Фалсафаи илм

Фалсафаи илм (форсӣ: فلسفهٔ علم‎) — як шохаи фалсафа аст, ки ба баррасии пешфарзҳои илм, моҳияти гузоришҳои илмӣ ва тағйирот дар мафҳумҳову масъалаҳои (ба монанди методология, арзиши гузоришҳо ва корношоямии онҳо) илмҳои гуногун мепардозад. Дар воқеъ, фалсафаи илм дониши «мутолиаи илмҳо» аст.

Фалсафаи илм вобаста ба соҳаи мавриди баррасӣ ба зербахшҳои гуногун, аз ҷумла: фалсафаи математика, фалсафаи физика, фалсафаи илмҳои компютерӣ, фалсафаи зистшиносӣ ва ғайра тақсим мешавад. Ин соҳа бо дигар мабоҳиси фалсафаи таҳлилӣ, ба монанди фалсафаи зеҳн, фалсафаи забон ва фалсафаи мантиқ робитаи зич дорад.

Пайдоиши фалсафаи илм

Фалсафаи илм паёмадҳои фикрию фалсафии илмҳоро аз ҷанбаҳои гуногуни таърихӣ, мантиқӣ ва методологӣ таҳлил мекунад. Таҳаввулоте, ки пас аз асрҳои XVI ва XVII бо зуҳури донишмандоне чун Галилей, Нютон ва Кеплер оғоз гардид ва бо Максвелл, Планк ва Эйнштейн идома ёфт, фаҳмиши инсонро аз ҷаҳон ба таври бунёдӣ тағйир дод.

Пас аз Ҷанги дуюми ҷаҳонӣ, фалсафаи илм ҳамчун як риштаи мустақили таҳсилӣ даромад. Файласуфони илм кӯшиданд бо истифода аз абзорҳои мантиқию математикӣ ба таҳлили дақиқи мафҳумҳои илмӣ бипардозанд. Карл Гемпел яке аз намояндагони барҷастаи ин давра буд, ки кӯшид дастгоҳи фикрию фалсафии илмро бо содагӣ ва назми мантиқӣ пешниҳод кунад.

Мавзӯъ ва густураи фалсафаи илм

Фалсафаи илм ҳамаи мабоҳисеро дар бар мегирад, ки дар бораи «илм ва илмҳо» баҳс мекунанд. Он ба саволҳои бунёдӣ ҷавоб меҷӯяд:

Шинохти илмӣ чист?

Оё он воқеан ҳамон гуна аст, ки дар оғоз ба чашм мерасад?

Усулҳо ва мантиқи кашфу ҷамъоварии додаҳо кадомҳоянд?

Ба гуфтаи Александр Бёрд: «Пардохтан ба ин пурсиш, ки чаро шинохти илмӣ дар фалон ҳангом ва дар баҳмон ҷой сар зада, кори муаррих ва ҷомеашиноси илм аст. Кори мо ҳамчун файласуф ин нест, ки бипурсем шинохти илмӣ аз куҷо омадааст, балки бояд бипурсем: Шинохти илмӣ чист?»

Методология (Усулшиносӣ)

Яке аз баҳсҳои асосӣ ин аст, ки илм аз кадом усул дар шинохти ҷаҳон истифода мекунад.

Истиқрогароӣ (Inductivism)

Одатан чунин мепиндоранд, ки донишмандон бо мушоҳидаи доимии табиат ва сабти додаҳо бидуни дахолати салиқаи шахсӣ, ба хулосаҳои куллӣ мерасанд, ки онро «қонуни илмӣ» меноманд.

Қиёс ё истинтоҷ (Deduction): Аз муқаддимаҳои куллӣ ба натиҷаҳои ҷузъӣ расидан. Агар муқаддимаҳо дуруст бошанд, натиҷа ҳатман дуруст аст. Истиқро (Induction): Расидан ба натиҷаи куллӣ аз тариқи мушоҳидаҳои ҷузъӣ ва мукаррар. Ин усул қатъият надорад (масалан: «Ҳамаи зоғҳо сиёҳанд», чун зоғҳои ояндаро надидаем).

Ибтолгароӣ (Falsificationism)

Карл Поппер, файласуфи австриягӣ, нишон дод, ки мушоҳидаҳои ҷузъӣ наметавонанд гузоришҳои куллиро тасдиқ кунанд, аммо метавонанд онҳоро ибтол (рад) кунанд. Масалан, дидани ҳазор зоғи сиёҳ исбот намекунад, ки ҳамаи зоғҳо сиёҳанд, аммо дидани як зоғи сафед ин ҳукмро фавран рад мекунад. Тибқи назари Поппер, меъёри илмӣ будани як назария «ибтолпазирии» он аст.

Номҳои мондагор дар фалсафаи илм

Исаак Нютон (Isaac Newton)

Людвиг Витгенштейн (Wittgenstein)

Карл Поппер (Popper)

Томас Кун (Kuhn)

Имре Лакатос (Lakatos)

Пол Фейерабенд (Feyerabend)

Фалсафаи илми Томас Кун

Соли 1962 Томас Кун дар китоби «Сохтори инқилобҳои илмӣ» нишон дод, ки донишмандон на ҳамеша аз мантиқи содаи Поппер пайравӣ мекунанд. Ӯ мафҳуми «Парадигма»-ро ворид кард. Илм дар давраҳои «илми одӣ» дар дохили як парадигма рушд мекунад, то даме ки «буҳрон» фаро расад ва «инқилоби илмӣ» боиси иваз шудани парадигма гардад.

Фалсафаи Дэвид Юм

Портрети Дэвид Ҳум аз ҷониби Аллан Рамсай, 1766, Галереяи миллии Портрети Шотландия

Дэвид Юм муҳимтарин файласуфи таҷрибагарост. Ӯ ба ин натиҷа расид, ки робитаи «иллат ва маълул» (сабабу натиҷа) танҳо як пайванди равонӣ дар зеҳни мост, ки аз такрори мушоҳидаҳо ба вуҷуд меояд, на як зарурати мантиқии хориҷӣ. Ин шубҳаи Юм бунёди илм ва фалсафаро бо чолишҳои азим рӯбарӯ кард.

Воқеъгароӣ ва зидди воқеъгароӣ

Реалистон (Воқеъгароён): Мегӯянд, ки ҳадафи илм пешниҳоди тасвири дурусту дақиқ дар бораи ҷаҳон (ҳатто бахшҳои ноаёни он) аст.

Анти-реалистон: Мегӯянд, ки илм танҳо барои тавсифи бахшҳои мушоҳидапазири ҷаҳон муфид аст ва дар мавриди чизҳои ноаён (ба монанди электронҳо) танҳо як «абзор» барои пешгӯӣ мебошад.

Нигаред низ

Илм

Фалсафаи муосир

Маърифатшиносӣ