Тақвими офтобӣ

 

Тақвими офтобӣ — як навъи тақвимест, ки ба соли тропикӣ, яъне давраи тағйирёбии фаслҳо асос ёфтааст.

Назарияи тақвим

Аз соли 2000 инҷониб, давомнокии миёнаи соли тропикӣ 365,2421897 рӯз ё тақрибан 365,2422 рӯзро ташкил дод. Аз ин рӯ, як соли тақвимӣ дар тақвими офтобӣ бояд ё 365 рӯз - як соли оддӣ - ё 366 рӯз - соли кабиса бошад. Барои он ки дарозии миёнаи соли тақвимӣ ба дарозии соли тропикӣ наздик бошад, системаи ворид кардани солҳои кабиса зарур аст. Барои муайян кардани ин, қисми касри давомнокии соли тропикиро метавон ба як фраксияи давомдор васеъ кард:

$0.2422={\frac {2422}{10000}}={\frac {1}{4+{\frac {1}{7+{\frac {1}{1+{\frac {1}{3+{\frac {1}{4+{\frac {5}{8}}}}}}}}}}}}$.

Ин усули ташкили тақвим (гоҳшуморӣ) ягона усули имконпазир нест. Барои такмил додани тақвими Ҷулиан кӯшишҳои зиёд анҷом дода шуданд. Тақвими нав бояд дақиқтар бошад ва дар ҳоле ки ба тақвими Ҷулиан наздик буд. Дар Солшумории мелодӣ пайдарпайии солҳои кабиса амалан бетағйир боқӣ мемонад: қоидае илова шудааст, ки танҳо он солҳое, ки садсолаҳояшон ба 4 баробар тақсим мешаванд, солҳои кабиса мебошанд. Ҳамин тариқ, се рӯзи иловагӣ аз 400 сол хориҷ карда мешавад, яъне як давраи пурраи тақвимии тақвими григорианӣ 400 сол тӯл мекашад ва давомнокии миёнаи он:

${\frac {1}{4}};{\frac {7}{29}};{\frac {8}{33}};{\frac {31}{128}};...$,

ки дар он махраҷ шумораи солхоро дар давраи тақвимӣ нишон медиҳад ва шумора шумораи солҳои кабиса дар ин давра мебошад. Ҳамин тариқ, дарозии миёнаи як соли тақвимӣ бо рӯзҳо дар ин системаҳои тақвимӣ чунин аст:

$365,25000;\,365,24138;\,365,24242;\,365,24219;...$.

Бо буридани ин фраксия дар марҳилаҳои гуногуни тақсимкунӣ, шумо метавонед қоидаҳои зеринро барои ҷорӣ кардани солҳои кабиса бо дақиқии гуногун ба даст оред:Ҳамин тавр, яке аз талабот ба тақвими офтобӣ он аст, ки лаҳзаи Гузариши офтоб аз нуқтаи баробаршавии баҳорӣ пас аз гузаштани давраи тақвимӣ бояд дар як сана бошад.

Дар тақвими Ҷулиан системаи аввалини соли кабиса бо иловаи ягонаи 4-сола вуҷуд дошт. Азбаски дарозии миёнаи соли Ҷулиан аз тақвими тропикӣ 0,00780 рӯз зиёд аст, хатогии 1 рӯз дар тӯли 128 сол ҷамъ мешавад ва баробаршавии шабу рӯз ба сӯи зимистон мегузарад. Давраи 29-сола ҳеҷ гоҳ истифода нашудааст. Давраи 33-сола аз ҷониби Умари Хайём пешниҳод шуда, асоси тақвими форсиро ташкил дод. Давраи 128-сола аз ҷониби Иоганн Мадлер дар соли 1864 пешниҳод шуда буд, аммо аз ҷониби ягон тақвим қабул карда нашудааст.

Ин усули ташкили тақвим ягона усули имконпазир нест. Барои такмил додани тақвими Ҷулиан кӯшишҳои зиёд анҷом дода шуданд. Тақвими нав бояд дақиқтар бошад ва дар ҳоле ки ба тақвими Ҷулиан наздик буд. Дар Солшумории мелодӣ пайдарпайии солҳои кабиса амалан бетағйир боқӣ мемонад: қоидае илова шудааст, ки танҳо он солҳое, ки садсолаҳояшон ба 4 баробар тақсим мешаванд, солҳои кабиса мебошанд. Ҳамин тариқ, се рӯзи иловагӣ аз 400 сол хориҷ карда мешавад, яъне як давраи пурраи тақвимии тақвими григорианӣ 400 сол тӯл мекашад ва давомнокии миёнаи он:

${\frac {97\cdot 366+303\cdot 365}{400}}={\frac {146097}{400}}=365,2425$ суток.

Хатогии як рӯз тақрибан дар тӯли 3300 сол ҷамъ мешавад.

Боз як такмилдиҳии тақвими Ҷулиан тақвими Ҷулиании Нав буд, ки аз ҷониби Милутин Миланкович пешниҳод шудааст. Ин тақвим ҳамон пайдарпайии солҳои кабисаро ба мисли тақвими Ҷулиан дорад, аммо як қоидаи иловагӣ ҷорӣ мекунад: соли садсолагӣ соли кабиса ҳисобида мешавад, агар ҳангоми ба 900 тақсим кардани боқимонда 200 ё 600 бошад. Давраи пурраи ин тақвим 900 солро ташкил медиҳад, ки дар давоми он 7 рӯзи иловагӣ партофта мешавад. Давомнокии миёнаи як сол дар ин тақвим 365,24222 рӯзро ташкил медиҳад, ки боиси хатогии 1 рӯз дар тақрибан 50 000 сол аст. Ин тақвимро як қатор калисоҳои православӣ истифода мебаранд.

Ҳарду тақвимҳои Григорианӣ (Солшумории мелодӣ) ва Ҷулиании Нав дар муқоиса бо тақвимҳои дар аввал зикршуда як камбудии ҷиддӣ доранд. Ҷойгиркунии солҳои кабиса дар ҳарду тақвим хеле нобаробар аст. Аз ин сабаб, сарфи назар аз дарозии миёнаи соли миёна, баробаршавии шабу рӯз метавонад дар рӯзҳои гуногун дар давоми давраи тақвимӣ дар солҳои гуногун рост ояд.

Аз соли 2000 инҷониб, давомнокии миёнаи соли тропикӣ 365,2421897 рӯз ё тақрибан 365,2422 рӯзро ташкил дод. Аз ин рӯ, як соли тақвимӣ дар тақвими офтобӣ бояд ё 365 рӯз - як соли оддӣ - ё 366 рӯз - соли кабиса бошад. Барои он ки дарозии миёнаи соли тақвимӣ ба дарозии соли тропикӣ наздик бошад, системаи ворид кардани солҳои кабиса зарур аст. Барои муайян кардани ин, қисми касри давомнокии соли тропикиро метавон ба як фраксияи давомдор васеъ кард:

Соли нав дар тақвими офтобӣ

Соли нави Гоҳшумории эронӣ (маъмулан рӯзи 21 март тибқи тақвими григорӣ) дар Эрон ва Афғонистон ба таври густурда таҷлил мешавад, ки солшумории шамсӣ дар Эрон ба унвони тақвими расмӣ пазируфта шудааст. Наврӯз дар бисёре аз кишварҳои дигар низ ба таври васеъ таҷлил мешавад.

Адабиёт

• Календарь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.