Ҳисоботдиҳӣ

Ҳисоботдеҳӣ (англ. accountability) — дар ахлоқ ва идоракунӣ, бо ҷавобгӯӣ, гунаҳкорӣ, масъулияти ҳуқуқӣ ва интизории додани ҳисобот баробар дониста мешавад. Ҳамчун ҷанбаи идоракунӣ, он дар мубоҳисаҳои марбут ба мушкилот дар бахши давлатӣ, ғайритиҷоратӣ, хусусӣ (корпоративӣ) ва заминаҳои фардӣ мавқеи марказӣ дорад.

Таъриф ва моҳият

Ҳамчуноне ки дар мавриди ҷанбаи идоракунӣ дида мешавад, ҳисоботдиҳӣ дар мубоҳисаҳои марбут ба мушкилот дар бахши давлатӣ, бахши ғайритиҷоратӣ, заминаҳои хусусӣ (корпоративӣ) ва инфиродӣ мавқеи марказиро ишғол мекунад. Дар нақшҳои роҳбарӣ, ҳисоботдиҳӣ — ин эътироф ва қабули масъулият барои амалҳо, маҳсулот, қарорҳо ва сиёсатҳо, аз ҷумла маъмурият, идоракунӣ ва амалисозӣ мебошад, ки вазифаи гузориш додан, асоснок кардан ва ҷавобгӯ будан дар назди оқибатҳои бамиёномадаро дар бар мегирад.

Дар идоракунӣ, мафҳуми ҳисоботдиҳӣ аз таърифи оддии «даъват шудан барои гузоришдиҳӣ аз амалҳои худ» фаротар рафтааст. Он зуд-зуд ҳамчун муносибати ҳисоботдиҳанда миёни афрод тасвир мешавад, масалан: «A дар назди B ҳисоботдиҳанда аст, вақте ки A вазифадор аст B-ро дар бораи амалҳо ва қарорҳои худ (гузашта ё оянда) огоҳ кунад, онҳоро асоснок намояд ва дар сурати рафтори нодуруст ҷазо бинад».

Ҳисоботдиҳӣ бидуни таҷрибаи дурусти ҳисобдорӣ вуҷуд дошта наметавонад; ба ибораи дигар, набудани ҳисобдорӣ маънои набудани ҳисоботдиҳиро дорад. Соҳаи дигари калидӣ, ки ба ҳисоботдиҳӣ мусоидат мекунад, идоракунии хуби ҳуҷҷатгузорӣ мебошад.

Навъҳои ҳисоботдиҳӣ

Адабиёти илмӣ чанд шакли ҳисоботдиҳиро муайян мекунад:

• Ҳисоботдиҳии маъмурӣ
• Ҳисоботдиҳии судӣ
• Ҳисоботдиҳии бозорӣ
• Ҳисоботдиҳии сиёсӣ
• Ҳисоботдиҳии касбӣ
• Ҳисоботдиҳии иҷтимоӣ

Ҳисоботдиҳии сиёсӣ

Ҳисоботдиҳии сиёсӣ вақте ба амал меояд, ки сиёсатмадор аз номи мардум интихоб мекунад ва мардум имкони мукофотонидан ё ҷазо додани сиёсатмадорро доранд. Дар демократияҳои намояндагӣ, шаҳрвандон тавассути интихоботҳои даврӣ қудратро ба шахсони интихобшуда месупоранд.

Ҳисоботдиҳӣ ва коррупсия

Коррупсияи сиёсӣ ба «суиистифода аз мансаби давлатӣ барои манфиатҳои шахсӣ» ишора мекунад. Коррупсия метавонад боиси манфӣ арзёбӣ шудани сиёсатмадорон аз ҷониби мардум гардад. Озодии матбуот дар коҳиши коррупсия тавассути фош кардани амалҳои нодуруст нақши муҳим дорад.

Ҳисоботдиҳӣ дар соҳаи маориф

Тибқи таърифи Шӯрои миллии андозагирӣ дар маориф (NCME), ҳисоботдиҳӣ — ин барномаест, ки масъулияти омӯзиши донишҷӯёнро ба дӯши омӯзгорон, маъмурони мактаб ё худи донишҷӯён мегузорад. Натиҷаҳои санҷиш одатан барои баҳодиҳии ҳисоботдиҳӣ истифода мешаванд.

ВАО ва ҳисоботдиҳӣ

Тадқиқотҳои эконометрикӣ нишон доданд, ки кишварҳои дорои озодии бештари матбуот сатҳи коррупсияи камтар доранд. Вақте ки шахсони интихобшуда ва ҷомеа иттилоот мегиранд, ҷомеа барои талаб кардани ҳисоботдиҳӣ аз сиёсатмадорон беҳтар омода мешавад.