Хилофат

Аз Википедиа
(Тағйири масир аз Халифат)
Ҷаҳиш ба: новбари, Ҷустуҷӯи
Халифат, 622750.

Хилофат (аз арабӣ: خلافة) яке аз давлатҳои мусулмонии феодали буд, ки ҳангоми забткориҳои арабҳо дар асри 7-ум — асри 9-ум бо сардории халифаҳо ба вуҷуд омадааст. Асосгузори халифат Муҳаммад буд, ки дар аввали асри 7 дар Хичоз ҷамъияти мусулмониро ташкил кард. Дар натиҷаи забткориҳои Арабҳо давлати калон ташкил шуд, ки ба ин давлат нимҷазираи Арабистон, Ирок, Эрон, қисми калони Моварои Кафкоз, Осиёи миёна, Сирия, Фаластин, Миср, Африкои Шимоли ва кисми калони ҷазираи Пиреней ва Синдро дар бар мегирифт.

Ном[вироиш]

Калимаи Хилофат ( خليفة‎‎ - Khalīfah - аз калимаи забони арабӣ гирифта шуда маънояш «меросхур», «намоянда» аст) ҳамчун мансаб дар давлате, ки баъди Муҳаммад бо сардории намояндаҳои ӯ ташкил шуда буд.

Аз ташкилёбии Хилофат (632) то сулолаи Уммавиён (750)[вироиш]

Хилофати Араб 632-661[вироиш]

Ин давра 4 халифаро дар бар мегирад, ки бо роҳи рост (ар-рошидин) интихоб шудаанд: Абубакр (632-634), Умар (634—644), Усмон (644—656) Али (656—661). Аз ҷиҳати хачм империяи, ки дар муддати 100 сол онхо ташкил карда буданд аз Румиҳо низ гузашта буд ва ин хело ҳам ачоиб буд, зеро дар ибтидо баъд аз вафоти Муҳаммад хавфи бархамхури, дастовардҳои Муҳаммад дар Ислом вучуд дошт. Муҳаммад (дуруди Худо бар ӯ бод!) пеш аз вафот кардан ба ҷои худ хеҷ касро таъин намекунад аз хамин сабаб дар Мадина байни Маккаиён ва Мадинаиён муноқиша ба вуҷуд меояд, ки ин муноқиша метавонист ҷудошавии Маккаву Мадина ва инчунин охири дини Ислом шуда метавонист. Вале ба умар муваффакият ба даст омад, ки Абубакри Маккагиро интихоб намоянд. Бо баробари ин аз хабари вафоти Муҳаммад тамоми Арабистон ба ғайр аз Макка, Мадина ва Тоифа аз ислом ҷудо шуданд. Бо ёрии одамони ба дин эътикоддоштаи Макка, Мадина Абубакр тавонист Арабистони калон вале тақсимшударо ба ислом баргардонад, ба ин кор ба ӯ «шамшери Худо» ёри расонд-лашкаркаши собиқадор Халид, ки танхо 9 сол пеш пайгамбарро дар куҳи Уход шикаст дода буд. Халид лашкари 40-ҳазораи пайғамбари қалбакии Муслимро дар ҷое бо номи «хирмани марг» дар наздикии Акраб (633). Ҳатман баъди пахш кардани шуриши Арабҳо Абубакр давлатдории Муҳаммадро давом медод, ӯ ба муқобили давлати Византия ва Форсҳо ҷангро давом дод.

Умар (634—644) бомуваффақият забткуниро давом дода, дар охири хаёти худ ба ғайр аз Арабистон боз Осиёи Миёна, Сирия, Месопотамия, Вавилон ва як кисми шарқии Форс дар Африко, Миср, ва Варко Триполи хукмрони мекард. Дар вақти ҳукмронии Усмон (644-656) аз Форс то Амударё (Оксуса) ҷазираи Кипр, вилояти Карфаген забт карда шуда буд. Ҷанги бародаркуши дар байни Арабҳо, ки дар натиҷаи куштани Усмон ва давлатро идора карда натавонистани Али буд, ки ин боиси қат гардидани забткориҳо ва баъзе вилоятҳои сарҳадиро аз даст доданд.

Хилофати Араб 661-750[вироиш]

Мақолаи асосӣ: Уммавиён

Аммо бо якумин Умавии Муавии 1 (661—680) арабҳо аз Амударё (Оксус) ба Мовароуннаҳр гузашта то ба Пайканд, Бухоро ва Самарқанд рафтанд ва дар Ҳиндустон то ба Панҷоб рафтанд. бо онхо Осиёи хурд забт карда шуда, онхо хатто ба Константинопол наздик шуда буданд, дар Африко то ба Алжир расиданд.

Дар давраи Язиди (680—683) давраи дуюми чанги бародаркуши ва чанги Умавиён бо душманҳои дохили (бо фарзанди Али Хасан, бо шартҳои Мукаддас ва зидди халифаи ибни Зобейн ва гайрахо) имкониятхо дод, ки барои вилоятҳои наздисархади боз чудо шаванд, лекин бо баста шудани сулх байни чанговарони бародаркуш (с 693 )дар халифагии Абдулмалик (685—705) ва писари у Валид (705—715) арабхо мувафакиятҳои бузургро дар Авгонистон ба даст оварданд, шимолии Ҳиндустон ва Туркистон -дар шарқ , Арманистон, дар Кавкоз ва дар Осиёи Хурд- дар маркази Африкои шарқи(то укёнус), Испания дар юг Франция - дар шарқ. Танҳо кувваи император Льва Исавра, ки часурона бар зидди арабхо чангида Константинополь ва Осиёи Хурдро (717—718) озод кард ва Карл Мартелл ки ба мувафакиятҳои арабхо дар Фаронса (732) интихо гузошта буд ба Аврупо аз запткориҳои мусулмонон эмин дошт.

Мавкее, ки арбхо дар вакти запткориҳои худ ишгол карда буданд лагери харбиро ба хотир меовард:кушиши дохилшавии динии ба ислом УмариI дониста кушиши мустахкам кардани Халифатро дошт, характери масчиди чанговари ва тасаввуроти дини индифферентизм хачми уммумии арабҳои истилогар, ба онхо манъ намуд, ки сохибшави дар давлатҳои истилогаштаи мулки заминдошта буд; Усмон ин карорро манъ намуд, бисёре аз арабхо дар давлатҳои заптшуда бои заминдор мешуданд.Маълум аст ки максади заимндор бештар на ба чанг балки ба сулху осоиштаги равона карда шуда буд.Дар замони Умавиен низ дехаҳои араб дар байни халқҳои дигар карибки симои гарнизони харбии худро гум накарда буд. Бо баробари ин, хусусияти динии давлати араб тез-тез тагйир меефт, мо мебинем бо баробари чори намудан дар дохили халифат ва тастик кардани Умавиен ва аз чамъияти динии масчиди, ки пешвои мусулмонон сардори мекард ба пахш намудани кофирон, чонишини пайгамбари Илохи

Хилофати Араб 750- 1258[вироиш]

Мақолаи асосӣ: Хилофати Аббосиён

Давраи шукуфоии сиёси ва мадании давлати исломи бо хамрохии халқҳои забткардашудаи арабҳо. Нахустини Аббосиён: асосгузори сулола Абу-ль Аббас ас-Сафах, яъне «Хунхор» (750—754); ки аз давраи хукумрониаш ба Людовикаи XI, давлатдор ва иктисодчии оли Аль-Мансур (754—775); хеле дасткушод буд ва махз барои хамин дар адабиёт падари Харун-ар-Рашид – Аль Махди (775—785); хеле машхур буд. бадчахли Аль-Хади (785—786); химоягари машхур шоир ва адабиётчи Харун аль-Рашид (786—809), шахсе, ки шохиди гулгулшукуфии Халифат буд, вале вай давладори бад буд, у тамоман ба давладоре, ки дар китоби «Хазору як шаб» шуда буд монанд нест. Аль-Амин (809—813); дусти олимон ва файласуфони равшанфикр, аз тарафи модараш форс буда-Мамун(813-833)даводихандагони фикрҳои у – Аль-Муътасим (833—842)и Аль-Васик (842—847).Навовариҳои асри X каме сузились: Умавии халосгашта Абдурахмони I дар Испания якумин огози (755 итиклолияти {{Кордовскому эмирату]], ки аз c929 хамчун халифат эътироф гаштааст(929--1031).Пас аз 30сол Идрис абераи халифа Али ки хам барои Аббосиён ва Умавиён душман буд, дар Марокко асосгузори сулолаи Идрисихо(785-985) гашт, ки пойтахти он ш.Тудга буд.Кисми боки мондаи сохили Африкаи шимоли ( Тунис ва г.) тамоман барои Халифати аббосиён гумм шуда буд, вакте ки Хорун ар Рашид вазири Аглабро номзад мекунад,худро дар Кайрвон асосгузори сулолаи Аглабидхо (800-909) мехисобад. Намуди берунаи хокимияти истилокорона ба мукобили кишварҳои христиан ва дигар кишвархо баркарор кардан Аббосиён зарур намешуморидан, аммо бо мурури вакт задухурдҳои харби хам дар сархади шарқ ива шимоли ба вучуд меомад, аммо зиндагии Халифат оромона мегузашт. Халифати араб аз чихати бузурги ва хукмронии худ кайхо боз шавковар набуд. Давраи якумин Аббосиён шукуфои маданият буда онро машхури оламиён гардонида аст. То имруз дар тамоми ҷаҳон зарбулмасалу маколахо: давраҳои “Хорун-ар-рашид” «Гавхари халифахо» ва гайрахо, бисёре аз мусулмонҳои замони мо он давраро ба ёд оварда иродаи худро мустахкам мегардонанд. Бояд гуфт, ки хусусиятҳои - зулмовари, берахми он халифахо буд: дар баъзе холатхо, ки ба асосгузори сулола он фахри халифахоро ташкил мекард (бо лакаби «Хунрез» худи Абу-ал-Аббос интихоб карда буд. ): баъзеи аз халифахо, ки ба ин нигох накарда хиллагари Ал-Мансур, ки дар назди халқ дар тани худ ба либосҳои калбаки ва чояш биёяд у ҳаракат мекард, ки одамони хатарнокро ба катл мерасонад, аввал у онхоро бо суханҳои касамёдкуни ва мехрубони гуфтугу карда баъд ба катл мерасонд. Ал-Махдия ва Хорун-ар-Рашид кайд кардан ба маврид аст, ки дар давраи Аббосиён намуди нави азобдихи баромада буд,хатто Маъмун ва меросхурҳои у сафед нестанд, зеро дар вайронкори ва берахми нисбат ба одамҳои ба онхо маъкул набуда хамто надоштанд. Ба Кремер маълум мегардад, ки дар аввалин Аббосиён нишонаҳои авлодии беаклии кесарики вучуд дорад, ки он дар фарзандони ояндааш авч мегирад. Барои пушонидан гуфтан лозим мебуд, ки барои пахш кардани бетартиби ва набудани хокимият ки дар ин холат давлатҳои исломи дар вакти ҷойгир намудани Аббосиён карор дошт. мушаввашшавандаҳои тарафдорони сарнагунгаштаи Умавиён, ки аз Алихо пеш рафта буд, харичиёни вахши, ки аз шуришкардан даст накашида буданд ва дар кисми шарқии мамлакат бо дастаҳои гуногуни форсхо хамкори мекард. Чораҳои гуногун андешидан ба фикри у хамчун чораи махсус буд барои Абул-ал- Аббос, ки номи худро аз хамин мефахмид. Аз дигар тараф муайян мегардад, ки агар Саффах, Мансур ва дигар пешвоёни у у мамлакатро мустакилона бе ёрии оилаи вазири Бармакиён хукмрон мешуданд Халифат пеш мерафт. То он даме, ки ин оиларо Хорун –ар- Рашид (803)сарнагун кард. Баъзеи аъзоёни ин оила маслихатдихандагони наздики халифа дар багдод буданд. Халид, Яхё, Чаъфар), дигар бошанддар вазифаҳои баланд дар минтакаҳои гуногуни малакат буданд. Онхо дар якчояги тавонистанд дар муддати 50 баробарии байни форсхову арабхоро, ки ба Халифатро дастгири мекарданд нигох доранд.

Инҷоро ҳам бингаред[вироиш]