Ҷаҳиш ба мӯҳтаво

Таҳмабад

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод
(Тағйири масир аз Таҳмовар)
Таҳмабад
Сардӯшии Нерӯи заминӣ Сардӯшии Нерӯи ҳавоӣ
Кӯтаҳнивишт форсӣ: تهمه‌بد‎
Кишвар  Тоҷикистон
Дараҷаи болотар Сарвашт
Дараҷаи пойинтар Таҳмабон
Ҳамто

Таҳмабад (форсӣ: تهمه‌بد‎) — дараҷае афсарӣ дар нерӯҳои заминӣ ва ҳавоӣ, ниҳодҳои низомӣ ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз таҳмабон ва пойинтар аз сарвашт дорад ва баробар бо новбон якум дар нерӯи дарёӣ аст; лейтенанти калон[1].

Размпоягон
кеҳтар:
Таҳмабон
Таҳмабад 		меҳтар:
Сарвашт

Таҳмабад дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми созмонии ёвари фармондеҳи вашт ё фармондеҳи таҳмаро дорад, ки якони тактикиест, ки аз ду ё чанд разма ташкил шуда ва бахше аз вашт аст; даста[2], взвод[3].

Вожашиносӣ

[вироиш | вироиши манбаъ]

«Таҳмабад» бо равиши вожасозии таркиб аз як исм ва як пасванд сохта шудаву мақулаи дастурии он исм ва сохтвожаи он [исм (таҳма) + пасванд (-бад)] аст:

таҳма ‘нерӯ’ (порсии миёна: tahm ‘нерӯманд’ < порсии бостон: *taxma- ‘таковар’ < √*tak- ‘тохтан’[4]) + -бад ‘саркарда’ (< порсии миёна: -pat ‘сардор’ < порсии бостон: *pati- ‘сардор, фармондеҳ’[4]), ки ба номи яконҳо афзуда мешавад ва дараҷаҳои низомӣ ба маънои ‘фармондеҳи якон’ месозад[5]

«Таҳмабад» ба маънои «фармондеҳи таҳма» дар пайравӣ аз «таҳмадор» ва дар қиёс бо «сипаҳбад», «артишбад» ва «дарёбад» сохта шудааст, ки аз дараҷаҳои низомии нерӯҳои мусаллаҳи Эрон ҳастанд[6].

Сипаҳбад яке аз куҳантарин дараҷаҳои низомӣ дар ҷаҳон аст, ки беш аз 2500 сол боз ба кор меравад. Ин вожа дар забони эронии бостон аз *spāda- ‘сипоҳ’ + *pati- ‘солор’ сохта шуда ва дар порсии бостон: *spādapati, дар паҳлавӣ: spāδpet : spāδbed, дар порсии миёна: spāδpat : spāhbad, дар суғ. spāδpaδ, дар бохт. σπάλοβίδο : άσπάλοβίδο шуда ва дар форсӣ: сипоҳбад : сипаҳбад‎ гаштааст[7]. Сипаҳбад ба маънои ‘фармондеҳи сипоҳ’ дар «Шоҳнома» бисёр ба кор рафтааст:

Зи лашкар ба лашкар ду фарсанг монд,
 Ҷаҳондидагонро сипаҳбад бихонд[8].

Ба Суғд аст бо лашкар Афросиёб,
 Сипоҳу сипаҳбад ба ин рӯи об[9].

«Артишбад» дар қиёс бо сипаҳбад бо равиши пасинсозӣ (англ. back-formation) аз артиштор (порсии миёна: artēštār) бо ҷудо кардани пасванди фарзии -тор < -tār аз вожаи «артиш» ва афзудани пасванди -бад < pati- сохта шудааст[4].

«Дарёбад» низ аз дарё (порсии миёна: drayāb- < порсии бостон: drayah-) + -бад сохта шуда ва чун ҳамтои артишбад дар нерӯи дарёӣ аз соли 1957 дар Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон ба кор меравад[10].

Бино бар ин пешина ва додаҳо, «таҳмабад» ба ҷои «лейтенанти калон» (аз олмонӣ: Leutenant < фр. lieutenant «ҷонишин; муъовин») ба Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод шудааст[11].

Пешина

[вироиш | вироиши манбаъ]

«Таҳмадор» навгузида аз паҳлавӣ: tagmadār дар сипоҳи Ашкониён (250 то милод — 224) аст, ки дар сафолнавиштаҳои бойгонии Ашкониён аз шаҳри бостонии Нисо бозхонӣ шуда ва онро вомвожа аз юнонии бостон донистаанд:

паҳлавӣ: tagmadār < юн.-қад. τάγματάρχης ‘фармондеҳи тагма’ < юн.-қад. τάγμα ‘таҳма’ + паҳлавӣ: -dār ‘доранда; фармондеҳ’[12]

«Тагма» (юн.-қад. τάγμα) дар сипоҳи подшоҳии Руми Шарқӣ яконе номида мешуд, ки 100—500 сарбозро дар бар мегирифт. Ин истилоҳ дар паи ҷангҳои доманадори Руму Эрон дар замони Ашкониён аз румиён вом гирифта шуда ва дертар бо вожаи паҳлавӣ: tahmīh ‘нерӯ’ (< эронии бостон: *taxma- < √*tak- ‘тохтан, давидан’[4] < порсии миёна: tahmīh < форсӣ: تهم‎ [таҳм] ‘нерӯманд’[13]) инҳамон ва бо «нерӯ» мутародиф гаштааст.

Дар сипоҳи Сосониён (224—651), ки созмони бахшбандии даҳгониро аз сипоҳи Ашкониён ба ирс бурда буд[14], низ яке аз яконҳо таҳм (порсии миёна: tḥmy) ном доштааст[15]. Ҳар таҳма 50 — 100 сарбозро дар бар мегирифта ва аз чанд разма (порсии миёна: radag) ташкил мешуда, ки ҳар кадоме 10 сарбоз доштааст[16].

Бино бар ин пешина ва додаҳо, «таҳма» ба ҷои «взвод» ба Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод шудааст[11].

Ному нишони таҳмабад дар нерӯҳои мусаллаҳи кишварҳои ҷаҳон

[вироиш | вироиши манбаъ]

Пайвандҳо

[вироиш | вироиши манбаъ]

Эзоҳ

[вироиш | вироиши манбаъ]
  1. ↑ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»(пайванди дастнорас)
  2. ↑ Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392.. 5 Январ 2022 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 22 Декабри 2018.
  3. ↑ Коллектив авторов. Том 2, статья «Взвод» // Военная энциклопедия / Под ред. П.В. Грачёв. — М.: Воениздат, 1994. — С. 85. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-203-00299-1.
  4. ↑ 4.0 4.1 4.2 4.3 Ҳасандӯст, Муҳаммад. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-56-9. — ҷ. 2, с. 923—924
  5. ↑ Эдельман Д. И. Этимологический словарь иранских языков / Институт языкознания РАН. — М.: «Восточная литература», 2020. — Т. 6 (p—r̥). — 463 с. — 500 экз. — ISBN 5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.). — с. 250
  6. ↑ Алиев Г. Г. канд. филол. наук. Персидско-русский и русско-персидский военный словарь / Под ред. канд. филол. наук, доц. А. М. Шойтова. — М.: Воениздат, 1972. — С. 285; 447. — 655 с. — 3 500 экз.
  7. ↑ Эдельман Д. И. Этимологический словарь иранских языков / Институт языкознания РАН. — М.: «Восточная литература», 2020. — Т. 6 (p—r̥). — 463 с. — 500 экз. — ISBN 5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.). — с. 250
  8. ↑ Абулқосим Фирдавсӣ. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 1. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — с. 474
  9. ↑ Абулқосим Фирдавсӣ. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — с. 402
  10. ↑ Қонуни истихдоми Нерӯҳои мусаллаҳи шоҳаншоҳии Эрон мусавваби 30 тирмоҳи 1336. 5 апрели 2026 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 3 августи 2013.
  11. ↑ 11.0 11.1 Умед Джайхани: В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной
  12. ↑ Лившиц В. А. Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1. – сс. 13; 223
  13. ↑ Фарҳанги забони тоҷикӣ. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969.
  14. ↑ Никоноров В. П. К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2-5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156
  15. ↑ Asha R. The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos). 29 Январ 2019 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 7 августи 2016.
  16. ↑ Айвазян А. Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449—451 гг. Кампании и сражения.- Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017.
  17. ↑ ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԶԻՆԾԱՌԱՅՈՂԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԻ ՄԱՍԻՆ(арм.). arlis.am. Legal information system of Armenia (15 November 2017).
  18. ↑ Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri hərbi qulluqçularının hərbi geyim forması və fərqləndirmə nişanları haqqında Əsasnamə(озарб.). mod.gov.az 64–70. Ministry of Defense (25 June 2001).
  19. ↑ Указ Президента Республики Беларусь от 21.07.2009 N 388 "О военной форме одежды, знаках различия по воинским званиям и внесении дополнений в Указ Президента Республики Беларусь от 9 июня 2006 г. N 383"(рус.). pravo.levonevsky.org/. Government of Belarus.
  20. ↑ ЗАКОН ЗА ОТБРАНАТА И ВЪОРЪЖЕНИТЕ СИЛИ НА РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ (bg). lex.bg (12 May 2009). 23 августи 2022 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 25 май 2023.
  21. ↑ Oznake činova (hr). osrh.hr. Republic of Croatia Armed Forces (1 April 2019).
  22. ↑ Ranks. army.cz. Ministry of Defence of the Czech Republic (2018).
  23. ↑ Sotilasarvot Puolustusvoimissa(фин.). puolustusvoimat.fi. Finnish Defence Forces.
  24. ↑ სამხედრო წოდებები და ინსიგნიები(гурҷ.). mod.gov.ge. Ministry of Defense of Georgia.
  25. ↑ A gallér és az ötágú csillag(маҷ.). honvedelem.hu. Hungarian Defence Forces (6 May 2009). 23 августи 2022 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 5 июли 2022.
  26. ↑ Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары әскери қызметшілерінің әскери киім нысаны және айырым белгілері туралы(қаз.). adilet.zan.kz. Ministry of Justice (Kazakhstan) (25 August 2011).
  27. ↑ Pakāpju iedalījums(лат.). mil.lv/lv. Latvian National Armed Forces.
  28. ↑ Karių laipsnių ženklai(литв.). kariuomene.kam.lt. Ministry of National Defence (Lithuania). 23 августи 2022 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 11 сентябри 2016.
  29. ↑ Order of the Chief of the General Staff: Number A / 595 (mn). gsmaf.gov.mn 20-26 (25 November 2019).
  30. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 11 марта 2010 года № 293 "О военной форме одежды, знаках различия военнослужащих и ведомственных знаках отличия"(рус.). rg.ru. Российской газеты (12 March 2010).
  31. ↑ Označenie vojenských hodností príslušníkov Ozbrojených síl Slovenskej republiky od 1.1.2016(словакӣ). vhu.sk. Military History Institute.
  32. ↑ Čini in razredi(словен.). slovenskavojska.si. Slovenian Armed Forces.
  33. ↑ ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ЎҲДАДОРИИ УМУМИИ ҲАРБӢ ВА ХИЗМАТИ ҲАРБӢ(тоҷ.). majmilli.tj. The National Assembly of the Republic of Tajikistan (13 April 2017). 23 августи 2022 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 22 октябри 2017.
  34. ↑ TÜRKMENISTANYŇ KANUNY Harby borçlulyk we harby gulluk hakynda (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ý., № 3, 58-nji madda) (Türkmenistanyň 01.10.2011 ý. № 234-IV Kanuny esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen)(туркман.). milligosun.gov.tm 28-29. Ministry of Defense (Turkmenistan).
  35. ↑ НАКАЗ 20.11.2017 № 606(укр.). zakon.rada.gov.ua. Ministry of Justice of Ukraine (13 December 2017).
  36. ↑ O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatni o‘tash tartibi to‘g‘risida(ӯзб.). lex.uz. Ministry of Justice of the Republic of Uzbekistan (12 September 2019).
Баргирифта аз "https://tg.wikipedia.org/w/index.php?title=Таҳмабад&oldid=1462533"