Ғуломдорӣ

Ғуломдорӣ — низоми муносибатҳои ҷамъиятӣ, ки дар асоси истисмори як шахс (ғулом) аз тарафи шахси дигар (ғуломдор, хоҷа, соҳиб) бунёд ёфтааст.

Сабабу омилҳои ташаккул

Муносибатҳои ғуломдорӣ дар ҷамъияти ибтидоӣ ташаккул ёфтаанд: дар марҳалаи муайяни рушди ҷомеаи инсонӣ истифодаи олоти меҳнат имкон фароҳам овард, ки маҳсулоти бештари озуқаворӣ истеҳсол шуда, асирон, ҷинояткорон, шахсони қарздор ва мардуми одӣ ба кори маҷбурӣ ҷалб гарданд. Дар марҳалаҳои аввали ҷомеаи ғуломдорӣ манбаи асосии афзоиши шумораи ғуломон ҷангҳои байниқабилавӣ ва байнидавлатӣ, зиёдшавии шумораи асирон, одамрабоӣ ва ғ. буданд.

Ғуломдорӣ дар давлатҳои қадим

Дар давлатҳои бостонии Миср, Бобил, Ошур, Эрон, Ҳинд, Чин, Рум ва Юнон вуҷуд дошт. Императори Руми Қадим Юстиниан ғуломдориро "зинаи ташаккули ҳуқуқи халқҳо, ки дар он шахс бар хилофи иродаи худ тобеи иродаи каси дигар мегардад" - гуфтааст. Ғуломдорӣ дар тӯли 5 ҳазор сол дар ҳамаи минтақаҳои олам вуҷуд доштааст. Дар Чини Бостон мафҳуми «си» ба маънои ғулом аз миёнаҳои ҳазораи 2 то м. маълум буд. Нахустин маъхазҳои хаттӣ шаҳодат медиҳанд, ки ғуломдорӣ дар давраи забти Шумер аз тарафи қабилаҳои яҳудӣ ва дар Байнаннаҳрайн дар ибтидои ҳазораи 3 то м. мавҷуд буд.

Марҳалаҳои рушди ғуломдорӣ

марҳалаи пайдоиш: Чин дар замони шоҳии Чжоу; (асрҳои 11–8 то м.), Юнон дар аҳди Ҳомер (асрҳои 9–8 то м.), Рум (асрҳои 8–6 то м.);
марҳалаи устуворшавӣ ва рушд: Чин дар замони шоҳии Чунсю-Чжанго (асрҳои 8–3 то м.), Юнон дар замони полисҳо ва рушди онҳо (асрҳои 5–4 то м.), Италия дар замони Ҷумҳурии Рум (асрҳои 3–1 то м.);
марҳалаи завол: Империяи Ҳон дар Шарқ (асри 2 то м.), Империяи Ғарбии Рум (асри 1 то м. – 5 м.).

Шаклҳои асосии ғуломдорӣ

шарқӣ ва ё ҷомеаи аввалаи ғуломдорӣ;
атиқа ё ҷомеаи баъдии ғуломдорӣ. Ба ҷомеаи ғуломдории шарқӣ давлатҳои Миср, Бобил, Эрон, Ҳинд ва Чин дохил мешуданд. Шакли атиқаи ғуломдорӣ дар бисёр шаҳру давлатҳои Юнон (яке аз пурқувваттарини онҳо Афина), давлатҳои эллинӣ ва Рум мавҷуд буд.

Ғуломдорӣ дар замони феодализм ва капитализм

Ғуломдорӣ дар Аврупо дар асрҳои миёна мавқеи худро ба низоми крепостнойӣ дод, вале дар асри 17 эҳё гардид. Барои ин кашфиёти бузурги ҷуғрофиёӣ мусоидат намуд. Дар рафти васеъ гардидани ҳузури давлатҳои аврупоӣ дар қитъаи Африқо имкони номаҳдуди ба даст овардани қувваи кории ройгон фароҳам омад. Дар кишварҳои Аврупо истифодаи васеи меҳнати ғуломон аз нав ба ҳукми анъана даромада, то асри 19 идома ёфт.

Кашфи Амрико ва ташкили минтақаҳои васеи кишоварзӣ дар Амрикои Шимолӣ бидуни истифодаи меҳнати ғуломон ғайримумкин буд. Бино бар ин, фақат ба ИМА аз Африқо қариб 13 млн нафар асир оварда шуд. Раванди озод гардидани ғуломон дар кишварҳои Амрикои Шимолӣ ва Ҷанубӣ солҳои 50–80 асри 19 идома дошт. Чунончи, дар ИМА аксарияти ғуломон дар рафти ҷанги шаҳрвандӣ озод гардиданд.

Ғуломдорӣ дар Осиёи Миёна

Дар Осиёи Миёна то нимаи дуввуми асри 19 ғуломдорӣ дар ҳаёти иқтисодӣ-иҷтимоӣ нақши бузург мебозид. Баъди забти Осиёи Миёна аз ҷониби Руссияи подшоҳӣ заминаи аз байн бурдани боқимондаҳои низоми ғуломдорӣ ба вуҷуд омад. Дар натиҷа байни Руссия, аз як тараф ва Хонии Хева, Аморати Бухоро ва Хонии Хӯқанд, аз тарафи дигар созишномаҳо ба имзо расида, ғуломдорӣ дар қаламрави ин давлатҳо расман бекор карда шуд.

Арзёбӣ дар қонунҳои имрӯзӣ

Ғуломдорӣ ба таври расмӣ дар тамоми давлатҳои ҷаҳон манъ гардидааст. Охирин кишваре, ки дар он ғуломдорӣ ва истифодаи меҳнати ғуломон манъ гардид, Мавритания буд (1980). Дар як қатор давлатҳои Африқо ва Осиё то ҳанӯз боқимондаҳои низоми ғуломдорӣ вуҷуд дорад. Мутобиқи маълумоти СММ ва созмонҳои ҳимояи ҳуқуқи башар дар Судон, Мавритания, Сомали, Покистон, Ҳиндустон, Непал, Мянма, Ангола ва ғ. аз меҳнати маҷбурии одамон васеъ истифода мешавад.

Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон ғуломдориро дар шаклҳои гуногун манъ карда, тибқи моддаҳои 130.1 ва 130.2 барои он ҷавобгарӣ муқаррар кардааст.

Дар Мавритания ҳудуди 600 ҳазор нафар (20% аҳолии кишвар) дар ҳолати ғуломӣ қарор доранд. Дар ҷаҳони имрӯза шаклҳои муосири ғуломдорӣ ва тиҷорати одамон вуҷуд дорад, ки аз рӯи даромад баъди тиҷорати маводди мухаддир ва тиҷорати яроқу аслиҳа дар ҷойи сеюм меистад. Дар кишварҳои мутараққӣ ва демократии ҷаҳони имрӯза бештар муҳоҷирони ғайрирасмӣ ва ё шахсоне гирифтори ғуломӣ мегарданд, ки аз ҷое ба ҷои дигар маҷбуран кӯчонида шудаанд.

Мутобиқи маълумоти Созмони ҷаҳонии меҳнат даромади солона аз истифодаи меҳнати маҷбурӣ беш аз $150 млрд-ро ташкил медиҳад.

Нигористон

c. 1890.
с 2007
c. 1310
с.1852
с.1823
c. 1790
c. 1830
c. 1840–1850
c.1860
с.1815
соли 1770
^[1]
^[2]
^[3]

Нигаред низ

Ғулом

Эзоҳ

↑ "Forced and Bonded Child Labor Бойгонӣ шудааст 1 августи 2013 сол.. U.S. Department of Labor.
↑ Fortin, Jacey. Mali’s Other Crisis: Slavery Still Plagues Mali, And Insurgency Could Make It Worse (16 Январ 2013).
↑ "Slaves in Saudi". Naeem Mohaiemen. The Daily Star. July 27, 2004.

Адабиёт

Ғуломдорӣ // Ғ — Дироя. — Д. : СИЭМТ, 2016. — С. 130-131. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] / сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 5). — ISBN 978-99947-33-67-5.

Валлон А. История рабства в античном мире. М., 1–2. М., 1936–1941;
Всемирная история. Т. 1–2. М., 1955–1956;
Философская энциклопедия. М., 1970; Философский словарь. Ростов на Дону, 2013.

[1] "Forced and Bonded Child Labor Бойгонӣ шудааст 1 августи 2013 сол.. U.S. Department of Labor.

[2] Fortin, Jacey. Mali’s Other Crisis: Slavery Still Plagues Mali, And Insurgency Could Make It Worse (16 Январ 2013).

[3] "Slaves in Saudi". Naeem Mohaiemen. The Daily Star. July 27, 2004.

[1]

[2]

[3]