Тағйирёбии иқлим

Тағйирёбии иқлим — лапишҳои иқлими Замин дар маҷмӯъ ё минтақаҳои алоҳидаи он бо гузашти вақт, ки дар инҳирофоти аз ҷиҳати оморӣ эътимодноки параметрҳои обу ҳаво аз арзишҳои бисёрсола дар тӯли давраи вақт аз даҳсолаҳо то миллионҳо сол ифода меёбанд. Тағйирёбии ҳам арзишҳои миёнаи параметрҳои обу ҳаво ва ҳам тағйирёбии басомади падидаҳои фавқулодаи обу ҳаво ба назар гирифта мешаванд.

Сабаби тағйирёбии иқлим равандҳои динамикӣ дар Замин, таъсироти беруна, аз қабили лапишҳои шиддати радиатсияи офтобӣ ва аз вақтҳои охир, фаъолияти инсон мебошанд.

Тағйирот дар иқлими муосир (ба тарафи гармшавӣ)-ро гармшавии глобалӣ меноманд. Омӯзиши тағйирёбии иқлимро илми палеоклиматология анҷом медиҳад.

Зоҳиршавии тағйироти иқлимӣ

Обу ҳаво — ин ҳолати қабатҳои поёнии атмосфера дар вақти додашуда ва дар макони додашуда мебошад; обу ҳаво як системаи динамикии ғайрихаттии бесарусомон аст. Иқлим — ин ҳолати миёнаи обу ҳаво буда, он пешгӯишаванда аст. Иқлим нишондиҳандаҳоеро ба мисли ҳарорати миёна, миқдори боришот, миқдори рӯзҳои офтобӣ ва дигар тағйирёбандаҳоро дар бар мегирад.

Яхбандӣ

Яхбандиҳо яке аз ҳассостарин нишондиҳандаҳои тағйирёбии иқлим эътироф шудаанд. Онҳо ҳангоми хунук шудани иқлим ба таври назаррас ҳаҷман зиёд мешаванд (шудани «давраҳои хурди яхбандӣ») ва ҳангоми гармшавии иқлим кам мешаванд.

Равандҳои муҳимтарини иқлимӣ дар чанд миллион соли охир — ин ивазшавии давраҳои глясиалӣ (давраҳои яхбандӣ) ва интерглясиалӣ (байнияхбандӣ) мебошанд, ки дар натиҷаи тағйирёбии мадор ва меҳвари Замин ба амал меоянд.

Тағйирпазирии уқёнуси ҷаҳонӣ

Дар миқёси даҳсолаҳо тағйироти иқлимӣ метавонанд натиҷаи ҳамкории атмосфера ва уқёнуси ҷаҳонӣ бошанд. Бисёр лапишҳои иқлим, аз ҷумла Эл-Нино, инчунин лапишҳои атлантикаи шимолӣ ва арктикӣ, қисман ба шарофати қобилияти уқёнуси ҷаҳонӣ барои захира кардани энергияи гармӣ ба амал меоянд.

Хотираи иқлимӣ

Дар ҷанбаи умумитар, тағйирпазирии системаи иқлим як шакли гистерезис аст, яъне ин маънои онро дорад, ки ҳолати кунунии иқлим на танҳо натиҷаи таъсири омилҳои муайян, балки тамоми таърихи ҳолати он мебошад. Масалан, пас аз даҳ соли хушксолӣ кӯлҳо қисман хушк мешаванд, растаниҳо нобуд мешаванд ва масоҳати биёбонҳо зиёд мешавад.

Омилҳои тағйирёбии иқлим

Тағйирёбии иқлим дар натиҷаи дигаргуниҳо дар атмосфераи замин, равандҳо дар дигар қисмҳои Замин, ба монанди уқёнусҳо, яхчолҳо ва инчунин эффектҳои марбут ба фаъолияти инсон ба амал меоянд.

• тағйири андоза, релеф ва ҷойгиршавии материкҳо ва уқёнусҳо,
• тағйири нӯрпошии Офтоб,
• тағйири параметрҳои мадор ва меҳвари Замин,
• тағйири шаффофият ва таркиби атмосфера, аз ҷумла консентратсияи газҳои гулхонаӣ (СО₂ ва CH₄),
• тағйири қобилияти инъикоскунандаи сатҳи Замин (албедо),
• тағйири миқдори гармӣ дар қаъри уқёнус.

Омилҳои ғайриантропогенӣ ва таъсири онҳо ба тағйирёбии иқлим

Тектоникаи литосфера

Дар тӯли давраҳои тӯлонӣ ҳаракатҳои тектоникии плитаҳо материкҳоро ҷобаҷо мекунанд, уқёнусҳоро ташкил медиҳанд ва қаторкӯҳҳоро ба вуҷуд меоранд ё нест мекунанд.

Радиатсияи офтобӣ

Офтоб манбаи асосии гармӣ дар системаи иқлим мебошад. Дар қисматҳои кӯтоҳи вақт низ тағйироти фаъолнокии офтобӣ мушоҳида мешаванд: сикли офтобии 11-сола ва модулятсияҳои тӯлонии асрӣ ва ҳазорсола.

Сиклҳои Миланкович

Дар тӯли таърихи худ сайёраи Замин мунтазам экссентриситети мадори худ, инчунин самт ва кунҷи майли меҳвари худро тағйир медиҳад, ки ин боиси аз нав тақсим шудани радиатсияи офтобӣ дар сатҳи Замин мегардад. Ин тағйиротҳоро «сиклҳои Миланкович» меноманд.

Вулканизм

Як фаввораи пуриқтидори вулкан қодир аст ба иқлим таъсир расонида, боиси хунукшавии чандсола гардад. Масалан, таркиши вулкани Пинатубо дар соли 1991 ба иқлим таъсири ҷиддӣ расонд. Вулканҳо инчунин қисми сикли геохимиявии карбон мебошанд.

Таъсири антропогенӣ ба тағйирёбии иқлим

Омилҳои антропогенӣ фаъолияти инсонро дар бар мегиранд, ки муҳити атрофро тағйир медиҳанд ва ба иқлим таъсир мерасонанд.

Мушкилоти асосии имрӯза инҳоянд: зиёд шудани консентратсияи СО₂ дар атмосфера аз сабаби сӯзондани сӯзишворӣ, аэрозолҳо дар атмосфера ва саноати семент. Омилҳои дигар ба монанди истифодаи замин, кам шудани қабати озон, чорводорӣ ва буридани ҷангалҳо низ ба иқлим таъсир мерасонанд.

Ҳамкории омилҳо

Таркиши вулканҳо, яхбандӣ, ҳаракати континентҳо ва ҷойивазкунии қутбҳои Замин — равандҳои тавонои табиӣ мебошанд, ки ба иқлими Замин таъсир мерасонанд. Дар миқёси чанд сол вулканҳо метавонанд нақши асосиро бозанд. Дар миқёси ҳазорсолаҳо раванди муайянкунандаи иқлим эҳтимолан ҳаракати суст аз як давраи яхбандӣ ба давраи дигар хоҳад буд.

Даврият дар тағйирёбии иқлим

Ивазшавии давраҳои салқину намнок ва гарму хушк дар фосилаи 35-45 сол, фарзияест, ки ҳанӯз дар охири асри XIX аз ҷониби олими олмонӣ Э. А. Брикнер ва олими рус А. И. Воейков пешниҳод шуда буд.

Таъсири тағйирёбии иқлим ба биота ва экосистемаҳо

Тағйироти иқлимӣ ба биота ва экосистемаҳо таъсири назаррас мерасонанд. Дар байни чунин эффектҳо метавон ҷойивазкунии ареалҳои ҳайвонот ва ҳудуди растаниҳои ҷангалиро зикр кард.

Ба ақидаи биологи амрикоӣ Роб Данн, то соли 2080 садҳо миллион намудҳо барои зинда мондан маҷбур мешаванд, ки ба минтақаҳои нав ва ҳатто ба қитъаҳои нав ҳиҷрат кунанд.

Ҷусторҳои вобаста

Саршавии глобалӣ

Гармшавии глобалӣ

Эффекти гулхонаӣ