Ҷаҳиш ба мӯҳтаво

Тибби исботшуда

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод

Тибби исботшуда (тибби барпошуда бар далелҳо, англ. evidence-based medicine) — равиш ба амалияи тиббӣ мебошад, ки ҳангоми он қарорҳо дар бораи истифодаи мудохилаҳои пешгирикунанда, ташхисӣ ва табобатӣ дар асоси далелҳои илмии мавҷуда оид ба самаранокӣ ва бехатарии онҳо қабул карда мешаванд ва ин гуна далелҳо мавриди арзёбӣ, муқоиса, ҷамъбаст ва паҳнкунии васеъ барои истифода ба манфиати беморон қарор мегиранд[1]. Фарқи тибби далелбунёд аз тибби суннатӣ дар истифодаи далелҳои боэътимоди илмӣ оид ба самаранокии доруҳо ва амалиётҳои тиббӣ мебошад[2].

Хусусияти асосии тибби далелбунёд — арзёбии интиқодии далелҳои мавҷуда аст. Абзори муҳими тибби далелбунёд — баррасиҳои мунтазам мебошанд, ки дар онҳо метаанализ метавонад истифода шавад[2].

Ҳангоми табобати ҳар як бемор тибби далелбунёд истифодаи бошуурона, дақиқ ва софдилонаи натиҷаҳои таҳқиқотро дар асоси беҳтарини онҳо дар назар дорад[3]. Тавсияҳои клиникӣ, ки дар асоси принсипҳои тибби далелбунёд таҳия шудаанд, бояд дараҷаи эътимоднокиро ба муқаррароти худ нишон диҳанд. Чунин дараҷаҳоро одатан сатҳи боэътимодии далелҳо ва сатҳи боварии тавсияҳо меноманд ва онҳоро бо рақамҳои румӣ ё ҳарфҳои лотинӣ ишора мекунанд[4].

Тибби далелбунёд, ки рушди фаъоли худро дар солҳои 1990-ум оғоз кард, бо як қатор мушкилоте рӯ ба рӯ шуд, ки бар асари номуътамадии ғайриошкор дар нашрияҳо ба вуҷуд омадаанд. Таҳқиқоте, ки аз ҷониби корхонаҳои тиҷоратӣ маблағгузорӣ мешаванд, аксар вақт ба тарафи натиҷаҳои барои ширкатҳо мусоид моил мебошанд ва таҳқиқоте, ки натиҷаҳои барои сарпараст номатлубро нишон додаанд, метавонанд ноширу дастнорас барои табибон ва беморон боқӣ монанд. Дар вазъияте, ки аксарияти таҳқиқот аз ҷониби истеҳсолкунандагони доруворӣ ва маҳсулоти тиббӣ маблағгузорӣ мешаванд, таҳқиқоти нашршудаи мудохилаҳо метавонанд нопурра ва яктарафа бошанд. Дар натиҷа, ба беморон метавонанд доруҳои гаронтар, хатарноктар ва камсамар таъйин карда шаванд[5].

Таърих

[вироиш | вироиши манбаъ]

Яке аз аввалин кӯшишҳои маълуми истифодаи методи илмӣ дар тиб — таҷрибаҳо оид ба ҷустуҷӯи сабаби исқарбут ва воситаи зидди он мебошад, ки аз ҷониби Ҷеймс Линд дар соли 1747 гузаронида шудааст. Аммо ба далели муқовимати мақомоти олирутба ва набудани системаи паҳнкунии донишҳои илмӣ, кашфиёти Линд барои бисёре аз ҳамкорони ӯ номаълум боқӣ монд[6].

Бо вуҷуди ин, то ҳол бисёр мудохилаҳои тиббӣ, аз ҷумла мудохилаҳои «умумэътирофшуда», мавриди санҷиши қатъии илмӣ қарор нагирифтаанд.

Тадриҷан дар тиб ғояҳое ба вуҷуд омаданд, ки самаранокии онро баланд мебардоштанд. Имрӯз инҳо, масалан, «Стандарти тиллоии табобат» ва «Доруи интихобӣ» мебошанд.

Дар солҳои 1960-ум камбудиҳои равиши суннатӣ ба қабули қарорҳои тиббӣ аён шуданд, ки дар он табиб ё гурӯҳи коршиносон интихоб мекарданд, ки аз далелҳои мавҷуда кадоме барои баррасӣ пазируфта мешавад ва чӣ тавр ин далелҳоро онҳо бо эътиқод, авлавиятҳо ва дигар шароитҳои худ мутобиқ мекунанд[7].

Дар соли 1967 Элван Фейнштейнtgen (Alvan Feinstein) дар китоби «Қазовати клиникӣ[8]» механизми қабули қарорҳои тиббиро баррасӣ карда, ба нақши мулоҳизаҳои клиникӣ ва пешдовариҳои табиб таваҷҷуҳи асосӣ зоҳир намуд[7].

Дар соли 1972 А. Кокрейн асари «Саманокӣ ва натиҷабахшӣ[9]»-ро нашр кард, ки дар он набудани далелҳоро дар бисёр амалияҳои тиббӣ, ки қаблан самаранок ҳисобида мешуданд, тасвир намуд ва зарурати гузаронидани озмоишҳои назоратшавандаро нишон дод[7].

Аз соли 1973 инҷониб Ҷон Уэннбергtgen (John Wennberg) тавсифи тафовутҳо дар амалияи тиббии табибони гуногунро нашр мекард[7].

Дар соли 1981 Генрик Вулф (Henrik Wulff) монографияеро нашр кард, ки дар он ғоя ва амалияи тибби далелбунёдро таҳти номи амалияи «оқилона» баён мекард.[10]

Дар солҳои 1980-ум Дэвид М. Эддиtgen(David M. Eddy) хатогиҳо дар мулоҳизаҳои клиникӣ ва холигоҳҳо дар далелҳои самаранокии амалияҳои тиббиро тасвир карда буд[7].

Дар миёнаҳои солҳои 1980-ум А. Фейнштейн, Дэвид Сакетт[en] (англ. David Lawrence Sackett) ва дигар муаллифон китобҳои дарсиро оид ба эпидемиологияи клиникӣ нашр карданд, ки дар онҳо методҳои эпидемиологияро барои қабули қарорҳои табибӣ мутобиқ намуданд[7].

Истилоҳи «барпошуда бар далелҳо» (англ. evidence based) бори аввал аз ҷониби Д. М. Эдди дар асари худ, ки ба принсипҳои роҳнамои амалияи клиникӣ ва фарогирии суғуртавии табобат бахшида шуда буд, истифода шуд; ӯ онро нашр накард, вале дар семинарҳо ва лексияҳо аз соли 1987 инҷониб истифода мебурд (матни онро Коллеҷи тиббии Амрико дар охири солҳои 1980 нашр кард). Дар марти соли 1990 дар Журнали Ассотсиатсияи тиббии Амрико (JAMA) мақолаи ӯ нашр шуд[11], ки дар он ӯ истилоҳи «барпошуда бар далелҳо»-ро истифода ва муайян кардааст[7].

Истилоҳи «тибби далелбунёд» (англ. evidence-based medicine) бори аввал аз ҷониби Гордон Гайятtgen барои тавсифи консепсияе истифода шуд, ки дар асоси он ғояҳои устодаш Шаблон:Нп оид ба истифодаи методи арзёбии интиқодӣ дар табобат меистоданд. Дар ибтидо Гордон Гайят истилоҳи «тибби илмӣ»-ро пешниҳод кард, вале вокуниши норизоии ҳамкоронаш (қарорҳои клиникӣ ҳанӯз ҳам комилан илмӣ набуданд) ӯро водор сохт, ки номи консепсияро тағйир диҳад[12]. Аввалин нашрия бо истифода аз истилоҳи «тибби далелбунёд» дар соли 1991 пайдо шуд, ки дар он истилоҳ барои тавсифи равиши нав ба омӯзиши амалияи тиббӣ истифода шуда буд[7]. (Guyatt G.H. Evidence-based medicine. ACP. J. Club. 1991; 114 (2): A16.)

Истилоҳи «тибби далелбунёд» аз ҷониби эпидемиологи канадӣ Д. Сакетт ва ҳаммуаллифон дар солҳои 1990-ум оммавӣ гардонида шуд, ки усулҳои амалии ҷустуҷӯ ва истифодаи далелҳоро ба манфиати бемор таҳия кардаанд[13]. (Sackett, D. L. Evidence-Based Medicine: How to Practice and Teach Ebm / D. L. Sackett, S. E. Straus, W. S. Richardson … [и др.]. — Edinburgh : Churchill Livingstone, 2000. — 261 с.)

Дар ҳоли ҳозир тибби далелбунёд шакли асосӣ ва табиии амалияи клиникӣ мебошад[14]. Дар Русия тавсияҳои клиникии далелбунёд асоси расонидани кумаки тиббӣ мебошанд (моддаи 37 323ФЗ).

Дар солҳои 2010-ум истилоҳи «тибби далелбунёд» дар фазои расонаҳои оммавӣ беқадр шудан гирифт, он дар маъноҳои аз маънои аслӣ фарқкунанда, аз ҷумла барои мақсадҳои маркетингӣ истифода мешавад. Аммо дар байни табибон тадриҷан кӯшиши ба махраҷи умумӣ овардани тиб, озод кардани ташхисҳо ва методикаҳои клиникӣ аз вобастагӣ ба ақидаҳои афроди алоҳида, ҳатто бонуфуз, ба фоидаи меъёрҳои объективӣ афзоиш меёбад[15].

Принсипҳои тибби исботшуда

[вироиш | вироиши манбаъ]

Д. Сакетт тибби далелбунёдро ҳамчун истифодаи мунтазами беҳтарин далелҳои мавҷудаи самаранокӣ ҳангоми интихоби методи табобат муайян кардааст[13].

Принсипи асосии тибби далелбунёд — шаффофият аст. Ҳар як қарори клиникӣ (интихоби варианти табобат аз алтернативаҳои имконпазир) бояд бо далелҳо асоснок карда шавад, ки метавонанд аз ҷониби одамони дигар санҷида шаванд.

Принсипи дуюм — баробарҳуқуқӣ мебошад. Нуфуз, мақом ва таҷрибаи шахсӣ набояд ба интихоби табобат таъсир расонанд, чунин интихоб бояд ба далелҳои баландсифати бартариҳои мудохилаи мушаххас асос ёбад.

Таҳқиқоти клиникӣ

[вироиш | вироиши манбаъ]

Дар асоси тибби далелбунёд санҷиши самаранокӣ ва бехатарии методикаҳои ташхис, пешгирӣ ва табобат (аз ҷумла доруҳои истифодашаванда) дар таҳқиқоти клиникӣ меистад. Таҳти амалияи тибби далелбунёд истифодаи маълумоти аз таҳқиқоти клиникӣ бадастомадаро дар кори ҳамарӯзаи клиникии табиб мефаҳманд.

Ба даст овардани далелҳои самаранокӣ ё бесамарии ягон методи табобат ё таҳқиқоти ташхисӣ кори осон нест: ин раванди заҳматталаб ва гаронбаҳо мебошад[16].

Таҳқиқоти клиникӣ дар тибби далелбунёд тибқи принсипҳои муайян сохта мешаванд. Яке аз лаҳзаҳои калидӣ методи «дутарафаи нобино»-и озмоиши клиникӣ (clinical trial) мебошад: ҳангоми гузаронидани озмоиш на табиб ва на худи бемор намедонанд, ки оё бемор дору (табобат) мегирад ё плацебо (тақлиди табобат). Бемор розигии худро барои гирифтани ҳам яке ва ҳам дигаре имзо мекунад. Тақсимот ба гурӯҳҳои доругиранда ва плацебогиранда ба таври тасодуфӣ гузаронида мешавад (рандомизированное контролируемое испытание). Дар нақши плацебо метавонад «доруи холӣ» (пустышка) баромад кунад, агар барои беморӣ ҳанӯз табобати стандартии самаранок мавҷуд набошад. Агар терапияи стандартӣ мавҷуд бошад, пас на «доруи холӣ», балки методи умумэътирофшудаи табобатро истифода мебаранд, вагарна ин аз нигоҳи ахлоқӣ нодуруст ва барои ҳаёт ва саломатии беморон хатарнок мебуд[17]. Пас аз анҷоми курси пурраи табобат таҳлили омории натиҷаҳо гузаронида мешавад. Назорати плацебо барои он лозим аст, ки исбот шудааст: ҳар гуна намуди мудохила, аз ҷумла плацебо, дар 70 %-и беморони дорои ихтилолоти функсионалӣ (сабук) ва дар 50 % бо ихтилолоти органикии (вазнин) ба таъсири муваққатии ғайримахсус оварда мерасонад — ба ибораи дигар, на камтар аз нисфи беморон аз плацебо беҳбудиро ҳис мекунанд. Барои он ки препарат таъсирбахш эътироф шавад, таъсири қабули он бояд аз плацебо баландтар бошад ва самаранок бошад, вақте ки натиҷа аз плацебо ба таври назаррас баландтар аст[16].

Имрӯз «стандартҳои тиллоӣ» дар табобат ва ташхиси бемориҳои гуногун муайян карда шудаанд. Масалан, дар онкология «стандарти тиллоӣ»-и ташхис таҳқиқоти морфологӣ ҳисобида мешавад, ки ҳангоми он таркиби ҳуҷайравии бофтаи узви осебдида омӯхта мешавад. «Стандартҳои тиллоӣ»-и ташхиси бемориҳои меъда ва рӯдаи дувоздаҳангушта фиброгастроскопия ва ихтилолоти аввалияи функсияи камераҳои дил — муоинаи ултрасадоӣ мебошад. Ҳама методҳои дигари ташхиси ҳамин бемориҳо бо «стандартҳои тиллоӣ» дар мувофиқати маълум қарор доранд.

Барои мақсадҳои таҳқиқоти фармасевтӣ ва танзим қоидаҳои умумэътирофшудаи гузаронидани таҳқиқоти клиникӣ, аз ҷумла озмоишҳои клиникӣ, ки дар стандарти GCP (good clinical practice, «амалияи хуби клиникӣ») оварда шудаанд, инчунин қоидаҳои истеҳсоли доруворӣ (стандарти GMP) ва иҷрои таҳқиқоти лабораторӣ (стандарти GLP) мавҷуданд.

Методологияи тибби далелбунёд аз мавқеъҳои мухталиф мавриди интиқод қарор мегирад, аммо мо абзори дигаре барои таъмини самаранокӣ ва бехатарии табобат надорем[14].

Сифати таҳқиқоти клиникӣ дар ҳудудҳои мухталиф хеле фарқ мекунад. Дар бисёр кишварҳо назорати зарурӣ бар сифати таҳқиқоти клиникӣ мавҷуд нест ё анъанаи гузаронидани таҳқиқоти босифат вуҷуд надорад. Масалан, таҳлили маълумоти таҳқиқоти бузурги TOPCAT нишон дод, ки дар минтақаҳои мушаххаси ҷуғрофӣ вайронкуниҳои ҷиддии методикаи таҳқиқот (аз ҷумла дар қаламрави Иттиҳоди Шӯравии собиқ) роҳ дода шудаанд. Аз ҷумла, бисёр озмоишшавандагон дар марказҳои таҳқиқотии қаламрави Иттиҳоди Шӯравии собиқ бар хилофи сабтҳо дар протоколҳо доруро қабул накардаанд. Баъзе коршиносон гумон карданд, ки касе аз кормандон препаратро ба дигарон фурӯхтааст. Дар муқоиса бо таҳқиқот дар Амрикои Шимолӣ ва Ҷанубӣ, сифати таҳқиқот дар Русия ва Гурҷистон паст аст. Тамоюле ошкор шудааст, ки дар кишварҳои рӯ ба тараққӣ сифати таҳқиқот нисбат ба кишварҳои пешрафта пасттар аст[18][19][20].

Сатҳҳои далелнокӣ

[вироиш | вироиши манбаъ]

Оғоз дар Канада дар соли 1979 гузошта шуда буд, вақте ки самаранокии мудохиларо мувофиқи сифати далелҳои бадастомада арзёбӣ мекарданд[21]:

I. Далелҳое, ки ҳадди ақал аз як таҳқиқоти дуруст рандомизатсияшудаи назоратшаванда ба даст омадаанд.

I-1. Далелҳое, ки аз таҳқиқоти хуб тарҳрезишудаи когортӣ ё таҳлилии «маврид—назорат», беҳтараш аз зиёда аз як марказ ё зиёда аз як гурӯҳи таҳқиқотӣ ба даст омадаанд.

II-2. Далелҳое, ки аз муқоисаи вақтҳо ва маконҳо бо мудохила ё бидуни он ба даст омадаанд. Натиҷаҳои драмавӣ дар озмоишҳои назоратнашаванда (ба монанди натиҷаҳои ҷорӣ намудани пенициллин дар солҳои 1940-ум) низ метавонанд ҳамчун далелҳои ин намуд баррасӣ шаванд.

III. Андешаҳои мақомоти мӯътабар, ки дар асоси таҷрибаи клиникӣ, таҳқиқоти тавсифӣ ё гузоришҳои кумитаҳои коршиносон асос ёфтаанд.

Баъдтар ин системаи рейтингӣ рушд ёфт ва мураккабтар шуд.

Рушди ғояҳои тибби исботшуда

[вироиш | вироиши манбаъ]

Системаи байналмилалии тибби далелбунёд босуръат рушд мекунад: аз замони ташаккули он дар ибтидои солҳои 90-ум ва то имрӯз шумораи марказҳо, монографияҳо ва форумҳо оид ба ин масъала ба даҳҳо ва миқдори нашрияҳо ба ҳазорҳо мерасад. Агентии сиёсати тандурустӣ ва илми ИМА дар соли 1997 ба муҳлати 5 сол 12 чунин марказро, ки дар назди донишгоҳҳои пешрафта ва ташкилотҳои илмии иёлатҳои мухталиф таъсис ёфтаанд, субсидия дод; шумораи марказҳо оид ба масъалаҳои алоҳида (саломатии кӯдакон, кумаки аввалия, амалияи умумӣ, саломатии рӯҳӣ ва ғайра) меафзояд.

Барои тамоми ин самт истифодаи принсипи далелнокӣ дар ҳар сатҳи қабули қарорҳо — аз барномаи давлатӣ то таъйини терапияи фардӣ — умумӣ мебошад.

Ташкилотҳои калонтарини ҷаҳонӣ — Ҳамкории Кокрейн ва EBMG мебошанд[22]

Маҳдудиятҳои тибби исботшуда

[вироиш | вироиши манбаъ]

Гарчанде ки ҳадафи тибби далелбунёд мусоидат ба қабули қарорҳои клиникӣ дар асоси далелҳои илмии мавҷуда мебошад, аммо дар маълумоти илмии мавҷуда, дар дастрасии оммавии онҳо ва дар татбиқи онҳо ба вазъияти марбут ба бемори мушаххас камбудиҳои зиёде мавҷуданд[23]:161.

Тибби далелбунёд танҳо то вақте арзиш дорад, ки пойгоҳи далелҳои ин ё он мудохилаи табобатӣ пурра ва муассир бошад. Нашри интихобии натиҷаҳои озмоишҳои клиникӣ метавонад ба арзёбии ғайривоқеии самаранокии воситаи доруворӣ оварда расонад ва таносуби хавф/манфиатро тағйир диҳад[23]:159.

Ҳамин тариқ, дар нашрияи ТУТ қайд карда мешавад, ки далелҳои мавҷудаи самаранокии воситаҳои доруворӣ метавонанд бо сабаби тарҳи (дизайн) бади таҳқиқот, нашри нопурраи натиҷаҳои он, манбаи маблағгузории таҳқиқот ва субъективияти нашр нуқсондор бошанд[23]:32. Вақте ки таҳқиқоти воситаҳои доруворӣ аз ҷониби ширкатҳои фармасевтӣ сарпарастӣ карда мешаванд, эҳтимолияти натиҷаҳои мусоид нисбат ба ҳолатҳое, ки маблағгузорӣ аз манбаъҳои дигар сурат мегирад, 4—5 маротиба зиёдтар аст[23]:55.

Масалан, дар психиатрия ҳолатҳои зерин ҷой доранд:

таъсири ошкор ва ниҳонии манфиатҳои қонунии сарпарастон-и таҳқиқот ба натиҷаҳои он, ки боиси шубҳанок шудани натиҷаҳои таҳқиқоти марҳалаи III мегардад[24]:14;

тамоюли доимии танҳо ба нашри натиҷаҳои мусбати таҳқиқот ва пинҳон кардан ё хомӯш мондан дар мавриди натиҷаҳои манфӣ[24]:14,182[25][26] — корҳо бо натиҷаҳои мусбат ду маротиба бештар имкони нашр шудан доранд (чун қоида, дар нашрияҳои бонуфуз ва мутаносибан бештар иқтибосшаванда); тамоюли чанд маротиба нашр кардани ҳамон як натиҷа бо шаклҳои гуногун мавҷуд аст[25];

истифодаи танҳо мусоидтарин натиҷаҳои таҳқиқот дар метаанализҳо[25].

Тибқи иддаои Петер Гётше, бисёр баррасиҳои мунтазами озмоишҳои клиникӣ дорои хатогиҳо мебошанд, ки ба гирифтани маълумоти аввалия марбутанд[27]. Гётше баррасиҳои мунтазами заифи озмоишҳои клиникӣ[28] ва сиёсати таҳририяи маҷаллаҳои пешрафтаи тиббии тақризшавандаро мавриди интиқод қарор додааст[29]. Ҳамроҳ бо ҳаммуаллифон, Гётше методҳои таҳқиқот ва тафсири натиҷаҳоро, ки аз ҷониби дигар олимон ҳангоми гузаронидани баррасиҳои мунтазам бо истифода аз плацебо истифода мешуданд, танқид кард[30][31].

Тавре ки Бен Голдакр қайд мекунад, саноат қисми зиёди таҳқиқоти клиникии доруҳоро маблағгузорӣ мекунад ва пинҳон доштани натиҷаҳои манфии таҳқиқот аз ҷониби ширкатҳои истеҳсолкунандаи доруворӣ як амри маъмулист. Баъзан таҳқиқоте, ки аз ҷониби саноат сарпарастӣ мешаванд, тарҳи бад доранд (масалан, муқоисаи доруи нав бо доруи мавҷуда дар миқдори бесамар). Баъзан беморон ба таҳқиқот тавре интихоб карда мешаванд, ки натиҷаи мусбатро эҳтимолӣтар гардонанд. Илова бар ин, ҳолатҳое мешаванд, ки маълумот дар рафти таҳқиқот таҳлил карда мешавад ва агар таҳқиқот эҳтимолан ба маълумоти манфӣ дар бораи дору оварда расонад, онро бармаҳал қатъ мекунанд ва натиҷаҳо нашр намешаванд. Агар таҳқиқот ба маълумоти мусбат оварда расонад, он низ метавонад пеш аз муҳлат қатъ карда шавад, то таъсироти ҷонибии дарозмуддат пай бурда нашаванд. Голдакр нишон медиҳад, ки ин хатои системавии тамоми таҳқиқоти муосир аст: натиҷаҳои манфӣ ношир мемонанд, ки ин «беморӣ»-и тамоми тиб ва доираҳои илмӣ мебошад[32].

Мисолҳо

[вироиш | вироиши манбаъ]

Яке аз мисолҳои мухолифати пойгоҳи далелҳои баъзе доруҳои васеъ истифодашаванда вазъият бо статинҳо — доруҳое мебошад, ки сатҳи холестерин-и липопротеинҳои зичии паст-ро коҳиш дода, барои табобати атеросклероз ва пешгирии рушди бемориҳои дилу раг истифода мешаванд — борҳо мавриди шубҳа қарор гирифтааст. Статинҳо тибқи тавсияҳои тамоми ассотсиатсияҳои пешрафтаи кардиологӣ доруҳои «хатти аввал» барои табобати ихтилоли мубодилаи холестерин мебошанд, ки дар натиҷа дар соли 2019 аторвастатин сертаъйинтарин дору дар ИМА гардид[33]. Аммо метаанализи соли 2013 гузаронидашуда нишон дод, ки таъсири статинҳо ба давомнокии умр дар одамони дорои хатари пасти бемориҳои дилу раг ночиз аст ва тахмин зад, ки фоидаи онҳо аз хатари таъсироти ҷонибии вазнин — диабет ва миопатия камтар аст[34]. Дар соли 2013 Петер Гётше ҳангоми таҳлили маълумоти баррасии кокрейновӣ-и соли 2011 қайд кард, ки коҳиши фавти умумӣ ба андозаи 16 % аввалан он қадар ҷиддӣ нест, ки ба назар мерасад (дар озмоишҳои клиникӣ, ки маълумоти онҳо дар ин баррасӣ ҷамъоварӣ шудаанд, 2,35 % иштирокчиёне, ки статинҳо мегирифтанд ва 2,8 % иштирокчиёне, ки онҳоро намегирифтанд, вафот карданд: коҳиш ба андозаи 16 % аз басомади 2,8 % басомади 2,35 % медиҳад ва ШБТ барои пешгирии як натиҷаи номатлуб 222-ро ташкил медиҳад — нишондиҳандаи хеле хоксорона), ва сониян метавонад муболиғаомез бошад: масалан, ба баррасии кокрейновии зикршуда таҳқиқоти ALLHAT-LLT, ки 2867 беморро дар бар мегирифт ва ҳеҷ гуна коҳиши фавтро ҳангоми қабули правастатин ошкор накарда буд, дохил нашудааст. Инчунин саволҳо ба миён омаданд, ки бисёр озмоишҳо дар бораи ягон таъсири ҷонибии статинҳо хабар надодаанд, ҳарчанд дар бораи сустӣ ва хастагӣ ҳангоми бори ҷисмонӣ дар заминаи қабули онҳо бисёр таҳқиқоти мушоҳидавӣ (обсервасионӣ) зикр мекунанд; илова бар ин, набудани ҳодисаҳои номатлуб дар заминаи қабули дору умуман ғайриэҳтимол ба назар мерасад[35]:80—82. Таҳқиқоти баъдтар гузаронидашуда самаранокии статинҳоро барои пешгирии бемориҳои дилу раг[36] ва хатарҳои нисбатан пасти рушди ҳодисаҳои номатлубро тасдиқ карданд[37], аммо раванди мушаххас кардани нишондодҳо барои қабули онҳо идома дорад: масалан, тавсияҳои Ҷомеаи кардиологҳои Аврупо аз соли 2021 нишондодҳоро барои таъйини статинҳо ба беморон аз кишварҳои дорои хатари пасти рушди БДР ба таври назаррас маҳдуд карданд[38].

Мисоли дигар эзетимиб мебошад — доруе, ки ба статинҳо мансуб нест, вале он ҳам сатҳи холестерини липопротеинҳои зичии пастро коҳиш медиҳад. Таҳқиқоти бақайдгирӣ нишон доданд, ки қабули дору сатҳи холестеринро коҳиш медиҳад, аммо тибқи маълумоти таҳқиқоти баъдӣ, дору хатари рушди атеросклерозро кам намекунад ва басомади сактаи дил ё фавтро аз бемориҳои дил ва рагҳо коҳиш намедиҳад[34]. Петер Гётше қайд карда буд, ки эзетимиб аз ҷониби FDA дар соли 2002 танҳо ба ҳамин хотир тасдиқ шудааст, ки дар озмоишҳои клиникӣ сатҳи холестерини зичии пастро ба андозаи 15 % коҳиш медод ва фурӯши дору баланд аст, гарчанде ки ба ҳеҷ кас маълум нест, ки он фоидаовар аст ё зараровар[35].

Маълумот дар бораи самаранокии доруҳое, ки барои пешгирӣ ва табобати грипп васеъ истифода мешаванд — тамифлю (осельтамивир) ва реленза (занамивир) — мухолифат доранд. Масалан, тибқи маълумоти метаанализи соли 2014, осельтамивир барои пешгирии грипп дар сатҳи фардӣ ва хонаводагӣ муассир аст[39]. Аммо баррасии кокрейновии соли 2014 самаранокии пасти осельтамивир ва занамивирро ҳангоми грипп нишон дод: истифодаи ин доруҳо танҳо ба бартариҳои ночиз дар сабук кардани симптомҳои грипп, аз ҷумла кӯтоҳ кардани давомнокии симптомҳо ба ҳисоби миёна ба нимпайкара (ним рӯз) оварда мерасонд; дар баррасӣ инчунин таъкид шуда буд, ки ҳеҷ далеле барои коҳиши назарраси шумораи бистарӣ шудан ва мушкилоти ҷиддии грипп ҳангоми қабули ин доруҳо мавҷуд нест[40]. Ҳанӯз дар соли 2009 баррасии мунтазам ва метаанализи дар The Lancet Infectious Diseases нашршуда, самаранокии пасти осельтамивирро ҳангоми табобати гриппи мавсимӣ ошкор карда буд: маълум шуд, ки препарат давомнокии симптомҳоро дар беморони солим (яъне дар беморони бидуни бемориҳои дигар) ба ҳисоби миёна 0,5 рӯз ва 0,74 рӯз дар беморони гурӯҳи хатар коҳиш медиҳад, агар табобат дар соатҳои аввал пас аз тамос бо бемор оғоз шуда бошад[41]. Муаллифони метаанализи соли 2013 ба хулосае омаданд, ки фоидаи осельтамивир ва занамивир барои одамони солим аз хатарҳо бештар нест ва инчунин ин доруҳо хатари мушкилотро дар беморони дорои омилҳои хатари рушди мушкилоти грипп коҳиш намедиҳанд[42]. Метаанализи дигари ҳамон сол ошкор кард, ки осельтамивир хатари бистарӣ шудан ва ин ё он мушкилотро коҳиш намедиҳад[43]. Петер Гётше ширкати Roche-ро, ки осельтамивир истеҳсол мекунад, ба пинҳон кардани қисми зиёди маълумоти озмоишҳои клиникии таъсири дору муттаҳам кард. Гётше нишон медиҳад, ки осельтамивир давомнокии гриппро камтар аз як шабонарӯз коҳиш медиҳад, ки инро метавон бо ёрии доруҳои хеле арзонтар, ба монанди аспирин ва парацетамол низ ба даст овард ва ширкат маълумотро дар бораи таъсироти ҷонибии вазнини дору «чунон амиқ пинҳон карда буд, ки таҳқиқотчиён аз Ҳамкории Кокрейновӣ имкон надоштанд дар бораи онҳо дар баррасии кокрейновии худ хабар диҳанд»[35]:53—54.

Инчунин нигаред

[вироиш | вироиши манбаъ]
commons: Тибби исботшуда дар Викианбор

Ҷарроҳии назариявӣ

Ҷарроҳии тавонбахшии суръатбахш

Таҳқиқоти илман асоснок

Маорифи далелбунёд

Эзоҳ

[вироиш | вироиши манбаъ]

Адабиёт

[вироиш | вироиши манбаъ]

Ба забони русӣ

[вироиш | вироиши манбаъ]

Власов, В. В. Введение в доказательную медицину или Как использовать биомедицинскую литературу для усовершенствования своей практики и исследований. — М. : Медиа Сфера, 2001. — 392 с. — 3 000 экз. — ISBN 5-89084-012-6.

Талантов, П. В. 0,05. Доказательная медицина от магии до поисков бессмертия. — М. : АСТ : CORPUS, 2019. — 560 с. — (Библиотека фонда «Эволюция»). — ББК 54.1. — Шаблон:УДК. — ISBN 978-5-17-114111-0.

Клюшин, Д. А. Доказательная медицина : Применение статистических методов / Дмитрий Анатольевич Клюшин, Юрий Иванович Петунин. — М. : Диалектика, 2007. — С. 320. — ISBN 978-5-8459-1321-0.

Основы доказательной медицины : Учебное пособие для системы послевузовского и дополнительного профессионального образования врачей / Под общей редакцией ак. РАМН, проф. Р. Г. Оганова. — М. : Силицея-Полиграф, 2010. — 136 с. — ISBN 978-5-9901-860-2-6.

По, Алан Ли Ван. Введение. — В: Фармакотерапия, основанная на доказательствах = Alan Li Wan Po. Evidence-Based Pharmacotherapy. Wiley-Blackwell. 224 p. ISBN 140515179X. ISBN 978-1405151795 / Пер. с англ. в Московском центре доказательной медицины при факультете фундаментальной медицины МГУ. Редакторы перевода: проф. О. С. Медведев и проф. В. А. Горьков // nedug.ru : [сайт].

Ярослав Ашихмин (к. м. н.). Доказательная медицина и принципы разработки лекарств Как сегодня исследуются эффективность и безопасность новых лекарственных средств. Постнаука (22 ноябри 2012).

Ба забони англисӣ

[вироиш | вироиши манбаъ]

The IOM(англ.)тҷк. Roundtable on Evidence-Based Medicine brings together key stakeholders from multiple sectors—patients, health providers, payers, employers, manufacturers, policy makers, and researchers—for cooperative consideration of the ways that evidence can be better developed and applied to drive improvements in the effectiveness and efficiency of medical care in the United States.

Cochrane.org — 'The Cochrane Collaboration: The reliable source for evidence in healthcare' (systematic reviews(англ.)тҷк. of the effects of health care interventions), Cochrane Library Major source of rigorous EBM evaluations.

AHRQ.gov — 'U.S. Preventive Services Task Force (USPSTF)', Agency for Health Care Research and Quality. Major source of EBM evaluations

'What Is Evidence-Based Medicine?' — American College of Cardiology(англ.)тҷк.

CMAJ.ca — 'Evidence-based medicine: a commentary on common criticisms', Dr. Sharon E. Straus, Dr. Finlay A. McAlister, Canadian Medical Association Journal(англ.)тҷк., Vol 163, No 7, pp 837–841 (October 3, 2000)

MJA.com.au — 'Evidence-based medicine: useful tools for decision making', Jonathan C. Craig, Les M. Irwig, Martin R. Stockler, Medical Journal of Australia(англ.)тҷк., vol 174, p 248—253 (2001)

ISPUB.com — 'Evidence-biased medicine: Intention-to-treat analysis less conservative?'. The Internet Journal of Epidemiology. 4(1). 2007

GPNoteBook.co.uk — 'Evidence-based medicine (EBM)', General Practice Notebook Free content

JR2.ox.ac.uk — 'Bandolier: Evidence-based thinking about health care', Bandolier (journal)(англ.)тҷк. Free reviews online

SHEF.ac.uk — 'Netting the Evidence: A ScHARR Introduction to Evidence Based Practice on the Internet' (resource directory), University of Sheffield Extensive bibliographies and links to online articles

TRIP Database — 'TRIP Database — EBM search engine' (resource directory), TRIP Knowledge Service. Free

BMJ.com — 'Evidence based medicine: what it is and what it isn’t: It’s about integrating individual clinical expertise and the best external evidence', (editorial) British Medical Journal, vol 312, p 71-72 (January 13, 1996)

BMJ.com — 'Evidence based medicine: Socratic dissent', (Education and debate) British Medical Journal, vol 310, p 1126—1127 (April 29, 1995)

CEBM.net — Oxford Centre for Evidence-Based Medicine (UK) Some free content

BMJ.BMJjournals.com — 'Parachute use to prevent death and major trauma related to gravitational challenge: systematic review of randomised controlled trials', Gordon C S Smith, Jill P Pell, British Medical Journal, Vol 327, pp 1459–1461 (20 December 2003) (Classic argument that situations still exist where RCTs are unnecessary.)

EBOnCall.org — 'Evidence compendia' (evidence-based summaries of 38 on-call medical conditions), Evidence-Based On-Call (EBOC) Free

DBSkeptic.com The limits of evidence-based medicine

Professor EBM Бойгонӣ шудааст 3 июни 2023  сол.. Evidence-based teaching guides for over 80 common internal medicine conditions

Pursuing treatments(пайванди дастнорас) that are not evidence based: How DSM IV clarifies, how it blinds psychiatrists to issues in need of investigation

The Users’ Guides to the Medical Literature(англ.)тҷк. are a series of journal articles and more recently a comprehensive textbook, that provide invaluable tips for clinicians wishing to incorporate evidence-based medicine into their practices.

Пайвандҳо

[вироиш | вироиши манбаъ]

Межрегиональная общественная организация «Общество специалистов доказательной медицины Бойгонӣ шудааст 31 май 2023  сол.» (ОСДМ) (Россия)

Наши доказательства(рус.). Cochrain. Кокрейн.

Василий Власов. Что такое «доказательная медицина» дар YouTube : видео.

Василий Власов. Мифы о доказательной медицине. дар YouTube : видео. — Скептикон, 2016.

Василий Власов. Плохие лекарства. Как и почему. дар YouTube : видео.

Екатерина Бороздина. Доказательная медицина как социальный феномен дар YouTube — Европейский университет в Санкт-Петербурге. — 2020. — 15 июля.

Доказательная медицина. — Профилактик.

Фоминцев И. Принципы доказательной медицины : ортогональный семинар в Европейском университете дар YouTube : видео. — Фонд профилактики рака, 2020.

Барон Е. Доказательная медицина: мода или необходимость дар YouTube : видео. // Екатерина Барон (резидент Высшей школы онкологии). — Медач, 2021. — (Лекторий Медача.)

Шило П. Основы доказательной медицины дар YouTube : видео. // Полина Шило (онколог-химиотерапевт). — Медач, 2021. — (Лекторий Медача.)

Арсланов Г. М. Основы и принципы доказательной медицины дар YouTube : видео. // Глеб Маратович Арсланов (российский филиал Cochrane). — Медач, 2021. — (Лекторий Медача.) — [Лекция прочитана на мероприятии «Токсикология и доказательная медицина» 10 февраля 2018 года.]

Родионов А. Доказательная медицина дар YouTube : видео. // Антон Родионов (каф. факультетской терапии № 1 Инст-та клинич. медицины Сеченовского универс-та). — Медач, 2021. — (Лекторий Медача.) — [Лекция прочитана в рамках мероприятия Biomedfest 2.0 21 февраля 2021 года.]

  1. ↑ Evidence-based medicine : A new approach to teaching the practice of medicine : [англ.] / Evidence Based Medicine Working Group // JAMA. — 1992. — Vol. 268, no. 17 (4 November). — P. 2420–2425. — doi:10.1001/jama.1992.03490170092032. — Шаблон:PMID.
  2. ↑ 2.0 2.1 Masic, I. [[1](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3789163/) Evidence based medicine — new approaches and challenges] : [англ.] : [[[2](https://web.archive.org/web/20200412211250/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3789163) арх.] 12 апрели 2020] / I. Masic, M. Miokovic, B. Muhamedagic // Acta informatica medica. — 2008. — Vol. 16, no. 4. — P. 219–225. — ISSN 0353-8109. — doi:10.5455/aim.2008.16.219-225. — Шаблон:PMID. — Шаблон:PMC.
  3. ↑ Петров Владимир Иванович [[3](https://cyberleninka.ru/article/n/bazisnye-printsipy-i-metodologiya-dokazatelnoy-meditsiny/viewer) Базисные принципы и методология доказательной медицины](рус.) // Вестник Волгоградского государственного медицинского университета. — 2011. — Т. 38, вып. 2. — С. 3—8. — ISSN 1994-9480.(пайванди дастнорас)
  4. ↑ Андреева Наталья Сергеевна, Реброва Ольга Юрьевна, Зорин Никита Александрович, Авксентьева Мария Владимировна, Омельяновский Виталий Владимирович [[4](https://www.google.com/search?q=https://cyberleninka.ru/article/n/sistemy-otsenki-dostovernosti-nauchnyh-dokazatelstv-i-ubeditelnosti-rekomendatsiy-sravnitelnaya-harakter%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0-i-perspektivy/viewer) Системы оценки достоверности научных доказательств и убедительности рекомендаций: сравнительная характеристика и перспективы унификации](рус.) // Медицинские технологии. Оценка и выбор. — 2012. — Т. 10, вып. 4. — ISSN 2219-0678.(пайванди дастнорас)
  5. ↑ Susanna Every‐Palmer, Jeremy Howick [[5](https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jep.12147) How evidence‐based medicine is failing due to biased trials and selective publication](англ.) // Journal of Evaluation in Clinical Practice. — 2014. — December (vol. 20, iss. 6). — P. 908–914. — ISSN 1365-2753 1356-1294, 1365-2753. — doi:10.1111/jep.12147. — PMID 24819404.
  6. ↑ Талантов, 2019, с. 71–75.
  7. ↑ 7.0 7.1 7.2 7.3 7.4 7.5 7.6 7.7 Профилактик.
  8. ↑ Feinstein, Alvan R., 1925-2001. [[6](http://worldcat.org/oclc/18859390) Clinical judgment]. — R.E. Krieger, 1985.(пайванди дастнорас)
  9. ↑ Cochrane, A. L. [[7](http://worldcat.org/oclc/54122723) Effectiveness and efficiency]. — Nuffield Provincial Hospitals Trust, 1972.(пайванди дастнорас)
  10. ↑ Wulff, H.R. Rational Diagnosis and Treatment: An Introduction to Clinical Decision-Making. — Oxford: Blackwell, 1981.
  11. ↑ D. M. Eddy [[8](http://jama.ama-assn.org/cgi/doi/10.1001/jama.263.3.441) Clinical decision making: from theory to practice. Anatomy of a decision] // JAMA: The Journal of the American Medical Association. — 1990-01-19. — Т. 263, вып. 3. — С. 441–443. — doi:10.1001/jama.263.3.441.
  12. ↑ Шаблон:Источник информации
  13. ↑ 13.0 13.1 Талантов, 2019, с. 374.
  14. ↑ 14.0 14.1 Ашихмин.
  15. ↑ Бутрий, С. А. Здоровье ребенка : Современный подход. Как научиться справляться с болезнями и собственной паникой / Сергей Александрович Бутрий. — Эксмо, 2018. — 240 с. — (Доктор Бутрий рядом). — ISBN 978-5-04-089933-3.
  16. ↑ 16.0 16.1 Кокоулин, Дмитрий. [[9](http://www.nnews.ru/2003/6/5/health/980.php3) Альтернативные методы лечения и доказательная медицина: кто кого?] : [Интервью с заведующим Лабораторией клинической иммунофармакологии Института клинической иммунологии СО РАМН д. м. н., проф. Валерием Степановичем Ширинским.] : [[[10](https://web.archive.org/web/20030704080656/http://www.nnews.ru/2003/6/5/health/980.php3) арх.] 4 июли 2003] // Новости в Новосибирске : газ.. — 2003. — 5 июни.(пайванди дастнорас)
  17. ↑ [[11](https://www.cancer.org/treatment/treatments-and-side-effects/clinical-trials/placebo-effect.html) Эффект плацебо](англ.) = Placebo Effect // American cancer society(Американское онкологическое общество). — Атланта, штат Джорджия, США, 2015. — 10 April.(пайванди дастнорас)
  18. ↑ [[12](https://medspecial.ru/for_doctors/12/29427/) Проблемы объективности международных исследований] : [[[13](https://web.archive.org/web/20200220173504/https://medspecial.ru/for_doctors/12/29427/) арх.] 20 феврали 2020] = [[14](http://www.cardiobrief.org/2017/04/26/serious-questions-raised-about-integrity-of-international-trials/) Husten L. Serious Questions Raised About Integrity Of International Trials // CardioBrief, 2017.] // Доказательная медицина для всех. — 2017. — 4 май.
  19. ↑ Husten L. [[15](http://www.cardiobrief.org/2017/04/26/serious-questions-raised-about-integrity-of-international-trials/) Serious Questions Raised About Integrity Of International Trials] : [англ.] : [[[16](https://web.archive.org/web/20191109032929/http://www.cardiobrief.org/2017/04/26/serious-questions-raised-about-integrity-of-international-trials/) арх.] 9 ноябри 2019] / Larry Husten // CardioBrief. — 2017. — 26 April.
  20. ↑ de Denus, S. Spironolactone Metabolites in TOPCAT — New Insights into Regional Variation : [англ.] / S. de Denus, E. O'Meara, A. S. Desai … [et al.] // New England Journal of Medicine. — 2017. — Vol. 376. — P. 1690−1692. — doi:10.1056/NEJMc1612601. — Шаблон:PMID. — Шаблон:PMC.
  21. ↑ The periodic health examination. Canadian Task Force on the Periodic Health Examination // Can. Med. Assoc. J. 1979. V. 121. № 9. P. 1193—1254.
  22. ↑ [[17](https://www.google.com/search?q=https://sechenov.university/pressroom/news/v-rossii-v%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D1%80%D1%8F%D1%82-mezhdunarodnuyu-sistemu-podderzhki-vrachebnykh-resheniy/) В России внедрят международную систему поддержки врачебных решений](рус.). Сеченовский университет (25 октябри 2017).(пайванди дастнорас)
  23. ↑ 23.0 23.1 23.2 23.3 Совместный проект Всемирной организации здравоохранения и Международной программы действий для здравоохранения. Как распознавать продвижение лекарств и как к нему относиться: практическое руководство / Ziganshina L., Lexchin J. — 189 с.
  24. ↑ 24.0 24.1 Терапия антидепрессантами и другие методы лечения депрессивных расстройств: Доклад Рабочей группы CINP на основе обзора доказательных данных / Редакторы Т. Багай, Х. Грунце, Н. Сарториус. Перевод на русский язык подготовлен в Московском НИИ психиатрии Росздрава под редакцией В.Н. Краснова. — М., 2008. — 216 с. Бойгонӣ шудааст 4 марти 2016  сол.
  25. ↑ 25.0 25.1 25.2 Яничак Ф. Дж., Дэвис Дж. М., Прескорн Ш. Х., Айд Ф. Дж. мл. Принципы и практика психофармакотерапии. — 3-е. — М., 1999. — 728 с. — ISBN 966-521-031-9.
  26. ↑ Лечение депрессии у взрослых: Обзор дополнений к практическому руководству по лечению депрессии у взрослых («Depression: the treatment and management of depression in adults»). Часть 1 // Подготовил С. Костюченко. Нейро News: психоневрология и нейропсихиатрия. — 2010. — № 2 (21).
  27. ↑ Peter C. Gøtzsche; Asbjørn Hróbjartsson; Katja Maric; Britta Tendal Data Extraction Errors in Meta-analyses That Use Standardized Mean Differences(англ.) // JAMA : journal. — 2007. — July (vol. 298, no. 4). — P. 430–437. — doi:10.1001/jama.298.4.430. — PMID 17652297. There is an error in the article. Comments: Hugh McGuire; Melissa Edmonds; Jonathan Price Data Discrepancies in Meta-analyses That Use Standardized Mean Differences(англ.) // JAMA : journal. — 2007. — Vol. 298, no. 19. — P. 2261—2262. — doi:10.1001/jama.298.19.2261-b. — PMID 18029827. Peter C. Gøtzsche, Britta Tendal Data Discrepancies in Meta-analyses That Use Standardized Mean Differences—Reply(англ.) // JAMA : journal. — 2007. — November (vol. 298, no. 19). — P. 2262. — doi:10.1001/jama.298.19.2262.
  28. ↑ Peter C. Gøtzsche Why we need a broad perspective on meta-analysis(англ.) // BMJ : journal. — 2000. — September (vol. 321, no. 7261). — P. 585–586. — doi:10.1136/bmj.321.7261.585.
  29. ↑ Peter C. Gøtzsche Ytringsfrihed og redaktionel uafhængighed: Fire fyringer og en kafkask proces (da) // Ugeskrift for Læger(англ.)тҷк.. — 2008. — Bd. 170, nr. 18. — S. 1537. Архивировано из первоисточника 7 августи 2011.
  30. ↑ Asbjørn Hróbjartssona & Peter C. Gøtzsche Unsubstantiated claims of large effects of placebo on pain: serious errors in meta-analysis of placebo analgesia mechanism studies(англ.) // Journal of Clinical Epidemiology(англ.)тҷк. : journal. — 2006. — April (vol. 59, no. 4). — P. 336—338. — doi:10.1016/j.jclinepi.2005.05.011. — PMID 16549252.
  31. ↑ Asbjørn Hróbjartsson, Peter C. Gøtzsche Powerful spin in the conclusion of wampold et al.'s re-analysis of placebo versus no-treatment trials despite similar results as in original review(англ.) // Journal of Clinical Psychology(англ.)тҷк. : journal. — 2007. — Vol. 63, no. 4. — P. 373–377. — doi:10.1002/jclp.20357. — PMID 17279532.
  32. ↑ Goldacre B. Bad Pharma: How drug companies mislead doctors and harm patients, Fourth Estate, 2012 (UK). ISBN 978-0-00-735074-2
  33. ↑ The Top 300 of 2019. clincalc.com.
  34. ↑ 34.0 34.1 Талантов, Пётр Валентинович. 0,05 : Доказательная медицина от магии до поисков бессмертия. — М. : АСТ : CORPUS, 2019. — 560 с. — (Библиотека фонда «Эволюция»). — ББК 54.1. — Шаблон:УДК. — ISBN 978-5-17-114111-0.
  35. ↑ 35.0 35.1 35.2 Гётше П. Смертельно опасные лекарства и организованная преступность: Как большая фарма коррумпировала здравоохранение / Питер Гётше; [пер. с англ. Л. Е. Зиганшиной]. — Москва : Издательство «Э», 2016. — 464 с. — (Доказательная медицина). — ISBN 978-5-699-83580-5.
  36. ↑ Henock G. Yebyo, Hélène E. Aschmann, Marco Kaufmann, Milo A. Puhan Comparative effectiveness and safety of statins as a class and of specific statins for primary prevention of cardiovascular disease: A systematic review, meta-analysis, and network meta-analysis of randomized trials with 94,283 participants // American Heart Journal. — 2019-04. — Т. 210. — С. 18–28. — ISSN 1097-6744. — doi:10.1016/j.ahj.2018.12.007.
  37. ↑ Ting Cai, Lucy Abel, Oliver Langford, Genevieve Monaghan, Jeffrey K. Aronson Associations between statins and adverse events in primary prevention of cardiovascular disease: systematic review with pairwise, network, and dose-response meta-analyses(англ.) // BMJ. — 2021-07-15. — Vol. 374. — P. n1537. — ISSN 1756-1833. — doi:10.1136/bmj.n1537.
  38. ↑ Martin Bødtker Mortensen, Anne Tybjærg-Hansen, Børge G. Nordestgaard Statin Eligibility for Primary Prevention of Cardiovascular Disease According to 2021 European Prevention Guidelines Compared With Other International Guidelines // JAMA Cardiology. — 2022-07-06. — ISSN 2380-6583. — doi:10.1001/jamacardio.2022.1876.
  39. ↑ Okoli GN, Otete HE, Beck CR, Nguyen-Van-Tam JS (2014-12-09). «Use of neuraminidase inhibitors for rapid containment of influenza: a systematic review and meta-analysis of individual and household transmission studies». PLOS ONE 9 (12): e113633. doi:10.1371/journal.pone.0113633. PMID 25490762. Bibcode: 2014PLoSO...9k3633O.
  40. ↑ Tamiflu and Relenza: getting the full evidence picture : [арх. 28 феврали 2020] // Cochrane. — May 9, 2014.
  41. ↑ Шаблон:Cite pmid
  42. ↑ (2013) «The value of neuraminidase inhibitors for the prevention and treatment of seasonal influenza: a systematic review of systematic reviews». PLOS ONE 8 (4): e60348. doi:10.1371/journal.pone.0060348. PMID 23565231. Bibcode: 2013PLoSO...860348M.
  43. ↑ (2013-04) «Effectiveness of oseltamivir in adults: a meta-analysis of published and unpublished clinical trials». Family Practice 30 (2): 125–33. doi:10.1093/fampra/cms059. PMID 22997224.
Баргирифта аз "https://tg.wikipedia.org/w/index.php?title=Тибби_исботшуда&oldid=1452264"