Ҳасан Тақизода

Ҳасан Тақизода
Ҳасан Тақизода
	Ҳасан Тақизода
Раиси Сенати Эрон
	In office; 1 марти 1957 – 1 сентябри 1960
Monarch	Муҳаммадризо Паҳлавӣ
Preceded by	Эброҳим Ҳакими
Succeeded by	Муҳсин Садр
Вазири корҳои хориҷии Эрон
	In office; 11 июни 1926 – 16 сентябри 1926
Preceded by	Муҳаммадалӣ Форуғӣ
Succeeded by	Алиқулӣ Ансорӣ
Сафири Эрон дар Подшоҳии Муттаҳида
	In office; 1941–1947
Сафири Эрон дар Фаронса
	In office; 1933–1935
Аъзои Сенат (Табриз)
	In office; 1950–1967
Аъзои Маҷлис (Табриз)
	In office; 1947–1950
Personal details
Born	27 сентябри 1878; Табриз, Эрон
Died	28 январи 1970; Теҳрон, Эрон
Resting place	Зоҳир-уд-давла
Political party	Ҳизби демократ; Ҳизби эҳё
Spouse(s)	Отие Тақизода
Alma mater	Ҳавзаи Наҷаф; Мактаби амрикоӣ дар Табриз

Сайид Ҳасан Тақизода (حسن تقی‌زاده; 27 сентябри 1878 дар Табриз, Қоҷор Эрон – 28 январи 1970 дар Теҳрон, Паҳлавӣ Эрон) дипломати эронӣ ва сиёсатмадори бонуфуз буд.

Гарчанде дар таърихи сиёсии муосир ӯ ҳамчун сиёсатмадори дунявӣ шинохта мешавад, ки гуфта буд «зоҳиран ва ботинан, дар ҷисм ва рӯҳ, Эрон бояд аврупоишуда гардад», ӯ аз хонаводаи суннатии сайидҳо (насли пайғамбар Муҳаммад) буд. Падараш сайид Тафӣ рӯҳонӣ буд.

Зиндагинома

Тақизода аз нажоди озарбойҷонӣ буд. Ӯ дар ҷавонӣ забонҳои фаронсавӣ ва англисиро махфӣ меомӯхт, то бо андешаҳои давраи равшангарӣ ва андешаҳои сиёсии нав шинос шавад. Баъдан ӯ рӯҳонӣ шуд, вале дар даврае, ки низоми сиёсии суннатии Эрон рӯ ба фурӯпошӣ мерафт ва давлати миллӣ шакл мегирифт, аз он дур шуд.

Ӯ дар инқилоби машрутияти Эрон фаъолона иштирок кард, ки боиси таъсиси Маҷлиси Шӯрои Миллӣ гардид. Аз ин давра ба баъд ӯ ба як сиёсатмадори дунявӣ табдил ёфт. Соли 1908 ҳаёти ӯро афсари низомии бритониёӣ Клод Стокс наҷот дод ва ӯ ба Лондон фиристода шуд, ки дар он ҷо бо Эдвард Гранвил Браун барои пуштибонии ҳаракати конститутсионӣ кор кард.

Соли 1909 аввалин ҳизби сиёсие, ки ба Олмон майл дошт — Ҳизби демократии Эрон — таҳти роҳбарии ӯ таъсис ёфт. Дар оғози Ҷанги якуми ҷаҳонӣ ӯ бо Олмон бар зидди Русия ва Британия иттифоқ баст. Дар Берлин ӯ кумитаи Эронро таъсис дод ва маҷаллаи «Ковеҳ»-ро нашр намуд, ки дар паҳншавии фикри миллӣ ва худшиносии эронӣ нақши муҳим дошт.

Дар давраи ҳукумати Ризошоҳ Паҳлавӣ ӯ дар ташаккули давлати нави Эрон саҳм гирифт. Дар тӯли ҳафтод соли фаъолияти сиёсӣ ӯ вакил, волии вилояти Хуросон, вазири роҳ ва нақлиёт, вазири молия ва сафир дар Подшоҳии Муттаҳида ва Фаронса буд. Соли 1950 раиси Сенат гардид.

Ӯ ҳаёти худро «ҳаёти пуртӯфон» номид ва онро ҳамчун унвони тарҷумаи ҳолаш истифода бурд. Ӯ дар соли 1970 дар Теҳрон вафот кард.

Хронологияи ҳаёти Тақизода

Ҳасан Тақизода 27 сентябри соли 1878 дар Табрез ба дунё омад. Соли 1896 ӯ дар Табрез бо ҳамкорон мактаби «Тарбият» (Таълим), як китобфурӯшӣ ва як дорухона таъсис дод.

1898: Ӯ дар Табрез дар мактаби Луқмония физика дарс медод. Китоби «‘Аҷоиби осмонӣ» (Astronomie Populaire)-и Камилл Фламарион-ро тарҷума кард.

Соли 1898 ӯ дар мактаби Луқмонияи Табрез физика дарс медод ва китоби «‘Аҷоиби осмонӣ» (Astronomie Populaire)-и Камилл Фламарион-ро тарҷума намуд. Байни солҳои 1899 ва 1900 ӯ дар Мактаби хотираи амрикоӣ дар Табрез, як муассисаи миссионерии пресвитерианӣ, забони англисиро омӯхт.

Аз январи 1903 то январи 1904 маҷаллаи «Ганҷинаи улум» (Хазинаи илмҳо)-ро нашр мекард. Соли 1904 ба Қафқоз, Истанбул, Миср ва Бейрут сафар кард ва матлаби «Таҳқиқи аҳволи кунунии Эрон бо муҳокимаҳои таърихӣ»-ро дар рӯзномаи «Ҳикмат» (Қоҳира) нашр намуд. Ӯ моҳи октябри 1905 ба Табрез баргашт ва моҳи сентябри 1906 ба Теҳрон рафт, ки дар он ҷо дар рӯзномаи «Нидои ватан» (Овози миллат) мақолаҳо чоп мекард. Моҳи октябри 1906 ӯ аз ҷониби тоҷирони Табрез ба ҳайси вакил ба Маҷлиси якум интихоб шуд. Дар рӯзномаҳои «Сур-е Исрофил» ва «Мусовот» (Баробарӣ) низ мақолаҳо нашр мекард.

Моҳи июни 1908 бо амри Муҳаммад Алӣ Шоҳ ба бадарға фиристода шуд ва Эронро тарк намуда ба Аврупо рафт. Моҳи сентябри 1908 дар Британияи Кабир фаъолияти сиёсӣ ташкил кард. Моҳи ноябри 1908 ба Табрез баргашт.

Пас аз пирӯзии машрутахоҳон дар августи 1909 ба Теҳрон омад ва ба «Шӯрои муваққатии идора» пайваст. Ӯ ба Маҷлиси дуюм интихоб шуд ва моҳи октябри 1909 раҳбари парлумонии Ҳизби демократии Эрон гардид.

Соли 1910 пас аз кушта шудани Сайид Абдуллоҳ Беҳбаҳонӣ ӯ Теҳронро тарк кард ва чанд моҳ дар Табрез монд. Моҳи октябри 1910 ба Истанбул кӯчид ва қариб ду сол дар он ҷо зиндагӣ кард. Соли 1911 ба Аврупо рафт.

Моҳи июни 1913 ба Ню-Йорк сафар кард ва 19 моҳ дар он ҷо монд. Ӯ чор мақолаи сиёсиро ба забони фаронсавӣ дар маҷаллаи «Revue du Monde Musulman» нашр кард, ки ба вазъи Эрон, Империяи Усмонӣ ва кишварҳои арабӣ бахшида шуда буданд.

Моҳи январи 1915 Иёлоти Муттаҳидаро тарк карда ба Берлин рафт ва аз тариқи Нидерландия сафар кард. Аз январи 1916 то марти 1922 маҷаллаи «Ковех» (Оҳангар)-ро нашр мекард, ки бо ҳамкорони худ, аз ҷумла Муҳаммадалӣ Ҷамолзода ва Ҳусейн Каземзода, таҳия менамуд.

Моҳи январи 1922 ба Маскав ҳамчун намояндаи давлатӣ барои музокироти созишномаи дӯстӣ рафт ва якуним сол он ҷо монд. Соли 1923 бо як шаҳрванди Олмон издивоҷ кард.

Моҳи июли 1924 ба Эрон баргашт, ба Маҷлиси панҷум интихоб шуд ва дар кумитаи маориф фаъолият кард. Соли 1926 ҳамчун намояндаи расмии Эрон ба намоишгоҳи садсолагии Иёлоти Муттаҳида дар Филаделфия рафт ва узви «Шӯрои бунёдгузорон»-и ҷамъияти «Асарҳои миллӣ» гардид.

Соли 1927 ба Маҷлиси шашум интихоб шуд. Соли 1928 волии умумии Хуросон таъйин гардид. Соли 1929 намояндаи сиёсии Эрон дар Лондон шуд.

Моҳи марти 1930 ба Эрон баргашт ва вазири роҳ ва нақлиёт шуд. Аз августи 1930 то августи 1933 вазири молия буд. Соли 1933 дар тамдиди имтиёзи нафт иштирок кард.

Аз ноябри 1933 то июли 1934 сафири Эрон дар Порис буд. Соли 1934 ба Британия барои суханронӣ дар Ҷамъияти Шоҳии Санъат рафт ва сипас ба Берлин кӯчид.

Соли 1935 дар Рим дар анҷумани байналмилалии шарқшиносон ширкат кард. Соли 1936 дар Мактаби омӯзиши шарқшиносӣ (ҳоло SOAS, Донишгоҳи Лондон) дарс медод ва баъдан дар Донишгоҳи Кембриҷ фаъолият кард.

Моҳи октябри 1941 сафири Эрон дар Британия таъйин шуд. Вай инчунин раиси ҳайати Эрон дар Созмони Милали Муттаҳид дар масъалаи Озарбойҷон буд. Соли 1945 ба Созмони Милали Муттаҳид дар бораи ишғоли Табрез аз ҷониби русҳо эътироз фиристод.

Октябри 1947: Вакили Табрез дар Маҷлиси понздаҳум интихоб шуд. Раиси ҳайати Эрон дар анҷумани шарқшиносон дар Кембриҷ, ва анҷуманҳои Ибни Сино дар Бағдод ва Теҳрон буд.

Байни солҳои 1949 то 1967 сенатор ва баъд раиси Сенат буд. Соли 1957 дар Донишгоҳи Колумбия дарс медод. Соли 1966 раиси нахустин анҷумани байналмилалии эроншиносон дар Теҳрон буд.

Ӯ 28 январи 1970 дар Теҳрон даргузашт.

Нигаред

Эзоҳ

Манбаъҳо

Сепеҳр Ҳ. Ҷӯссефӣ, «Ҳасан Тақизода: зиндагиномаи сиёсӣ дар заминаи модернизатсияи Эрон», рисолаи магистрӣ (Донишгоҳи Утрехт, Нидерланд, 1998).
Никки Р. Кедди, бо бахши Ян Ришар, «Эрони муосир: решаҳо ва натиҷаҳои инқилоб» (Донишгоҳи Йел, 2003).
«Пои малах. Таҳқиқот ба ифтихори С. Ҳ. Тақизода», Лондон, 1962.

Китобҳои Тақизода

С. Ҳ. Тақизода, «Тақвимҳои қадими эронӣ», 1938. Паям Набарз ва С. Ҳ. Тақизода, «Китоби мор»-и порсӣ, 2006.

Пайвандҳои беруна

Рисолаи Сепеҳр Ҳ. Ҷӯссефӣ (1988)
«Тақвимҳои қадими эронӣ»
Зиндагиномаи кӯтоҳ ба забони форсӣ
Суратҳои инқилоб (1906–1909)