00384.x.
  11. ↑ Jamie Tam, Kenneth E. Warner, Rafael Meza Smoking and the Reduced Life Expectancy of Individuals With Serious Mental Illness // American Journal of Preventive Medicine. — 2016-12. — Т. 51, вып. 6. — С. 958—966. — ISSN 0749-3797. — doi:10.1016/j.amepre.2016.06.007.
  12. ↑ Prabhat Jha, Chinthanie Ramasundarahettige, Victoria Landsman, Brian Rostron, Michael Thun 21st-Century Hazards of Smoking and Benefits of Cessation in the United States // New England Journal of Medicine. — 2013-01-24. — Т. 368, вып. 4. — С. 341—350. — ISSN 1533-4406 0028-4793, 1533-4406. — doi:10.1056/nejmsa1211128.
  13. ↑ Denes Stefler, Aytalina Azarova, Darja Irdam, Gabor Scheiring, Michael Murphy Smoking, alcohol and cancer mortality in Eastern European men: Findings from the PrivMort retrospective cohort study // International Journal of Cancer. — 2018-04-16. — Т. 143, вып. 5. — С. 1128—1133. — ISSN 0020-7136. — doi:10.1002/ijc.31406.
  14. ↑ The Health Consequences of Smoking -- 50 Years of progress: A Report of the Surgeon General. PsycEXTRA Dataset (2014).
  15. ↑ Ryan Courtney The Health Consequences of Smoking-50 Years of Progress: A Report of the Surgeon General, 2014Us Department of Health and Human Services Atlanta, GA: Department of Health and Human Services, Centers for Disease Control and Prevention, National Center for // Drug and Alcohol Review. — 2015-10-23. — Т. 34, вып. 6. — С. 694—695. — ISSN 0959-5236. — doi:10.1111/dar.12309.
  16. ↑ Quit Tobacco | How To Quit Smoking or Smokeless Tobacco(англ.). www.cancer.org.
  17. ↑ Michael C. Fiore Methods Used to Quit Smoking in the United States(англ.) // JAMA. — 1990-05-23. — Vol. 263, iss. 20. — P. 2760. — ISSN 0098-7484. — doi:10.1001/jama.1990.03440200064024.
  18. ↑ Andrew J. Baillie, Richard P. Mattick, Wayne Hall Quitting smoking: estimation by meta-analysis of the rate of unaided smoking cessation // Australian Journal of Public Health. — 2010-02-12. — Т. 19, вып. 2. — С. 129—131. — ISSN 1035-7319. — doi:10.1111/j.1753-6405.1995.tb00361.x.
  19. ↑ Talal Alzahrani, Ivan Pena, Nardos Temesgen, Stanton A. Glantz Association Between Electronic Cigarette Use and Myocardial Infarction // American Journal of Preventive Medicine. — 2018-10. — Т. 55, вып. 4. — С. 455—461. — ISSN 0749-3797. — doi:10.1016/j.amepre.2018.05.004.
  20. 1 2 Алкоголь(рус.). www.who.int.
  21. ↑ Vinayak Prasad, Ulrike Schwerdtfeger, Fatimah El-Awa, Douglas Bettcher, Vera da Costa e Silva Closing the door on illicit tobacco trade, opens the way to better tobacco control // Eastern Mediterranean Health Journal. — 2015-06-01. — Т. 21, вып. 6. — С. 379—380. — ISSN 1020-3397. — doi:10.26719/2015.21.6.379.
  22. ↑ Jennie Connor Alcohol consumption as a cause of cancer // Addiction. — 2016-07-21. — Т. 112, вып. 2. — С. 222—228. — ISSN 0965-2140. — doi:10.1111/add.13477.
  23. ↑ Chavdar Pavlov, Ekaterina Kuznetsova, Mariana Arslanyan, Marianna Semenistaya, Dmitriy Glushenkov Non-alcoholic fatty liver disease: modern concepts of etiology, pathogenesis, diagnostics and treatment // Medical news of the North Caucasus. — 2017. — Т. 12, вып. 2. — ISSN 2073-8137. — doi:10.14300/mnnc.2017.12066.
  24. ↑ James H. O’Keefe, Kevin A. Bybee, Carl J. Lavie Alcohol and Cardiovascular Health // Journal of the American College of Cardiology. — 2007-09. — Т. 50, вып. 11. — С. 1009—1014. — ISSN 0735-1097. — doi:10.1016/j.jacc.2007.04.089.
  25. ↑ Richard G. Rogers, Patrick M. Krueger, Richard Miech, Elizabeth M. Lawrence, Robert Kemp Nondrinker Mortality Risk in the United States // Population Research and Policy Review. — 2013-01-22. — Т. 32, вып. 3. — С. 325—352. — ISSN 1533-4406 0167-5923, 1533-4406. — doi:10.1007/s11113-013-9268-7.
  26. ↑ Alcohol and Heart Health(англ.). www.heart.org.
  27. ↑ Mark Metherell. Red repudiated to the last drop(англ.). The Sydney Morning Herald (18 September 2011).
  28. ↑ Уж попил перед смертью...(рус.). KP.RU - сайт «Комсомольской правды» (14 ноябри 2003).
  29. ↑ Оралов А.а, Гиль А.ю, Поликина О, Андреев Е.м, Школьников В.м Социальные и медицинские аспекты сохранения здоровья мужчин трудоспособного возраста // Здоровье – основа человеческого потенциала: проблемы и пути их решения. — 2011. — Т. 6, вып. 1. — ISSN 2076-4618.
  30. ↑ Денисова И. Потребление алкоголя в России: влияние на здоровье и смертность // Центр экономических и финансовых исследований и разработок при Российской экономической школе. — 2010. — №. 31.
  31. ↑ Razvodovsky YE Beverage-Specific Alcohol Sales and Gender Difference in Suicide Rates in Russia // Journal of Alcoholism & Drug Dependence. — 2017. — Т. 05, вып. 05. — ISSN 2329-6488. — doi:10.4172/2329-6488.1000286.
  32. ↑ Y. E. Razvodovsky. [[подозрительная ссылка удалена] Beverage-Specific Alcohol Sale and Cardiovascular Mortality in Russia](англ.). Journal of Environmental and Public Health (2010).
  33. ↑ David Zaridze, Paul Brennan, Jillian Boreham, Alex Boroda, Rostislav Karpov Alcohol and cause-specific mortality in Russia: a retrospective case–control study of 48 557 adult deaths(англ.) // The Lancet. — Elsevier, 2009-06. — Vol. 373, iss. 9682. — P. 2201—2214. — ISSN 0140-6736. — doi:10.1016/s0140-6736(09)61034-5.
  34. 1 2 Dagfinn Aune, Abhijit Sen, Manya Prasad, Teresa Norat, Imre Janszky BMI and all cause mortality: systematic review and non-linear dose-response meta-analysis of 230 cohort studies with 3.74 million deaths among 30.3 million participants // BMJ. — 2016-05-04. — С. i2156. — ISSN 1756-1833. — doi:10.1136/bmj.i2156.
  35. ↑ Hector F. Escobar-Morreale, Elisa Santacruz, Manuel Luque-Ramírez, José I. Botella Carretero Prevalence of ‘obesity-associated gonadal dysfunction’ in severely obese men and women and its resolution after bariatric surgery: a systematic review and meta-analysis // Human Reproduction Update. — 2017-05-09. — Т. 23, вып. 4. — С. 390—408. — ISSN 1460-2369 1355-4786, 1460-2369. — doi:10.1093/humupd/dmx012.
  36. ↑ Michele Cecchini, Franco Sassi, Jeremy A Lauer, Yong Y Lee, Veronica Guajardo-Barron Tackling of unhealthy diets, physical inactivity, and obesity: health effects and cost-effectiveness(англ.) // The Lancet. — Elsevier, 2010-11. — Vol. 376, iss. 9754. — P. 1775—1784. — ISSN 0140-6736. — doi:10.1016/s0140-6736(10)61514-0.
  37. ↑ Vaughn W. Barry, Meghan Baruth, Michael W. Beets, J. Larry Durstine, Jihong Liu Fitness vs. Fatness on All-Cause Mortality: A Meta-Analysis // Progress in Cardiovascular Diseases. — 2014-01. — Т. 56, вып. 4. — С. 382—390. — ISSN 0033-0620. — doi:10.1016/j.pcad.2013.09.002.
  38. ↑ Lukas Schwingshackl, Georg Hoffmann Diet Quality as Assessed by the Healthy Eating Index, the Alternate Healthy Eating Index, the Dietary Approaches to Stop Hypertension Score, and Health Outcomes: A Systematic Review and Meta-Analysis of Cohort Studies // Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics. — 2015-05. — Т. 115, вып. 5. — С. 780–800.e5. — ISSN 2212-2672. — doi:10.1016/j.jand.2014.12.009.
  39. ↑ Guo-Yi Tang, Xiao Meng, Ya Li, Cai-Ning Zhao, Qing Liu Effects of Vegetables on Cardiovascular Diseases and Related Mechanisms // Nutrients. — 2017-08-10. — Т. 9, вып. 8. — С. 857. — ISSN 2072-6643. — doi:10.3390/nu9080857.
  40. ↑ Lihua Liu, Shan Wang, Jianchao Liu Fiber consumption and all-cause, cardiovascular, and cancer mortalities: A systematic review and meta-analysis of cohort studies // Molecular Nutrition & Food Research. — 2014-12-11. — Т. 59, вып. 1. — С. 139—146. — ISSN 1613-4125. — doi:10.1002/mnfr.201400449.
  41. ↑ Всемирная организация здравоохранения. Питание и здоровье в Европе: новая основа для действий. Ред. A. Robertson, C. Tirado, Т. Lobstein, M. Jermini.
  42. ↑ Dagfinn Aune, Edward Giovannucci, Paolo Boffetta, Lars T Fadnes, NaNa Keum Fruit and vegetable intake and the risk of cardiovascular disease, total cancer and all-cause mortality—a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective studies // International Journal of Epidemiology. — 2017-02-22. — Т. 46, вып. 3. — С. 1029—1056. — ISSN 1464-3685 0300-5771, 1464-3685. — doi:10.1093/ije/dyw319.
  43. ↑ Guo-Chong Chen, Ru Zhang, Miguel A. Martínez-González, Zeng-Li Zhang, Marialaura Bonaccio Nut consumption in relation to all-cause and cause-specific mortality: a meta-analysis 18 prospective studies // Food & Function. — 2017. — Т. 8, вып. 11. — С. 3893—3905. — ISSN 2042-650X 2042-6496, 2042-650X. — doi:10.1039/c7fo00915a.
  44. ↑ Guo-Chong Chen, Xing Tong, Jia-Ying Xu, Shu-Fen Han, Zhong-Xiao Wan Whole-grain intake and total, cardiovascular, and cancer mortality: a systematic review and meta-analysis of prospective studies // The American Journal of Clinical Nutrition. — 2016-05-25. — Т. 104, вып. 1. — С. 164—172. — ISSN 1938-3207 0002-9165, 1938-3207. — doi:10.3945/ajcn.115.122432.
  45. ↑ Dagfinn Aune, NaNa Keum, Edward Giovannucci, Lars T Fadnes, Paolo Boffetta Whole grain consumption and risk of cardiovascular disease, cancer, and all cause and cause specific mortality: systematic review and dose-response meta-analysis of prospective studies // BMJ. — 2016-06-14. — С. i2716. — ISSN 1756-1833. — doi:10.1136/bmj.i2716.
  46. 1 2 Lukas Schwingshackl, Carolina Schwedhelm, Georg Hoffmann, Anna-Maria Lampousi, Sven Knüppel Food groups and risk of all-cause mortality: a systematic review and meta-analysis of prospective studies // The American Journal of Clinical Nutrition. — 2017-04-26. — С. ajcn153148. — ISSN 1938-3207 0002-9165, 1938-3207. — doi:10.3945/ajcn.117.153148.
  47. ↑ Lukas Schwingshackl, Georg Hoffmann Monounsaturated fatty acids, olive oil and health status: a systematic review and meta-analysis of cohort studies // Lipids in Health and Disease. — 2014-10-01. — Т. 13, вып. 1. — ISSN 1476-511X. — doi:10.1186/1476-511x-13-154.
  48. ↑ Fatemeh Gholami, Malihe Khoramdad, Nader Esmailnasab, Ghobad Moradi, Bijan Nouri The effect of dairy consumption on the prevention of cardiovascular diseases: A meta-analysis of prospective studies // Journal of Cardiovascular and Thoracic Research. — 2017-03-18. — Т. 9, вып. 1. — С. 1—11. — ISSN 2008-6830 2008-5117, 2008-6830. — doi:10.15171/jcvtr.2017.01.
  49. ↑ Giuseppe Grosso, Urszula Stepaniak, Agnieszka Micek, Denes Stefler, Martin Bobak Coffee consumption and mortality in three Eastern European countries: results from the HAPIEE (Health, Alcohol and Psychosocial factors In Eastern Europe) study // Public Health Nutrition. — 2016-07-14. — Т. 20, вып. 1. — С. 82—91. — ISSN 1475-2727 1368-9800, 1475-2727. — doi:10.1017/s1368980016001749.
  50. ↑ Q. Li, Y. Liu, X. Sun, Z. Yin, H. Li Caffeinated and decaffeinated coffee consumption and risk of all‐cause mortality: a dose–response meta‐analysis of cohort studies // Journal of Human Nutrition and Dietetics. — 2019-02-20. — Т. 32, вып. 3. — С. 279—287. — ISSN 1365-277X 0952-3871, 1365-277X. — doi:10.1111/jhn.12633.
  51. ↑ Claudio Ferri, Giovambattista Desideri, Livia Ferri, Ilenia Proietti, Stefania Di Agostino Cocoa, Blood Pressure, and Cardiovascular Health // Journal of Agricultural and Food Chemistry. — 2015-07-13. — Т. 63, вып. 45. — С. 9901—9909. — ISSN 1520-5118 0021-8561, 1520-5118. — doi:10.1021/acs.jafc.5b01064.
  52. ↑ O A Tokede, J M Gaziano, L Djoussé Effects of cocoa products/dark chocolate on serum lipids: a meta-analysis // European Journal of Clinical Nutrition. — 2011-05-11. — Т. 65, вып. 8. — С. 879—886. — ISSN 1476-5640 0954-3007, 1476-5640. — doi:10.1038/ejcn.2011.64.
  53. ↑ Reply: “Comment on: Chocolate Consumption and Risk of Coronary Heart Disease, Stroke, and Diabetes: A Meta-Analysis of Prospective Studies, Nutrients 2017, 9, 688” // Nutrients. — 2017-08-10. — Т. 9, вып. 8. — С. 855. — ISSN 2072-6643. — doi:10.3390/nu9080855.
  54. ↑ L B Sørensen, A Astrup Eating dark and milk chocolate: a randomized crossover study of effects on appetite and energy intake // Nutrition & Diabetes. — 2011-12. — Т. 1, вып. 12. — С. e21–e21. — ISSN 2044-4052. — doi:10.1038/nutd.2011.17.
  55. ↑ James A. Greenberg, JoAnn E. Manson, Brian Buijsse, Lu Wang, Matthew A. Allison Chocolate-candy consumption and 3-year weight gain among postmenopausal U.S. women // Obesity. — 2015-02-03. — Т. 23, вып. 3. — С. 677—683. — ISSN 1930-7381. — doi:10.1002/oby.20983.
  56. ↑ Chocolate Consumption and Risk of Heart Failure: A Meta-Analysis of Prospective Studies // Nutrients. — 2017-04-20. — Т. 9, вып. 4. — С. 402. — ISSN 2072-6643. — doi:10.3390/nu9040402.
  57. ↑ Owais Khawaja, Hemindermeet Singh, Faraz Luni, Ameer Kabour, Syed S. Ali Egg Consumption and Incidence of Heart Failure: A Meta-Analysis of Prospective Cohort Studies // Frontiers in Nutrition. — 2017-03-27. — Т. 4. — ISSN 2296-861X. — doi:10.3389/fnut.2017.00010.
  58. ↑ Egg consumption and risk of coronary heart disease and stroke: dose-response meta-analysis of prospective cohort studies // BMJ. — 2013-01-09. — Т. 346, вып. jan09 2. — С. f149–f149. — ISSN 1756-1833. — doi:10.1136/bmj.f149.
  59. ↑ S. C. Larsson, N. Orsini Red Meat and Processed Meat Consumption and All-Cause Mortality: A Meta-Analysis // American Journal of Epidemiology. — 2013-10-22. — Т. 179, вып. 3. — С. 282—289. — ISSN 1476-6256 0002-9262, 1476-6256. — doi:10.1093/aje/kwt261.
  60. ↑ Natasha Tasevska, Yikyung Park, Li Jiao, Albert Hollenbeck, Amy F Subar Sugars and risk of mortality in the NIH-AARP Diet and Health Study // The American Journal of Clinical Nutrition. — 2014-02-19. — Т. 99, вып. 5. — С. 1077—1088. — ISSN 1938-3207 0002-9165, 1938-3207. — doi:10.3945/ajcn.113.069369.
  61. ↑ Rosemary Green, Jennifer Sutherland, Alan D Dangour, Bhavani Shankar, Patrick Webb Global dietary quality, undernutrition and non-communicable disease: a longitudinal modelling study // BMJ Open. — 2016-01. — Т. 6, вып. 1. — С. e009331. — ISSN 2044-6055 2044-6055, 2044-6055. — doi:10.1136/bmjopen-2015-009331.
  62. ↑ Nicola Veronese, Brendon Stubbs, Marianna Noale, Marco Solmi, Alberto Vaona Fried potato consumption is associated with elevated mortality: an 8-y longitudinal cohort study // The American Journal of Clinical Nutrition. — 2017-06-07. — Т. 106, вып. 1. — С. 162—167. — ISSN 1938-3207 0002-9165, 1938-3207. — doi:10.3945/ajcn.117.154872.
  63. ↑ ВОЗ | Физическая активность и взрослые люди. WHO.
  64. ↑ J. Woodcock, O. H. Franco, N. Orsini, I. Roberts Non-vigorous physical activity and all-cause mortality: systematic review and meta-analysis of cohort studies // International Journal of Epidemiology. — 2010-07-14. — Т. 40, вып. 1. — С. 121—138. — ISSN 1464-3685 0300-5771, 1464-3685. — doi:10.1093/ije/dyq104.
  65. ↑ Martin Bahls, Stefan Groß, Sebastian E. Baumeister, Henry Völzke, Sven Gläser Association of domain-specific physical activity and cardiorespiratory fitness with all-cause and cause-specific mortality in two population-based cohort studies // Scientific Reports. — 2018-10-30. — Т. 8, вып. 1. — ISSN 2045-2322. — doi:10.1038/s41598-018-34468-7.
  66. ↑ Pieter Coenen, Maaike A Huysmans, Andreas Holtermann, Niklas Krause, Willem van Mechelen Do highly physically active workers die early? A systematic review with meta-analysis of data from 193 696 participants // British Journal of Sports Medicine. — 2018-05-14. — Т. 52, вып. 20. — С. 1320—1326. — ISSN 1473-0480 0306-3674, 1473-0480. — doi:10.1136/bjsports-2017-098540.
  67. ↑ Bibi Gram, Andreas Holtermann, Karen Søgaard, Gisela Sjøgaard Effect of individualized worksite exercise training on aerobic capacity and muscle strength among construction workers – a randomized controlled intervention study // Scandinavian Journal of Work, Environment & Health. — 2012-09. — Т. 38, вып. 5. — С. 467—475. — ISSN 1795-990X 0355-3140, 1795-990X. — doi:10.5271/sjweh.3260.
  68. ↑ Po-Wen Ku, Andrew Steptoe, Yung Liao, Ming-Chun Hsueh, Li-Jung Chen A cut-off of daily sedentary time and all-cause mortality in adults: a meta-regression analysis involving more than 1 million participants // BMC Medicine. — 2018-05-25. — Т. 16, вып. 1. — ISSN 1741-7015. — doi:10.1186/s12916-018-1062-2.
  69. ↑ Dena M. Bravata, Crystal Smith-Spangler, Vandana Sundaram, Allison L. Gienger, Nancy Lin Using Pedometers to Increase Physical Activity and Improve Health(англ.) // JAMA. — 2007-11-21. — Vol. 298, iss. 19. — P. 2296. — ISSN 0098-7484. — doi:10.1001/jama.298.19.2296.
  70. ↑ Федеральный проект «Укрепление общественного здоровья»(рус.). rosmintrud.ru. 19 Январ 2026 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 4 августи 2019.
  71. ↑ В Москве начал работу II Всероссийский forum по общественному здоровью(рус.). www.rosminzdrav.ru.
  72. ↑ Forbes, Andrew ; Henley, Daniel; Henley, David (2013). 'Tacuinum Sanitatis' in: Health and Well Being: A Medieval Guide. Chiang Mai: Cognoscenti Books. ASIN:B00DQ5BKFA
  73. ↑ E. Wickersheimer, «Les Tacuini Sanitatis et leur traduction allemande par Michel Herr», Bibliothèque d’Humanisme et Renaissance 12 1950:85-97.
  74. ↑ Движения под музыку в системе организации здорового образа жизни дошкольников в детском саду Бойгонӣ шудааст 4 ноябри 2016  сол.. — Диссертация, 1997.
  75. ↑ Изуткин Д. А. Формирование здорового образа жизни. — Советское здравоохранение, 1984, № 11, с. 8-11.
  76. ↑ Мартыненко А. В., Валентик Ю. В., Полесский В. А. и др. Формирование здорового образа жизни молодежи. — М.: Медицина, 1988.
  77. ↑ Дружилов С.А. Здоровый образ жизни как целесообразная активность человека // Современные научные исследования и инновации. — 2016. — № 4. — С. 654—648.
  78. ↑ Шухатович В. Р. Здоровый образ жизни Бойгонӣ шудааст 25 Январ 2009  сол.Шаблон:Мёртвая ссылка// Энциклопедия социологии. — Мн.: Книжный Дом, 2003.
Баргирифта аз "https://tg.wikipedia.org/w/index.php?title=Тарзи_ҳаёти_солим&oldid=1476227"