Ғардая
| Шаҳр | |
Ғардая | |
|---|---|
| غرداية / Ghardāya | |
 | |
| 32°29′ с. ш. 3°40′ в. д.HGЯO | |
| Кишвар | Алҷазоир |
| Таърих ва ҷуғрофиё | |
| Таъсис | 1053 |
| Масоҳат | 78 км² |
| Баландии марказ | 468 м |
| Минтақаи замонӣ | UTC+1:00 |
| Аҳолӣ | |
| Аҳолӣ | 110 000 нафар (2008) |
| Шиносаҳои ададӣ | |
| Нишонаи почта | 47000 |
|
|
|
 Парвандаҳо дар Викианбор | |
Ғардая (ба арабӣ: غرداية, Ghardāya) — шаҳри асосии водии Мъзаб (Mzab) дар маркази Алҷазоир, тахминан 600 километр ҷанубтар аз Алҷазира, маркази вилояти Ғардая.[1] Аҳолии шаҳр тахминан 110 ҳазор нафар. Сабти Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО аз соли 1982 ба номи «Водии Мъзаб» — пайвандгари панҷ шаҳри мустаҳкам-кам шудаи асрҳои X–XI: Ғардая, Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура ва Эл-Атеф.[1]
Таърих
[вироиш | вироиши манбаъ]Дар асрҳои IX–X мелодӣ ибодиёни (ибодиа — мазҳаби хариҷии исломии муътадил, ки имрӯз асосан дар Уммон, Ҷарбаи Тунис ва Мъзаб боқӣ аст) аз шимоли Алҷазоир баъди шикасти давлати онҳо — давлати Рустамидҳои Тиҳарт (776–909) — ба биёбони Сахрои Кабир гурехтанд. Онҳо дар водии Мъзаб — водии бориктари суррхтари кӯҳсорӣ — панҷ шаҳри мустаҳкам барпо карданд: Эл-Атеф (1012), Бу-Нура (1046), Бени-Изган (1347), Меликка (1350) ва Ғардая (1053) — нав-намо-и шаҳри асосӣ. Ҳар як шаҳр дар шибдории кӯҳсорӣ бо як масҷиди мустаҳкам бо манораи нохирӣ (ки ба қалъаи мудофиа низ хидмат мекард) дар маркази баландии худ ҷой гирифтааст.[1]
Мъзаб дар асрҳои миёна яке аз марказҳои савдои трансахараи Сахаро буд — корвонҳои Мъзаб ба Тимбукту, Кано ва Гао тилло, ғулом ва намак мебурданд. Соли 1853 Фаронса Мъзабро ба қаламрави худ дохил кард, аммо ибодиён худидоракунии диниро нигоҳ доштанд.
ЮНЕСКО 1982 «Водии Мъзаб» ҳамчун «мисоли беҳамтои омӯзонандаи мутобиқи меъморӣ ба муҳити биёбон» ба рӯйхати Мероси Ҷаҳонӣ дохил кард. Меъмори бузурги фаронсавӣ-савис Ле Корбюзье (1887–1965) пас аз сафари соли 1931 ба Мъзаб ба меъмории анъанавии Мъзаб эҳтиром гузошта ва қайд кардааст, ки иморатсозии Мъзаб «ҳама дарсҳои меъмории муосирро меомӯзад».
Ҷуғрофия ва иқлим
[вироиш | вироиши манбаъ]Ғардая дар водии Мъзаб — водии бориктари кӯҳсории сангини сурхтар дар Сахрои Кабир воқеъ аст. Иқлим биёбонии бениҳоят гарм — миёнаи тобистон зиёда аз 38 °C, борон бениҳоят кам (≈70 миллиметр дар сол). Шаҳри асосӣ ва чор шаҳри атроф (Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура, Эл-Атеф) ҳама дар шибдории кӯҳсорӣ воқеъ ва бо системи қадимии обёрии заминӣ (фоғараҳо) пайвастаанд.
Аҳолӣ
[вироиш | вироиши манбаъ]Аҳолии шаҳри Ғардая (бо назардошти панҷ шаҳри водии Мъзаб) тахминан 110 ҳазор нафар — асосан берберҳои мъзабӣ (ибодиён), бо ҷамоаи арабҳои сунниӣ-маликӣ ва аҳолии нав-омадӣ.[1] Ибодиён забони берберии мъзабӣ-ро нигоҳ медоранд.
Иқтисод
[вироиш | вироиши манбаъ]Иқтисоди Ғардая бар кишоварзии воҳавӣ (хурмо — 200 ҳазор сарой нахл, абёрии фоғаравӣ), савдо (Ғардая яке аз марказҳои савдои Алҷазоир — қолини мъзабӣ ва тилло), саноати нафту газ (конҳои нафтии минтақаи Гасси-Туил) ва сайёҳии биёбонӣ асос меёбад.
Нақлиёт
[вироиш | вироиши манбаъ]Дар Ғардая Фурудгоҳи байналмилалии Ноимат-Мехри амал мекунад. Шоҳроҳи асосии Алҷазира–Ғардая–Таманрассет шаҳрро бо шимол ва қалби Сахрои Кабир мепайвандад.
Фарҳанг ва маориф
[вироиш | вироиши манбаъ]Шаҳрҳои қадимаи Мъзаб — Ғардая, Бени-Изган, Меликка, Бу-Нура ва Эл-Атеф — намунаи беҳамтои меъмории биёбонӣ-исломии асрҳои миёна: иморатҳои хокӣ-сафедӣ дар шибдории кӯҳсорӣ, масҷидҳои мустаҳкам бо манораҳои нохирӣ, кӯчаҳои бориктари сояли, базорҳои маркази шаҳр (бахусус Базори Ғардая — машҳур ба қолини мъзабӣ ва тиҷорати тилло) ва системи фоғаравии обёрии қадимӣ. Ле Корбюзье ва меъморони муосир Мъзабро ҳамчун «санъати анҷумании асрҳои миёна» ба ҳисоб мегиранд.
