Худмуайянкунии миллӣ

Худмуайянкунӣ — асосе, ки мувофиқи он ҳар як ҷомеъа ҳақуқи ҷудонашавандаи ташкили озодонаи ҳаёти ҷамъиятӣ ва сиёсии худро ва муайян кардани шакли идоракунии худро дорад. Ин асос ба қонуни табиӣ дахл дорад ва аз асри XVII инҷониб чун ғояи пешбари тафаккури сиёсии либералӣ вуҷуд дорад. Ҷон Локк, Жан-Жак Руссо ва идеологҳои инқилобҳои Амрико ва Фаронса идеяи худмуайянкуниро ба авҷи худ расонданд; он дар асрҳои XIX ва XX дар қонунҳои конститутсионии бисёр кишварҳо татбиқ карда шуд.

Дар ин замина, пайваста, худмуайянкунии миллӣ, яъне ҳаққи ҳар як халқ ба озодӣ ва ташкили давлати мустақили худ ё барқарор кардани ихтиёрии муносибатҳо бо дигар давлатҳо дар асоси федератсия ё мухторият таъкид карда мешавад. Аз ин асос инчунин хоҳиши аъзои як халқ барои муттаҳид шудан дар як давлати миллӣ бармеояд (ҳаракатҳои Олмон ва Италия дар асрҳои XIXасри XIX. Худмуайянкунии миллатҳо бояд бар пояи эҳтиром ба ҳуқуқи инсони инфиродӣ, новобаста аз миллаташон, сурат гирад. Ҷомеъаҳои миллӣ ҳақ доранд аз дастовардҳои фарҳанги худ баҳра баранд, дини худро пайравӣ кунанд ва забони худро дар ҳаёти шахсӣ ва ҷамъиятӣ озодона ва бидуни дахолат ё табъиз истифода баранд ва ҳақ доранд дар ҳаёти фарҳангӣ, динӣ, ҷамъиятӣ, иқтисодӣ ва давлатӣ фаъолона иштирок кунанд.

Давлатҳо бояд чораҳоеро барои фароҳам овардани шароити мусоид барои амалӣ намудани ин ҳуқуқҳо андешанд, ба истиснои ҳолатҳое, ки фаъолиятҳои мушаххас бо вайрон кардани қонунгузории миллӣ ва хилофи меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалӣ анҷом дода мешаванд.

Аломатҳо

• Асосгузории асосии сиёсӣ ва ҳуқуқӣ мебошад;
• дар доираи ҳуқуқи байналмилалӣ эътироф шудааст;
• барои танзими демократии муносибатҳои миллӣ зарур аст;
• шарти пешакӣ ва кафолати татбиқи соҳибихтиёрии миллӣ мебошад;
• бо риояи ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд амалӣ карда мешавад.

Таърихи консепсияи худмуайянкунии миллӣ

Ду мафҳум — соҳибихтиёрии миллӣ ва ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ; — аз ҷиҳати шакл монанд, вале аз ҷиҳати мундариҷа фарқ мекунанд. соҳибихтиёрии миллӣ — маҷмӯи ҳуқуқҳои соҳибихтиёрии як миллат барои интихоби низоми иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва сиёсии худ, доштани қаламрави ягонаи миллӣ, истиқлолияти иқтисодӣ ва рушди забон ва фарҳанги худ аст . Дар сурати поймол шудани ин ҳуқуқҳо, ва на танҳо ин, миллатҳо, ҳамчун кафолати иродаи худ, ҳаққи худмуайянкуниро доранд. Аз тарафи дигар, мардуме (миллате), ки аз фурсати истифодаи ин ҳуқуқҳо истифода бурдааст, дорандаи соҳибихтиёрии миллӣ мегардад. Аз ин рӯ, ба даст овардани соҳибихтиёрии миллӣ натиҷа ва ҳадафи худмуайянкунии миллӣ мебошад.

Соҳибихтиёрии давлатӣ, ки аз ҷониби давлати бисёрмиллат амалӣ карда мешавад, бояд соҳибихтиёрии ҳар як миллати муттаҳидро кафолат диҳад. Ҳар як ниҳоди давлатӣ бояд ба ҳуқуқи миллатҳо барои худмуайянкунӣ эҳтиром гузорад ва кафолати ин ҳуқуқро таъмин намояд . Миллат метавонад дар сурати набудани соҳибихтиёрии миллӣ вуҷуд дошта бошад, аммо давлате, ки дар арсаи байналмилалӣ бартарии қудрат ва истиқлолият надорад, яъне бидуни соҳибихтиёрии давлатӣ вуҷуд надорад.

Соҳибихтиёрии халқӣ вақте миллӣ мешавад, ки халқ ба миллат табдил ёбад, ё дақиқтараш, вақте ки халқ ҳуқуқи худро барои худмуайянкунӣ амалӣ мекунад.

Таърихи пайдоиши мафҳуми худмуаянкунии миллӣ

Давраи инқилобҳои озодихоҳии миллӣ дар асри XVIII-асри XIX

Ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ бори аввал расман дар Конститутсияи Филип Орлик соли 1710 дар қаламрави ҷамъияти миллии Украина сабт шудааст. Аммо, дар асл, дар амалияи сиёсӣ ин принсип дар асри XVIII дар Аврупо азхуд карда шуд. Ин ҳуқуқро бори аввал 13 иёлати Амрикои Шимолӣ, ки дар он замон ба метрополия — Британияи Кабир вобаста буданд, истифода бурданд. Давлатҳо аз подшоҳ ҳуқуқи муайян кардани сарнавишти худ, ташкили низоми давлатӣ, ягона намоянда будан дар арсаи байналмилалӣ ва муносибатҳои баробар бо дигар миллатҳоро талаб мекарданд.

Дар давраи Инқилоби Фаронса мафҳумҳои мардум ва миллат, соҳибихтиёрии мардум ва ҳувияти миллӣ ҳамчун яксон ва ҷудонашаванда тафсир карда мешуданд. Ин аз ташаккули худшиносии миллӣ дар байни фаронсавиҳо, эътирофи худ ҳамчун халқе буд, ки ягона доранда ва манбаи соҳибихтиёрӣ аст ва бояд ва метавонад ҳуқуқи худро барои худмуайянкунӣ амалӣ кунад.

Ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ дар асри XIX аҳамияти бузург пайдо кард. Ин давра бо таъсиси шумораи зиёди давлатҳои нав, яъне давлатҳои миллӣ тавсиф мешавад. Қонунӣ будани таъсиси кишварҳои нав аз мавҷудияти заминаи бунёдии давлат— миллатҳо вобаста буд.. Ҳамчунин, ин ақида, ки яке аз шартҳои демократия ин барқарории миллатгароӣ аст, ки дар навбати худ идомаи либерализм аст, васеъ паҳн шудааст.

Эътирофи расмии ҳуқуқи миллат ба худмуайянкунӣ

Худмуайянкунии миллӣ ҳамчун як мафҳуми пешрафта дар муқобили принсипи қонуният ё сиёсати империалӣ изҳор карда шуд. Дар Ҷанги Якуми Ҷаҳонӣ, қудратҳои Антанта қисман худмуайянкуниро ҳамчун барномае барои заиф кардани қудратҳои марказӣ таблиғ карданд. Вудро Вилсон, президенти ИМА, ҳанӯз дар моҳи январи соли 1917 эълон карда буд, ки худмуайянкунӣ яке аз ҳадафҳои ҷанг аст ва баъдтар инро чандин маротиба, аз ҷумла дар 14 банди машҳур, тасдиқ кард. Конфронси сулҳи Париж дар соли 1919 принсипи худмуайянкуниро нисбат ба баъзе крепостнойҳо номунтазам татбиқ мекард. Халқҳои Аврупо, ки онро барои дигарон эътироф намекунанд. Бо номи худмуайянкунӣ, сиёсати ревизионистӣ аз ҷониби халқҳои алоҳида низ пеш гирифта мешуд, ки дар замони Лигаи Миллатҳо аз фармони Версал норозӣ буданд. Ин созмон танҳо қисман ба принсипи худмуайянкунӣ эҳтиром гузошт. Дар як қатор қаламравҳои баҳсбарангез плебисситҳо баргузор мешуданд, ки дар онҳо сарнавишти қаламрави муайян ва шумораи аҳолии он ба кадом давлат тааллуқ доштан бо роҳи овоздиҳӣ ҳал мешуд. Аз ҷумла, ҳуқуқи худмуайянкунӣ аз ҷониби Конфронси сулҳ нисбат ба мардуми Украина татбиқ нашуд. Дар Оинномаи СММ танҳо ба худмуайянкунӣ дар маҷмӯъ ишора шудааст (моддаҳои 1, 2), аммо баъдтар он дар амалия ва назария барои халқҳои мустамлика тасдиқ карда шуд ( Эъломия дар бораи додани истиқлолият ба кишварҳо ва халқҳои мустамлика, 14 декабри соли 1960).

Пас аз Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ, ки аз аҳамияти байналмилалӣ ва таҷрибаи амалияи татбиқи ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ фаро гирифта шуда буд, бисёре аз халқҳои Африқо, Осиё ва Амрикои Лотинӣ ба муборизаи озодихоҳии озодихоҳонаи озодихоҳона ворид шуданд. Принсипи худмуайянкунӣ ба умедҳои метрополияҳо барои ҳифзи мустамликаҳои худ мухолифат карда, ба муттаҳидшавии халқҳое, ки дар марҳилаи ибтидоии рушд қарор доштанд, мусоидат кард. Сарфи назар аз ҳолатҳои вайрон кардани ин принсип, татбиқи нодуруст ва сӯиистифода аз он, он эътирофи умумимиллӣ пайдо кард ва самаранокии он дар баробари суръати босуръати демократикунонӣ амалӣ карда шуд.

Худмуайянкунии миллӣ дар ИҶШС

Ҳукумати Шӯравии Русия аз рӯзҳои аввали мавҷудияти худ бо истинод ба изҳороти қаблии Ҳизби Коммунист ва навиштаҳои В. Ленин бо мақсади таблиғ шиори худмуайянкуниро ( Эъломияи ҳуқуқи халқҳои Русия, 15 ноябри соли 1917) пешниҳод карда, «ҳуқуқи халқҳои Русияро ба худмуайянкунии озод, то ҷудо шудан ва ташкили давлати мустақил» эълон кард.

17 декабри соли 1917 Шӯрои Комиссарони Халқии Русия дар як нота ба ҳукумати ҶХР худмуайянкунии Украинаро эътироф кард, аммо дар айни замон ҷанги мусаллаҳонаро алайҳи давлати Украина оғоз кард. Ин сиёсат бар асоси фаҳмиши коммунистӣ дар бораи худмуайянкунӣ ҳамчун ҳуқуқи табақаҳои коргар (дар асл, Ҳизби коммунист) барои муайян кардани он, ки оё худмуайянкунӣ ба ҳадафҳои инқилобӣ мусоидат мекунад ё не, асос ёфта буд. Дар ин замина, давлатҳои коммунистӣ сиёсати нигоҳ доштани иқтисодиёти калонро пеш мебаранд. -комплексҳои сиёсӣ ва «омезиши миллатҳо».

Новобаста аз ин, ҳукуматҳои Русияи Шӯравӣ ва ҶШС Украина аксар вақт ба худмуайянкунӣ (созишномаи байни РСФСР ва ҶШС Украина аз 28 декабри соли 1920, Паймони Рига, нотаҳои эътирозӣ дар бораи ҳамроҳ кардани Галисия ба Полша ва...) ишора мекарданд, инчунин принсипи худмуайянкунӣ ҳамроҳ кардани заминҳои Украинаи Ғарбиро ба ҶШС Украина дар солҳои 1939-1945 асоснок кард. Аммо, дар конститутсияҳои ҶШС Украина (солҳои 1919, 1929, 1936) принсипи худмуайянкунии миллиро мустақиман зикр накардаанд.

Дар назарияи конститутсионии шӯравӣ, худмуайянкунӣ бо ҳуқуқи ҷумҳуриҳои иттифоқӣ барои ҷудо шудан аз ИҶШС алоқаманд аст (нигаред ба Ҷудошавӣ (қонун) ). Масъалаи он ки оё худмуайянкунии миллӣ танҳо як принсипи сиёсӣ аст ё инчунин як принсипи ҳуқуқии байналмилалӣ, ҳалношуда боқӣ мемонад; аксари ҳуқуқшиносони позитивист хулосаи охиринро зери шубҳа мегузоранд.

Худмуайянкунии миллӣ дар Украина

Ҳаракати миллии Украина дар асри 19 ба худмуайянкунӣ танҳо дар маънои абстрактӣ ишора кардааст ("Дар хонаи худ, ҳақиқати худ ва қувват ва иродаи худ...") ва танҳо М.<span typeof="mw:Entity" id="mwbQ">&nbsp;</span>Драхоманов онро ҳамчун барномаи сиёсии худидоракунӣ, мухторият дар дохили Русияи федералии аз нав ташкилшуда ё Австрия муайян кард. Шиори истиқлолият ҳамчун ҳадафи худмуайянкунӣ танҳо дар охири замон пешниҳод карда шуд. XIX — дар аввали асри 20 Санъат. ( И.<span typeof="mw:Entity" id="mwcg">&nbsp;</span>Франко, М. Михновский, Ю. Бачинский). Дар давлат. -парвоз. Идеяи худмуайянкунии халқҳо дар амалҳои инқилоби Украина дар солҳои 1917-1918 ба таври қавӣ эҳсос мешавад. дар умумиҷаҳонӣ («Бигзор мардуми Украина ҳақ дошта бошанд, ки ҳаёти худро идора кунанд»; «Мо якҷоя ҳаёти худро месозем»; «Бо қудрат, ирода ва сухани шумо, Ҷумҳурии Халқии Украинаи озод дар хоки Украина пайдо шуд»). Як қатор санадҳои конститутсионӣ, эъломияҳо, нотаҳои дипломатӣ ва изҳороти ҳукуматҳои Украина дар солҳои 1917-1921 ба принсипи худмуайянкунӣ, аз ҷумла қонун дар бораи мухторияти миллӣ ва шахсии ақаллиятҳои миллӣ (22 январи соли 1918) ишора мекунанд. Ташаккули давлатӣ-сиёсии ZUNR, инчунин муттаҳидшавии он бо UNR (3 январи соли 1919) ҳамчун амалисозии ҳуқуқи мардуми Украина ба худмуайянкунӣ ангеза гирифта буд. Дар ҳамин рӯҳия эътирозҳо алайҳи маҳрум кардани украинҳо аз ин ҳуқуқ дар баъзе сарзаминҳо баргузор шуданд.

Ҳуқуқи худмуайянкунии ақаллиятҳои миллӣ ва миллатҳо

Ҳуқуқи худмуайянкунӣ ба мардум ҳамчун як миллат тааллуқ дорад. Танзими ҳуқуқи додани ин ҳуқуқ ба ақаллиятҳои миллӣ мушкилтар аст. Миллат — шакли мушаххаси таърихии ҷомеаи одамонест, ки бо як забон ва қаламрав, робитаҳои амиқи дохилии иқтисодӣ ва хусусиятҳои муайяни фарҳангӣ муттаҳид шудаанд; ин мардуми аз ҷиҳати сиёсӣ муташаккил аст, ки аз ҳуқуқи худмуайянкунӣ бархӯрдоранд. Ақаллияти миллӣ — ҷомеаи одамоне, ки дар натиҷаи ҷудоӣ аз миллати "таърихии" худ ташаккул ёфта, маҷбур аст дар қаламрави давлати дигар дар муҳити этникии бегона зиндагӣ кунад ва аз ин рӯ, бо забон, фарҳанг, расму оин ва дигар хусусиятҳои хоси худ фарқ кунад .

Худмуайянкунии сиёсии ақаллиятҳои миллӣ метавонад ба фаъол шудани ҳаракатҳои ҷудоихоҳӣ мусоидат кунад. Соли 1991 ҶШС Украина ҳуқуқи худро ҳамчун як миллат барои худмуайянкунӣ амалӣ кард, ки комилан ба принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ мувофиқат мекард. Агар ақаллияти миллӣ дар Украина, масалан, маскун кардани маҷорҳо дар Закарпатия, бидуни таърифи ҳуқуқӣ (вайронкунии воқеӣ ё расмии ҳуқуқҳои онҳо) амалӣ кардани ҳуқуқи ҷудошавиро талаб кунад, дар аксари мавридҳо ин ҳамчун як ҳаракати ғайриқонунии ҷудоихоҳона эътироф карда мешавад.

Ҷудоиталабӣ ва ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ

Масъалаи ҷудоии ақаллияти миллӣ ё миллат мушкилотеро ба миён меорад, ки бояд дар доираи ҳуқуқи байналмилалӣ ҳал карда шаванд. Азбаски охирин принсипҳои дахлнопазирии марзҳоро дар назар дорад, дар аксари мавридҳо натиҷаи ниҳоӣ маҳкум кардан, эътироф кардани ҷудоӣ ҳамчун ғайриқонунӣ ва номақбул ( ҷудоихоҳӣ ) мебошад. Аммо, дар ҳолатҳои мушаххас, бояд ҳуқуқи миллатҳоро барои ташкили давлати худ аз ҷудоихоҳӣ фарқ кард. Дар айни замон, ҳар дафъа зарур аст, ки таркиби этникии аҳолие, ки хоҳиши ҷудо шуданро доранд, таҳлил карда шавад, ки оё он дорои хусусиятҳои миллат аст ё не ва сабабҳое, ки онҳоро водор мекунанд, ки давлати бисёрмиллатро тарк кунанд, масалан, поймолшавии пурраи ҳуқуқҳои этникӣ, табъиз, набудани имконият барои рушди пурра дар доираи мероси фарҳангӣ ва анъанаҳои худ, таҳдиди ассимилятсия .

Шаклҳои татбиқ

Шаклҳои зерини татбиқи ҳуқуқи худмуайянкуниро ҷудо кардан мумкин аст:

• ҷудошавӣ, яъне дуршавӣ аз иттиҳоди бисёрмиллатӣ дар натиҷаи изҳори ирода дар бораи интихоби низоми давлатӣ, то ҷудошавӣ ва ташкили давлати худ, ки озодии интихоби муассисаҳо ва рамзҳои давлатро дар назар дорад;
• муттаҳидшавӣ— муттаҳидшавии ихтиёрии як миллат бо миллати дигар (дигарон) дар доираи як давлат дар асоси федералӣ (конфедеративӣ) ё таъсиси мухторияти миллӣ-ҳудудӣ/фарҳангӣ дар дохили як кишвари ягона бо ҳуқуқи мустақилона ҳал кардани масъалаҳои иқтисодӣ ва дигар масъалаҳои муҳими миллӣ;
• таъсиси мухториятҳо — ҳудудӣ ва фарҳангӣ.

Қонунӣ гардонидани ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунии миллӣ

• Соли 1945 — Оинномаи СММ — боби. 1
• Соли 1960 — Эъломия дар бораи додани истиқлолият ба кишварҳо ва халқҳои мустамлика(рус.) боби. 2 (ҳуқуқҳои асосии миллатҳо ва ақаллиятҳои миллиро муайян мекунад)
• Соли 1966 — Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ — боби 1 ва Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ ва сиёсӣ — боби 1
• Соли 1970 — Эъломия дар бораи принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ(рус.) — принсипи баробарҳуқуқӣ ва худмуайянкунии халқҳо.

Ин ҳуқуқ дар ҳамаи конститутсияҳои ИҶШС низ сабт шуда буд. Дар Украина, он дар Универсалии VI Радаи Марказӣ соли 1918 ва Эъломия дар бораи соҳибихтиёрии давлатӣ соли 1990 сабти ном шудааст.

• Самоідентифікація етнічна // Етнічність: енциклопедичний довідник / В. Б. Євтух; Національний педагогічний університет імені М. П. Драгоманова, Центр етноглобалістики. — К.: Фенікс, 2012. — С. 281. Микола Сціборський. Кантата НАЦІОКРАТІЯ Принцип рівноправності й самовизначення народів //  кол.: Ю. С. Шемшученко (відп. ред.) [та ін.]. — К. : Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 2003. — Т. 5 : П — С. — 736 с. — ISBN 966-7492-05- Етнічна та мовна ідентичність // Основні засади та шляхи формування спільної ідентичності громадян України. Інформаційно-аналітичні матеріали до круглого столу 12 квітня 2017 р. — Київ: Центр Разумкова, 2017. — С. 6.

Манбаъҳо

•  
• Дністрянський С. Самовизначення народів і зв'язок і спілка народів. — «Воля», 1920.
• Borys J. The Russian Communist Party and the Sovietization of Ukraine. A Study in the Communist Doctrine of the Self-determination of Nations.. — 1960.
• Федєнко П. Марксистські і больш. теорії нац. питання. — 1960.

Адабиёт

• Майборода О. Самовизначення національне // Політична енциклопедія / редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.— К.: Парламентське видавництво, 2011.— С. 649—650.— 808 с. ISBN 978-966-611-818-2.
• Національне самовизначення // Мала енциклопедія етнодержавознавства / Інститут держави і права ім. В.<span typeof="mw:Entity" id="mw_Q">&nbsp;</span>М.<span typeof="mw:Entity" id="mw_g">&nbsp;</span>Корецького НАН України, Упорядник Юрій Іванович Римаренко [та ін.].— Київ: Генеза, : Довіра, 1996.— С. 548—549. — 942 с.
• Березовенко А. Національна ідентичність // Політична енциклопедія. Редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.— К.: Парламентське видавництво, 2011.— 808 с.— С. 490—491. ISBN 978-966-611-818-2.
• Національна ідентичність (етнічна) / Мала енциклопедія етнодержавознавства / Інститут держави і права ім. В.М.Корецького НАН України, Упорядник Юрій Іванович Римаренко [та ін.].— Київ: Генеза,: Довіра, 1996. — С. 98.— 942 с.
• Угрин Л. Самовизначення політичне // Політична енциклопедія / редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.— К.: Парламентське видавництво, 2011.— С. 650—651. ISBN 978-966-611-818-2.
• Національна самоідентифікація // Українська етносоціологія: навчальний посібник. Ч.1 / О.В.Нельга.— Київ: "Вид. дім «Персонал», 2015.— 540 с.