Қарлуқҳои Тоҷикистон
Қарлуқҳои Тоҷикистон — яке аз қавмҳои туркӣ дар Тоҷикистон буда, асли худро ба қарлуқҳои бостонӣ мепайвандад. Шумораи онҳо тахминан 700 ҳазор нафар мебошад[1].
Таърих
[вироиш | вироиши манбаъ]Қарлуқҳои Тоҷикистон аз авлоди бевоситаи қарлуқҳои қадим мебошанд. Аввалин қарлуқҳо дар сарзамини Тоҷикистони имрӯза (вилояти Суғд) дар охири асри 8 пайдо шуданд. Тақвияти хоқонҳои қарлуқ ва баъдтар Қарахониён ба зиёд шудани аҳолии туркию қарлуқ дар водии Фарғона ва дар ин ҷо паҳн шудани забони қарлуқӣ (ва баъдтар забони қарохонӣ, ки дар заминаи он ташаккул ёфт) мусоидат кард. Дар тӯли як ҳазорсола қарлуқҳо зери таъсири фарҳангӣ ва қисман ассимилятсияи аҳолии маҳаллии эронизабон ва қабилаҳои вориди туркию муғул қарор гирифтанд.
Ҳангоми барӯйхатгирии соли 1897, қарлуқҳо ба туркҳо дохил карда шуданд. Дар он давра ҳукуматдорон ҳангоми барўйхатгирии аҳолӣ гурӯҳҳои гуногуни хурди туркзабони Осиёи Миёнаро, ки мушаххасан муайян кардан мумкин нест, ба таркиби туркҳо дохил мекарданд.
Баъди дар солҳои 1924—1925 ҷудо кардани туркҳо ба халқияту ҳудуд, аз ҷумла қарлуқҳо ба ҳайати халқи ӯзбек дохил карда шуданд.
Пайдоиш
[вироиш | вироиши манбаъ]Қарлуқҳои Тоҷикистон аз авлоди қарлуқҳои Тахористон[2] ва қарлуқҳои давраи Қарахониён[3] ба шумор мераванд.
Мувофиқи маълумоти «Аҷдодони туркманҳо» қарлуқҳои қадим ба ҳайати лашкари Оғузхон дохил мешуданд. Бо вуҷуди ин, онҳо дар зумраи илейҳо буданд, ки аз аҷдодаш наомадаанд[4]. Дар «Ҷоми ат-тавориҳ» аз ҷумлаи қабилаҳое зикр шудаанд, ки туркманҳоро ташкил медиҳанд[5].
Л.Н.Гумилёв пайдоиши қарлуқҳоро бо туркутҳо вобаста кардааст. Ба ақидаи ӯ, қарлуқҳо авлоди шохаи туркут буданд[6]. Худи туркутҳо, чунон ки Гумилёв бар ин бовар аст, дар натиҷаи ҳамроҳ шудани муғулзабонони нав бо аҳолии маҳаллии туркзабонони Олтой ба вучуд омадаанд[7]. И.П.Магидович аз қабилаҳои омехтаи туркию муғулӣ қабилаҳоро зикр мекунад[8]. Варианти пайдоиши муғул будани туркутҳо дар асарҳои онҳо аз ҷониби Н.Я. Бичурин[9][10] ва А.С. Шабалов омадаст[11].
Муҳоҷиркунонӣ
[вироиш | вироиши манбаъ]Қарлуқҳо дар ҷанубу ғарби Тоҷикистон, дар вилояти Хатлон ва дар шимоли кишвар - дар вилояти Суғд зиндагӣ мекунанд. Инчунин гурӯҳҳои алоҳидаи қарлуқҳоро метавон дар Афғонистон, Ӯзбекистон, Қазоқистон ва Қирғизистон вохӯрд. Дар Тоҷикистон қарлуқҳо ҳамчун тоҷик ва узбак сабти ном шудаанд. Дар Ӯзбекистон, Қазоқистон ва Қирғизистон ӯзбек ва турк сабт шудаанд. Бо вуҷуди ин, қарлуқҳо ҳувияти этникӣ ва хотираи таърихии ниёгони худро нигоҳ доштаанд.
Забон
[вироиш | вироиши манбаъ]Дар замонҳои қадим ба забони қрлуқӣ сухан мегуфтанд. Имрӯзҳо аксарият ба забонҳои тоҷикӣ ва ӯзбекӣ ҳарф мезананд.
Дин
[вироиш | вироиши манбаъ]Аз рӯи дин онҳо мусулмонони суннимазҳаби ҳанафӣмебошанд.
Маданият
[вироиш | вироиши манбаъ]Маданияти ҳозираи қарлуқҳо дар зери таъсири халқҳои ҳамсоя ташаккул ёфтааст. Аммо қарлуқҳо ҳанӯз баъзе унсурҳои маданияти қадимаи худро (кулоҳи баланд барои мардон, нақшу нигори гилему курпа, фолклори шифоҳӣ ва ғайра) нигоҳ доштаанд.
Ҳамчунин нигаред
[вироиш | вироиши манбаъ]Эзоҳ
[вироиш | вироиши манбаъ]- ↑ Шаниязов К. Ш. Узбеки-карлуки: историко-этнографический очерк. — Наука, 1964. — С. 44. — 193 с.
- ↑ Шаниязов К. Ш. Узбеки-карлуки: историко-этнографический очерк. — Наука, 1964. — С. 44. — 193 с.
- ↑ Труды двадцать пятого Международного конгресса востоковедов: Москва, 9—16 августа 1960 г. / Б. Г. Гафуров. — Издательство восточной литературы, 1962. — С. 186.
- ↑ Абу-ль-Гази. Родословная туркмен. Часть 1(пайванди дастнорас — таърих). www.vostlit.info. 5 октябри 2019 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 9 марти 2020.
- ↑ Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Книга 1. Предисловие(пайванди дастнорас — таърих). www.vostlit.info. 21 октябри 2019 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 23 июли 2021.
- ↑ Гумилёв Л. Н. Тысячелетие вогруг Каспия. — ДИ-ДИК, 1998. — С. 263. — 587 с.
- ↑ Гумилёв Л. Н. Древние тюрки. II. Предки(пайванди дастнорас — таърих). gumilevica.kulichki.net. 8 сентябри 2019 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 20 марти 2012.
- ↑ Этнографическое обозрение. — Москва: Наука, 2005. — С. 29.
- ↑ Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. — Москва-Ленинград: Академия наук СССР, 1950. — С. 57, 184—188.
- ↑ Токарев С. А. История русской этнографии: дооктябрьский период. — Наука, 1966. — С. 161. — 455 с.
- ↑ Шабалов А. С. Происхождение уйгуров, ойратов (калмыков) и других телэских племен XVIII в. до н. э. — XIV в. н. э. — Иркутск: Издательство Иркутского государственного технического университета, 2014. — С. 55—72. — 248 с.