Ҷаҳиш ба мӯҳтаво

Ғизои солим

Мавод аз Википедиа — донишномаи озод

Ғизои солим — ғизое, ки рушд, инкишофи мӯътадил ва фаъолияти ҳаётии инсонро таъмин намуда, ба мустаҳкамшавии саломатии ӯ ва пешгирии бемориҳо мусоидат мекунад[1]. Бо ҳолати хуби умумии саломатӣ ва коҳиши хатари бемориҳои музмин парҳези бой аз меваҳо, сабзавот, ғалладонагиҳои яклухт, лӯбиёгиҳо, мағзият ва моҳӣ, бо сатҳи пасти истеъмоли чарбҳои сершуда, трансчарбиҳо ва қанд, инчунин истеъмоли маҳдуди намак алоқаманд аст[2][3][4][5][6]. Парҳези солим сатҳи пасти истеъмоли маҳсулотро аз ғалладонагиҳои тозашуда(англ.)тҷк., гӯшти коркардшуда (масалан, ҳасибҳо) ва маҳсулоти қанддор пешбинӣ мекунад[6]. Тавсияҳо оид ба ғизои солим дар байни кишварҳо вобаста ба маҳсулоти алоҳида метавонанд фарқ кунанд, ки эҳтимолан аз фарҳангҳои миллӣ ва анъанаҳои ғизоӣ бармеоянд[5].

Риояи тавсияҳои ғизои солим дар якҷоягӣ бо фаъолияти ҷисмонии мунтазам хатари инкишофи бемориҳои музмин ва ихтилолҳоро, аз қабили фарбеҳӣ, бемориҳои дилу раг, диабет, фишори баланди хун ва саратон коҳиш медиҳад[7]. Урбанизатсия, афзоиши миқдори ғизои коркардшуда ва тағйирот дар тарзи ҳаёти одамон боиси тағйир ёфтани ғизои онҳо гардид. Бисёр одамон миқдори кофии мева, сабзавот ва дигар сарчашмаҳои нахро, ба монанди ғалладонагиҳои яклухт, истеъмол намекунанд[4]. Сабзавот ва меваҳо манбаи хуби нах ва витаминҳо ва минералҳои барои организм зарур мебошанд[8]. Қариб дар ҳама кишварҳо тавсияҳо оид ба ғизои дуруст мавҷуданд, ки дар онҳо истеъмоли сабзавот ва меваҳо таъкид мешавад[9].

Тавсияҳо оид ба истеъмоли ғизои сафедадор дар байни кишварҳо фарқ мекунанд. Ҳарчанд ҳам маҳсулоти ҳайвонот ва ҳам наботот метавонанд манбаи сафедаҳо бошанд, онҳо аз нуқтаи назари аминокислотаҳо, кислотаҳои чарбӣ, витамини B12, оҳан ва руҳи биологии дастрас, нах ва маҳсулоти метаболизми дуюми растаниҳо баробарарзиш нестанд[10]. Дар ҳолати веганӣ, парҳези солим банақшагирии алоҳидаро дар қисмати гирифтани витамини B12, оҳан, калсий ва омега-3-кислотаҳои чарбии бисёрсернашуда талаб мекунад[11]. Тавсияҳои умумии ғизо одатан ба истеъмоли гӯшти камравған, моҳӣ ё ба маҳдуд кардан ё истеъмоли мӯътадили гӯшт нигаронида шудаанд. Баъзе тавсияҳо пешниҳод мекунанд, ки истеъмоли гӯшти сурх маҳдуд карда шавад[10]. Алтернатива ба гӯшти сурх ҳамчун манбаи сафеда метавонад маҷмӯи лӯбиёгиҳо, мағзият, мурғ ва моҳӣ бошад[12].

Ғизои солим, ки гуногун ва мутавозин аст, дар қисмати таркиб аз хусусиятҳои фардии инсон, аз қабили ҷинс, синну сол, тарзи ҳаёт ва дараҷаи фаъолияти ҷисмонӣ, инчунин аз анъанаҳои фарҳангӣ, мавҷудияти маҳаллии ин ё он маҳсулот, нархи онҳо ва одатҳои ғизоӣ вобастагӣ дорад. Принсипҳои умумӣ бошанд, бетағйир мемонанд[4]. Парҳези солим ва мутавозин махсусан барои рушди кӯдакон муҳим аст[13], аз ҷумла барои модар ҳангоми банақшагирӣ ва дар давраи ҳомиладорӣ[14]. Омӯзиши парҳези солим аз шири модар оғоз ёфта, бо мурури таълими кӯдакон аз ҷониби волидон идома меёбад. Дар оянда ин метавонад ба натиҷаҳои беҳтари таҳсил, маҳсулнокӣ ва саломатӣ дар тӯли тамоми ҳаёт таъсир расонад[15]. Ба шахсони калонсол парҳези солим имкон медиҳад, ки тарзи ҳаёти солимтар ва фаъолтар дошта бошанд[13]. Илова бар мустаҳкам кардани саломатӣ, ғизои солим инчунин ба одамон барои хушбахттар шудан кӯмак мекунад[16].

Таъмини ниёзҳои организм

[вироиш | вироиши манбаъ]

Парҳези солим қонеъ кардани ниёзҳои физиологӣ ва энергетикии организмро тавассути истеъмоли таносуби мутавозини макронутриентҳо (карбогидратҳо, сафедаҳо ва чарбҳо) бе пурхӯрии зиёдатӣ, вале бо воридшавии кофии микронутриентҳо (витаминҳо ва минералҳо), инчунин таъмини организм бо миқдори кофии об пешбинӣ мекунад. Макронутриентҳо организмро бо энергияи зарурӣ ва масолеҳи сохтмонӣ таъмин мекунанд, дар ҳоле ки микронутриентҳо дар миқдори нисбатан кам (аз рӯи вазн) барои рушд, инкишоф, мубодилаи мӯътадили моддаҳо ва фаъолияти организм заруранд[17].

Тавсияҳо оид ба ғизои солим

[вироиш | вироиши манбаъ]

Тавсияҳои Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ

[вироиш | вироиши манбаъ]

Бо мақсади пешгирии бемориҳои музмини ғайрисироятӣ ва коҳиш додани фавт дар тамоми ҷаҳон аз ҷониби Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ тавсияҳо оид ба ғизои солим омода карда шудаанд[18]. Тавсияҳои асосӣ инҳоро дар бар мегиранд[4][19]:

  • Истеъмоли ҳаррӯзаи ҳадди аққал 400 г (5 порсия) сабзавот ва меваҳо, дар ин сурат сабзавот бояд ҳамеша ба рацион дохил карда шавад ва меваҳо метавонанд ҳамчун ғизои сабук (закуска) истифода шаванд.
  • Коҳиш додани чарбҳои истеъмолшаванда то камтар аз 30% аз миқдори умумии калорияҳои истеъмолшаванда. Чарбҳои сершуда бояд камтар аз 10% аз шумораи калорияҳо ва трансчарбиҳо — камтар аз 1%-ро ташкил диҳанд. Чарбиҳои сершуда ва трансчарбиҳо бояд бо чарбиҳои сернашуда, хусусан бисёрсернашуда, иваз карда шаванд. Трансчарбиҳои истеҳсоли саноатиро беҳтар аст, ки тамоман аз ратсион хориҷ кунед.
  • Маҳдуд кардани истеъмоли қандҳои озод то камтар аз 10% аз шумораи умумии калорияҳо, ва ҳангоми кам кардан то 5% фоида барои саломатӣ бештар хоҳад буд. Ғизоҳои сабуки ширинро беҳтар аст бо мева ва сабзавоти тоза иваз кунед.
  • Коҳиш додани сатҳи намаки истеъмолшаванда то сатҳи тавсияшудаи шабонарӯзӣ, ки на бештар аз 5 г дар як шабонарӯзро ташкил медиҳад (барои натрий — на бештар аз 2 г дар як шабонарӯз). Намаке, ки ба ғизо илова карда мешавад, бояд йоднок бошад. Калий, ки тавассути сабзавот ва меваҳо ба организм ворид мешавад, метавонад ба мулоим кардани таъсири манфии миқдори зиёди намак ба фишори хун кӯмак кунад.

Ба ғайр аз меваю сабзавот, ғизои солим инчунин лӯбиёгиҳо (масалан, насх ё лубиё), мағзият, ғалладонагиҳои яклухт (масалан, ҷуворимаккаи коркарднашуда, арзан, сулӣ, гандум ва биринҷи тозанашуда)-ро дар бар мегирад[4].

СУТ қайд мекунад, ки коҳиши истеъмоли намак дар ҷаҳон то сатҳи тавсияшуда метавонад аз 1,7 миллион фавт дар як сол пешгирӣ кунад[4]. Алкогол низ ба парҳези солим дохил намешавад. Мувофиқи маълумоти СУТ, вояи бехатари алкогол мавҷуд нест; ҳар қадар алкогол камтар истеъмол шавад, барои саломатӣ ҳамон қадар беҳтар аст[20]. Тавсияҳои СУТ инчунин дар сайти Роспотребнадзор оварда шудаанд[19][21].

Барои кӯдакони синну соли гуногун тавсияҳо ба тавсияҳо барои калонсолон монанданд[4]. Барои кӯдакони ширхор СУТ тавсия медиҳад[4]:

  • Танҳо бо шири модар хӯрондан дар тӯли 6 моҳи аввали ҳаёт.
  • Илова кардани ғизои иловагӣ ба шири модар аз синни шашмоҳагӣ, ки бояд аз маҳсулоти гуногуни бехатар ва серғизо иборат бошад, вале бидуни иловаи намак ва қанд.
  • Идома додани ширдиҳии модар дар тӯли ду соли аввали ҳаёт ва дертар аз он.

Дастгирии ғизои солим аз ҷониби давлат

[вироиш | вироиши манбаъ]

Ҳукуматҳои бисёр кишварҳои пешрафта ҳамасола барои оммавигардонии тарзи ҳаёти солим ва хусусан ғизои солим маблағ ҷудо мекунанд. Воситаҳои инфографика, масалан, пирамидаҳои ғизоӣ, ки бо назардошти хусусиятҳои миллӣ таҳия шудаанд, маъруфияти зиёд пайдо кардаанд[22], ки дар онҳо миқдори тавсияшудаи намудҳои гуногуни маҳсулот ба таври аёнӣ нишон дода мешавад.

Дар Русия гирифтани кумаки диетологӣ дар доираи кумаки аввалияи тиббию санитарӣ имконпазир аст[23]. Духтурони диетолог назорат ва табобати гурӯҳҳои зерини беморонро анҷом медиҳанд[23]:

Ғайр аз ин, дар бисёр давлатҳо хадамоти назоратӣ изҳорот дар бораи фоида барои саломатӣ, ки дар маҳсулот ва реклама ҷой дода мешаванд, танзим мекунанд, то аз маълумоти нодуруст канорагирӣ шавад ва истеъмолкунандагон ҳифз карда шаванд[24][25][26].

Дар Чили аз июни соли 2016 истеҳсолкунандагони маҳсулоти ғизоӣ вазифадоранд, ки дар қисми пеши бастабандӣ тамғаҳои огоҳкунандаро дар бораи миқдори зиёди чарбиҳои сершуда, қанд, натрий (намак, сода ва дигарҳо) ва калорияҳо гузоранд. Маҳсулоте, ки ҳадди аққал як чунин тамға доранд, наметавонанд барои кӯдакон реклама карда шаванд, дар кӯдакистонҳо ва мактабҳо фурӯхта шаванд ё ба барномаи ғизои мактабӣ дохил карда шаванд. Пас аз ҷорӣ шудани ин қонун, саноати ғизоии Чили миқдори қанд ва натрийро дар маҳсулот коҳиш дод. Пайравӣ аз Чили, қонунҳои шабеҳ дар Бразилия, Мексика, Перу, Уругвай, Аргентина, Исроил, Канада қабул карда шуданд[27].

Таърихи тадқиқотҳо

[вироиш | вироиши манбаъ]

Пешрав дар пешгирии бемориҳои ғайрисироятӣ тавассути тағйири тарзи ҳаёт Финляндия буд[28]. То соли 1972 дар Финляндия сатҳи фавт аз бемориҳои дилу раг, махсусан дар Карелияи Шимолӣ, ниҳоят баланд буд. Барои тағйир додани вазъият ба ҳукумат аз ҷониби аҳолӣ арзиза пешниҳод шуд ва дар ҷавоб лоиҳаи «Карелияи Шимолӣ» оғоз гардид, ки ҳадафаш коҳиш додани сатҳи ниҳоят баланди холестерин дар хуноба, фишори шараёнӣ ва мубориза бар зидди тамокукашӣ дар байни аҳолӣ буд. Тавсияҳо оид ба парҳез ба истеъмоли ғизои камравған, коҳиш додани миқдори чарбиҳои ҳайвонот ба фоидаи чарбиҳои наботот, маҳдуд кардани истеъмоли тухм (зарди он) то чанд дона дар як ҳафта, афзоиши истеъмоли ғалладонагиҳои яклухт, сабзавот, бехмеваҳо, меваҳои ҷангалӣ ва меваҳо нигаронида шуда буданд. Дар қисмати маҳдуд кардани истеъмоли намак лоиҳаи алоҳида ташкил карда шуд. Ба ғайр аз давлат, бисёр ташкилотҳои ихтиёрӣ фаъолияти зиёд нишон доданд, маъракаҳои васеъ дар ВАО гузаронида шуданд, масъалаҳои саломатӣ ба мавзӯи маъмул дар маҷаллаҳо, рӯзномаҳо, барномаҳои радио ва телевизион табдил ёфтанд[29].

Таваҷҷуҳи зиёди ҷомеаи байналмилалиро лоиҳа дар соли 1995 ҷалб кард, вақте ки гузориши ҷамъбастии муфассал дар бораи натиҷаҳои лоиҳа нашр шуд, аз он вақт инҷониб низ корҳои зиёде ба анҷом расидаанд[30]. Аз соли 1972 фавти коронарӣ дар Карелияи Шимолӣ то соли 2014 тақрибан 7 маротиба (84 %) ва дар маҷмӯъ дар Финляндия — 5 маротиба (82 %) коҳиш ёфт[29]. Аз тағйирот дар парҳез иваз кардани бутербродҳои бо маскаи гов омодашуда ба маргаринҳои мулоим ва спредҳои маскагию набототӣ қайд карда мешавад, инчунин ҳангоми омода кардани ғизо одамон ба равғанҳои набототӣ бартарӣ медодагӣ шуданд[29][31]. Коҳиши истеъмоли намак имкон дод, ки сатҳи миёнаи фишори хун паст карда шавад[29]. Натиҷаҳои лоиҳа нишон доданд, ки сабабҳои бемориҳои ғайрисироятӣ асосан аз тарзи ҳаёти носолим бармеоянд[32]. Қисми зиёди таҷрибаи байналмилалӣ дар пешгирии бемориҳои дилу раг маҳз дар асоси натиҷаҳои лоиҳаи «Карелияи Шимолӣ» асос ёфтааст[28].

Ҳамчунин нигаред

[вироиш | вироиши манбаъ]

Эзоҳ

[вироиш | вироиши манбаъ]

Адабиёт

[вироиш | вироиши манбаъ]

Пайвандҳо

[вироиш | вироиши манбаъ]
  1. ↑ [(https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/108434/E73401R.pdf?sequence=2&isAllowed=y) Здоровое питание: план действий по разработке региональных программ в России]. — М.: Всемирная организация здравоохранения, 2001. — 67 с.
  2. ↑ Alice Ammerman, Michael Pignone, Louise Fernandez, Kathleen Lohr, Alissa Driscoll Jacobs. [(http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK42768/) Counseling to Promote a Healthy Diet] : [[(http://web.archive.org/web/20210930203511/https://www.ahrq.gov/downloads/pub/prevent/pdfser/dietser.pdf) арх.] 30 сентябри 2021]. — Rockville (MD) : Agency for Healthcare Research and Quality (US), 2002. — (U.S. Preventive Services Task Force Evidence Syntheses, formerly Systematic Evidence Reviews).
  3. ↑ Nawaraj Bhattarai, A. Toby Prevost, Alison J. Wright, Judith Charlton, Caroline Rudisill [(https://bmcpublichealth.biomedcentral.com/articles/10.1186/1471-2458-13-1203) Effectiveness of interventions to promote healthy diet in primary care: systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials](англ.) // BMC public health. — 2013-12-20. — 20 December (vol. 13). — P. 1203. — ISSN 1471-2458. — doi:10.1186/1471-2458-13-1203. — PMID 24355095.(пайванди дастнорас)
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 [(https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/healthy-diet) Здоровое питание](рус.). Информационные бюллетени ВОЗ. Всемирная организация здравоохранения (31 августи 2018).
  5. 1 2 Denise de Ridder, Floor Kroese, Catharine Evers, Marieke Adriaanse, Marleen Gillebaart [(https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28447854/) Healthy diet: Health impact, prevalence, correlates, and interventions](англ.) // Psychology & Health. — 2017-08. — August (vol. 32, iss. 8). — P. 907–941. — ISSN 1476-8321. — doi:10.1080/08870446.2017.1316849.
  6. 1 2 Mahdi Vajdi, Mahdieh Abbasalizad Farhangi [(https://hqlo.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12955-020-01581-z) A systematic review of the association between dietary patterns and health-related quality of life](англ.) // Health and Quality of Life Outcomes. — 2020. — 12 October (vol. 18, iss. 1). — P. 337. — ISSN 1477-7525. — doi:10.1186/s12955-020-01581-z. — PMID 33046091.(пайванди дастнорас)
  7. ↑ [(https://www.who.int/publications/i/item/924120916X) Рацион, питание и предупреждение хронических заболеваний]. — Женева: Всемирная организация здравоохранения, 2003. — 196 с. — ISBN 92-4-420916-0.
  8. ↑ [(https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/) Eat well](англ.). Live Well. U. K. National Health Service (26 April 2018).(пайванди дастнорас)
  9. ↑ ФАО, 2021, Польза потребления овощей и фруктов.
  10. 1 2 Anna Herforth, Mary Arimond, Cristina Álvarez-Sánchez, Jennifer Coates, Karin Christianson [(https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31041447/) A Global Review of Food-Based Dietary Guidelines](англ.) // Advances in Nutrition (Bethesda, Md.). — 2019. — 1 July (vol. 10, iss. 4). — P. 590–605. — ISSN 2156-5376. — doi:10.1093/advances/nmy130. — PMID 31041447.
  11. ↑ [(https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/the-vegan-diet/) The vegan diet](англ.). Live Well : Eat well. U.K. National Health Service (3 September 2018).(пайванди дастнорас)
  12. ↑ Walter C. Willett,  Meir J. Stampfer [(https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23297654/) Current evidence on healthy eating] // Annual Review of Public Health. — 2013. — Т. 34. — С. 77–95. — ISSN 1545-2093. — doi:10.1146/annurev-publhealth-031811-124646. — PMID 23297654.
  13. 1 2 [(https://www.who.int/news-room/q-a-detail/healthy-diet-keys-to-eating-well) Healthy diet: Keys to eating well](англ.). Newsroom : Q&A Detail. World Health Organization (26 October 2020).
  14. ↑ [(https://www.nhs.uk/pregnancy/keeping-well/have-a-healthy-diet/) Have a healthy diet in pregnancy](англ.). Pregnancy : Keeping well in pregnancy. U.K. National Health Service (2 December 2020).(пайванди дастнорас)
  15. ↑ [(https://www.who.int/westernpacific/health-topics/healthy-diet) Healthy diet](англ.). Health topics. World Health Organization.
  16. ↑ Ruut Veenhoven [(https://link.springer.com/article/10.1007/s11482-019-09748-7) Will Healthy Eating Make You Happier? A Research Synthesis Using an Online Findings Archive](англ.) // Applied Research in Quality of Life. — 2021-02-01. — 1 February (vol. 16, iss. 1). — P. 221–240. — ISSN 1871-2576. — doi:10.1007/s11482-019-09748-7.
  17. ↑ Cena, Calder, 2020, 2. Components of a Healthy Diet and Their Benefits, p. 2.
  18. ↑ Nicole Jankovic, Anouk Geelen, Martinette T. Streppel, Lisette C. P. G. M. de Groot, Philippos Orfanos [(https://academic.oup.com/aje/article-lookup/doi/10.1093/aje/kwu229) Adherence to a Healthy Diet According to the World Health Organization Guidelines and All-Cause Mortality in Elderly Adults From Europe and the United States](англ.) // American Journal of Epidemiology. — 2014. — 15 November (vol. 180, iss. 10). — P. 978–988. — ISSN 0002-9262. — doi:10.1093/aje/kwu229. — PMID 25318818.
  19. 1 2 [(https://www.rospotrebnadzor.ru/activities/recommendations/details.php?ELEMENT_ID=11950) Рекомендации гражданам: здоровое питание](рус.). www.rospotrebnadzor.ru. Роспотребнадзор.(пайванди дастнорас)
  20. ↑ [(https://www.who.int/ru/news-room/feature-stories/detail/5-tips-for-a-healthy-diet-this-new-year) Пять советов по здоровому питанию к Новому году](рус.). www.who.int. Всемирная организация здравоохранения (26 Декабри 2019).
  21. ↑ [(https://www.rospotrebnadzor.ru/about/info/news/news_details.php?ELEMENT_ID=14176) О рекомендациях ВОЗ по правильному питанию при самоизоляции](рус.). www.rospotrebnadzor.ru. Роспотребнадзор (4 апрели 2020).(пайванди дастнорас)
  22. ↑ Walter C. Willet; Patrick J. Skerrett. [(http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/files/Healthy-Eating-Pyramid-handout.pdf) The Healthy Eating Pyramid](англ.) (pdf). Harvard School of Public Health, Nutrition Department (2005). — Гарвардская пирамида питания.
  23. 1 2 [(https://rg.ru/2010/08/24/dietologia-dok.html) Приказ Министерства здравоохранения и социального развития Российской Федерации (Минздравсоцразвития России) от 24 июня 2010 г. N 474н г. Москва "Об утверждении Порядка оказания медицинской помощи населению по профилю "диетология""](рус.). Российская газета.
  24. ↑ Patrick G. Wall, Fiona Lalor. [(https://www.researchgate.net/publication/241700303_Health_claims_regulations_Comparison_between_USA_Japan_and_European_Union) Health claims regulations: Comparison between USA, Japan and European Union](англ.). ResearchGate. British Food Journal (2011).
  25. ↑ Anita Kušar, Katja Žmitek, Liisa Lähteenmäki, Monique M. Raats, Igor Pravst [(https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33565710) Comparison of requirements for using health claims on foods in the European Union, the USA, Canada, and Australia/New Zealand] // Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety. — 2021-03. — Т. 20, вып. 2. — С. 1307–1332. — ISSN 1541-4337. — doi:10.1111/1541-4337.12716.
  26. ↑ [(https://10.rospotrebnadzor.ru/news/zashchita_prav_potrebiteley/o_trebovaniyakh_k_markirovke_produktsii_prednaznachennoy_dlya_detey_i_podrostkov/) О требованиях к маркировке продукции, предназначенной для детей и подростков](рус.). 10.rospotrebnadzor.ru.(пайванди дастнорас)
  27. ↑ [(https://20idei.ru/ru/ideas/20.9) Вредные продукты питания].
  28. 1 2 Пуска, Вартайнен и др., 2011, Вступление.
  29. 1 2 3 4 Erkki Vartiainen [(https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6062761/) The North Karelia Project: Cardiovascular disease prevention in Finland](англ.) // Global Cardiology Science & Practice. — 2018. — 30 June (vol. 2018, iss. 2). — P. 13. — ISSN 2305-7823. — doi:10.21542/gcsp.2018.13.
  30. ↑ Пуска, Вартайнен и др., 2011, Предисловие.
  31. ↑ [(https://rskrf.ru/tips/rassledovaniya/pravda-o-spredakh-chem-oni-opasny/) Правда о спредах: чем они опасны?](рус.). Расследования от Роскачества. Роскачество (23 май 2018).(пайванди дастнорас)
  32. ↑ Пуска, Вартайнен и др., 2011, 3. Общие принципы и стратегии деятельности : Введение.
Баргирифта аз "https://tg.wikipedia.org/w/index.php?title=Ғизои_солим&oldid=1470070"